w-f&
AN ENGLISH-WELSH PRONOUNCING DICTIONARY,
PRELIMINARY OBSERVATK >NS ON THE ELEMENTARY SOUNDS OF THE ENGLISH
LANGUAGE, A COPIOUS VOCABULARY OF THE ROOTS OF ENGLISH
WORDS, AND A LIST OF SCRIPTURE PROPER NAMES.
GEIRIADUR CYNANIAETHOL
SEISONEG A CHTMRAEG,
YNG NGHYD J
SYLWADAU RHAGARAVEINIOL AR SEINIAU EGWYDDOROL YR IAITH
SEISONEG, LLECHRES o'l GWREIDDEIRIAU, A GEIRFA
O ENWAU PRIODOL YSGRYTHYROL.
GAN f
WILLIAM SPURRELL.
[ail argraffiad.]
CAERF YRDDIN: WILLIAM SPURRELL.
JIDL'CCIXI.
makthkn: wm. spubrell, printer.
PREFACE TO THE SECOND EDITION.
The favourable reception given to the first edition of this Work
has induced the compiler to issue a second, revised with much
care and labour.
The system of condensation adopted in the former volume has
been carried out to a much greater extent in that now before the
reader, which, though lower in price, and of a size more suitable
for a manual, is much enlarged as regards its contents, and
comprises, besides a copious list of Scripture Proper Names now
appended, several thousand useful additions interpersed through
its ■
Carmarthen, Feb. 12th, 1861.
PREFACE TO THE FIRST EDITION.
In compiling the Work now offered to the public, the principal object
1 at has been to compress into the volume as much useful matter as
the limits contemplated would admit of. The formation of a complete vo-
cabulary of English words has not been attempted. Indeed, as every living
language is in a state of transition, some of its words becoming obsolete,
and new terms being constantly added, such a production if desirable would
be impossible.
It would have been an easy task to extend the Work to double its present
size, without in any material degree increasing its utility, by the insertion of
large classes of derivatives presenting no difficulty or irregularity in their
orthography, pronunciation, or translation. By the omission of such words,
space has been left for the. introduction of a great number of modem terms,
and for a careful notice of numerous anomalies in etymology and orthoepy,
a feature which distinguishes the present work from those which have pre-
ceded it. The compiler has also availed himself of various typographical
expedients which have enabled him to comprise in 435 pages matter which
would otherwise have occupied about 470.
In the preparation of this, the only English-Welsh Pronouncing Dictionary
that has appeared, twenty-one dictionaries of authority have been constantly
referred to; and in cases of disputed pronunciation, a general but by no means
a servile deference has been paid to the authority of Smart, whose elaborate
and comprehensive work is undoubtedly the best reflex of the customary
pronunciation of educated English speakers, the true criterion of correct
English orthoepy.
August 16íä, 1850.
ELEMENTARY SOUNDS
OF THE
ENGLISH LANGUAGE.
§ 1. The elementary sounds of the English language are thirty-eight in
number.
§ 2. The English alphabet used to represent these sounds contains only
twenty-sis letters, and exhibits the following imperfections : —
(1.) A great many English letters have more than one sound each ; as c in
cot and cell; s in so, is, sure, and measure.
(2.) Frequently different letters stand for the same sound ; as c in cat, k in
kin, q in quick.
(3.) Sometimes two letters represent a single sound; as sh in shall, th in thin
and this, ng in sing.
(4.) Sometimes two sounds are represented by a single letter; as a in tune, x
in fox, j in jar.
(5.) Letters are often mute, that is, they are found in the written words, but
not in the spoken; as b in lamb, c in victuals, g in sign,p in psalm.
(6.) Occasionally sounds are heard in words which, when written, have no
character to represent those sounds ; as g in stronger (stronger).
§ 3. Hence, it will be convenient to employ in the following pages a few dis-
tinctive marks not found in the English alphabet.
§ 4. The following is a list of the English elementary sounds, with the
characters which will be here used to represent them : —
Charac-
Examples of
Charac-
Examples of
Charac- Examples of
ters.
the sounds.
ters.
the sounds.
ters. the sounds.
01.)*
oo in cool
(14.) R
r in fare
(26.) d d in done
(2.) Ẁ
oo in cook
(15.) h
h in hot
(27.) s g in so
(3.) ö
o in more
(28.) z z in zone
(4.) Ô
o in cord
(16.) p
p input
b in bad
(29.) n n in name
(5.) o
o in cot
(17.) b
(18.) wh
(19.) w
(30.) sh in shall
(6.) â
a in father
wh in where
(31.) zh z in azure
(7.) a
a in fat
w in well
(32.) 1 I in law
(8.) ê
e in there
(20.) m
m in man
(33.) r r in roio
(9.) e
e in then
(21.) f
f in for
(34.) yh hu(jh\v)in humid
(10.) Î
i in pique
(22.) v
v in void
(35.) y yin yes
(36.) k k in kill
(110 i
i in pin
(23.) th
th in thick
(12.) Û
(13.) u
u in curve
(24.) TH
(25.) t
th in this
(37.) g g in gig
u in cut
tin ton
(38.) ng ng in sing
§ 5. This scheme differs in some particulars from
other works on the subject, the writer being unable
of the systems hitherto propounded.
the arrangements adopted in
to acquiesce entirely m any
6 ELEMENTARY SOUUDS
§ G. The sounds are here arranged in a natural order, beginning in each di-
vision with those sounds produced in the anterior part of the mouth, and ending
with those formed most internally.
§ 7. The sounds are usually divided into two classes : vowels and consonants.
The first thirteen sounds in the list are vowels ; the last twenty-three are conso-
nants. The sounds R and h, however, are anomalous ; h being an unarticulated
aspiration, and R an obscure sound partaking of the nature of both vowel and
consonant.
VOWELS.
§ 8. The vowels* are clear open sounds of the voice alone. They are very ir-
regularly represented in the established system of orthography. The following
examples of the various letters and combinations employed for this purpose will
give an idea of the perplexity arising from this source : —
Sound
Represented by
Represented by
ŵ oo ill cool, o in to, ou in through, eu
in rheumatism, evj in threw, e
sure, we in true,ui in cruise, oe in
shoe, oeu in manauvre, wo in two
ẁ oo in cook, u in pull, ou in could, o
in wolf
ö o in more, oa, in roar, oo in door,
ou in pour
ô o in cord, au in cause, a in all, aw
in awl, awe in awe, oa in broad,
ou in ought
o o in cot, a in wash, au in laurel, ou
in trough, ow in knowledge
â a in father, au in jaunt, ea in heart,
e in clerk
a a in fat, ai, in plaid
ê e in there, a in mare, ai in stair, ea
in pear, ei in heir
e e in then, ea in head, u in bury, eo
in leopard, ei in heifer, ie in
friend, a in many, ae in Michael,
ai in said, ay in says
Î i in pique, e in me, ee in seen, ea in
sea, ei in seize, ie infield, m in
Coisar, az in phamix, y in any, ay
in quay, ey in key, eo in people
i £ in pwz, e in England, u in 6wsy, w
in system, ui in &wiZ<2, ee in
breeches, ie in sieve, o in women
û « in curve, e in serve, i in &«>(?, «
in myrrh, ea in learn, eu in «ma-
iew, o in work, ou in scourge
u w. in cwi, o in sow, oe in ẅ>es, ow in
tough, oo in flood, wo in firo-
pence; in conjunction with w, o
in owe
§ 9. There are two classes of vowels : open and stopped. Open vowels are
those which have a full uninterrupted sound. Stopped vowels are those the
sound of which is interrupted or stopped by a succeeding consonant. With the
exception of ö, which has no corresponding stopped sound in English, the
vowels may be arranged in pairs ; thus : —
Open ... ŵ cool ... 5 more ... 6 north... â far ... ê there .
Stopped., ẁ cook... ... o not ... a fat ... e then .
l pique ,
i pick ,
. û curve
. u cut
§ 10. Of these vowels ô is the most open, and î the most confined ; ŵ partakes
most of the labial character, and û most of the guttural; î requires the greatest
cifort in pronouncing it, and û the least, the organs when m a state of rest
* In the previous edition of this Dictionary, the characters
äêíöüẅ, äëîöüẁ, ô, aiou
were employed to represent the vowels where the following are now used —
â ê î ô û ŵ, a e i o u ẁ, ô, ä í ö ü
The present plan has the technical advantage of necessitating the use of fewer ac-
cented letters, and those used are available for other purposes The letters a, e, i, o, u,
too are used in it to represent their usual sounds, while the diaeresis does not un-
uaturally suggest the complex nature of the diphthongs which it marks (§15).
OF THE ENGLISH LANGUAGE. 7
being in the position required for pronouncing it : hence û is not unfitly called
the natural vowel.
§ 11. The vowel 5 is nearly allied to ŵ ; but the passage at the lips is more
confined in the latter, ê and î have a similar resemblance, the passage between
the tongue and the palate being more contracted in pronouncing î.
§ 12. In pronouncing ŵ and o, the interior of the mouth is in just the same
state as in pronouncing â and ô, but the lips are brought closer together. The
French u and eux, which so much puzzle Englishmen, bear the same relation,
the former to î, and the latter to ê or perhaps to Û,
§ 18. The vowel a, as it is usually pronounced by Englishmen, is not the
exact correllative of â, but rather of a peculiar pronunciation of the Welsh long
a heard in Montgomeryshire, and intermediate betweeií â and ê.
§ 14. Orthoepists differ much in their opinions as to the vowel sounds, and as
to the relations of those sounds to each other. Their disagreement very frequently
arises from the fact that the sounds of the different pairs are often represented
by diffei'ent letters. Thus, the relationship between ô and o, is often lost sight
of when they are respectively represented by aw and o, as in bawl and not; but
it is quickly recognized when both sounds are represented by the same letters,
as in the words north and not, walnut and loallet, quarter and quality. Under
these circumstances an error of an opposite nature is often committed. Reid,
for instance, makes no distinction between the open vowel sounds represented by
a in the words quarter, squall, and walnut, and the stopped sounds represented
by the same letter in quality,- squat, and wallet, and in many other similar cases
in which the distinction is marked by Smart, Walker, Knowles, Sheridan, Wor-
cester, and other authorities. Craig pretty nearly coincides with him, but he
distinguishes between the sound of a m squat and that of a in wattle where no
difference exists. The sounds ê and e, and î and i are for the same reason liable
to be improperly classified.
DIPHTHONGS.
§ 15. When two vowels coalesce, and are sounded together in one syllable, the
combination is called a diphthong. There are six diphthongs (§27), which will
be thus represented here: — ä, i', ö, ü, 6î, ûŵ (§8, note). Four of them are the
names of four letters usually supposed to represent so many simple sounds.
§ 16. (1.) ä is represented by a in mate, aim pail, ei'm eight, ay in pay, au in
gauge, ea in great, ao in gaol, ey in survey. This diphthong is by English
orthoepists generally, treated of as a simple sound. The distinction they
make between stayer (one who stays) and stare (to gaze), is simply making
one a word of two syllables and the other a word of one syllable. The sound î,
however, is heard in stayer as in stay, while it is not in words like stare, Jlare,
stair, ware, and other syllables ending in air and are. This diphthong is a
compound of a in mare, or e in there, and e in me, or ê, î, in the foregoing list,
and is not identical with a (ê) in mare. The sound ê is found only before K,
and in that position it is in pronouncing dictionaries confounded with the
diphthong ä.
§ 17. (2.) l is represented by i'mfine, ei in height, ie in hie, uy in buy, eye in eye,
y in shy, ye in lye. It is said to be compounded of â î, but it may be questioned
whether û î are not its true components. For instance, the word pine seems
compounded rather of pu in purse, and ine in machine, than of pa in path,
and ine.
§ 18. (3.) o\ like ä, is considered a simple sound. It is represented by o in note,
oa in boat, oe in toe, on in soul, ow in tow, eau in beau, ew in sew, oo in brooch.
The interjection and the verb owe are by Englishmen correctly pronounced
alike. In pronouncing these words, there certainly is a change in the position
of the organs. That change, if carefully examined will be found the same as
would be required to pronounce ô ŵ (or perhaps ô ŵ) in succession. Of these
sounds the name sound of the English o is formed. Writers on this ~" v
8 ELEMENTARY WJl'NDS
make no distinction between this diphthong and the vowel 5, which Litter is
the same as the long o in French and Welsh. The only difference they notice
between the words moxoer, sower, stower, and more, sore, store, is that they
make the first three to consist of two syllables ; thus, mo-ur, so-ur, sto-ur; and
the last three of one syllable ; thus, mor, sor, stor, or, what is the same thing,
more, sore, store, with the final e silent, and the o long in each case. But it
seems undeniable that there is a difference besides that pointed out by their plan
of pronunciation. The sound ŵ certainly occurs in mower, sower, stower, as
it does in mow, sow, stow ; but it is not heard in more, sore, store. In other
words, the diphthong ö exists in one case, and the long ö in the other. 5, like
ê, occurs only before r.
§ 19. (4.) The diphthong ü is formed of î and ẁ. It is represented by u in muse,
ew in meio, ue in stie, ui in suit, leu in lieu, iew in view, eu in therapeutic, eau
in beauty, ewe in eioe. The long or name sound of the letter u is undoubtedly
a diphthong when preceded by a consonant in the same syllable. When, how-
ever, it commences a syllable, it is by some persons resolved into îẁ, by others
into yŵ, who say an union, an unit, &c, or a union, a unit, &c, according to
the sound they give the letter in question.
§ 20. (ö.) The diphthong ôî is composed of ô î. It is seldom, if ever, represent-
ed by any other letters than oi, as in coin, and oy, as in boy. In lawyer, y is a
consonant, and forms part of the second syllable, aw (ô) being pronounced in
the first.
§ 21. (6.) The diphthong ûŵis represented by oio in cow, ou in bound. It is
supposed to consist of â and vv. As in the case of the diphthong i", this is
questionable. The â, if heard at all, is so very imperfectly formed that it can
scarcely be distinguished from û : û and ŵ are here considered the elements of
this diphthong.
§ 22. The influence of accent on unaccented vowels and diphthongs is worthy
of notice. Accent not only affects the syllable on which the stress is laid, but
by rendering that syllable more distinct, it necessarily occasions more or less
obscurity in the unaccented syllables of the word. This will appear on com-
paring the vowels in the following words, in each of which the same vowel
occurs twice: — afar (â-fâr'), extend (eks-tend'). repeat (rî-pit'), hangman
(hang'man), tenets (ten'ets), feasibly (f î'zî-blî). This effect of the accent is
particularly observable in words having o unaccented, which in many cases
might be marked indifferently u or o ; as in compel. Often, too, the same word
has u or o according as the word is used colloquially or otherwise. In the
pronunciation of Scripture proper names and in solemn discourse in general,
the unaccented vowels are sounded more distinctly. Diphthongs under this
secondary influence of the accent are often compressed into simple sounds ; as, at
into e in again, and 'i in combine into î in combination. The i in this "last word
would by some orthoepists be marked i, but this arises from the error not
unfrequently fallen into of confounding an unaccented open vowel with its relative
stopped sound. A similar error is observable in such words as delicate, the
last syllable of which is sometimes marked ket. // following an accented
syllable is subject to the influence referred to; as Wrexham, Durham, in which
h cannot be produced without an effort. Instances of the different opinions
formed of sounds thus obscured occur in the words orange and villain, in the
former of which the a is resolved into i by Walker, e by Smart, and a by
Knowles, in the latter ai (equal to ii). is pronounced i by Walker and Smart,
and e by Knowles. The e in barrel is marked i by Walker, Sheridan, and
Craig, and e by Smart and Reid. Some of the phonographers would in the
three words resolve the unaecented vowel into u. According to Latham, there
is a difference in spelling only between the words pitted said pitied: an opinion
of doubtfnl accuracy.
OF THE ENGLISH LANGUAGE.
"k" OBSCURE AND "h".
§ 23. These sounds are classed with the consonants. There is, however, an
ambiguity in their character which renders a separate notice of them desirable.
§ 24. The sound h is a simple aspiration or whisper. It is essentially distinct
from the vowels ; but in uttering it, there does not appear to be any contact or
contraction of the organs, which is a leading characteristic of the consonants.
It is uniformly represented by the same letter ; but the letter is sometimes found
in the written word when the sound is not heard in the spoken ; as in hour,
honour, honest; and it is often used with another letter to represent a sound
quite distinct from h; as th in this, 'ah in cough, ]w in physic, sh in show.
§ 25. The letter r has two distinctly different sounds in English. When
beginning a syllable, its sound well serves to convey the ideas expressed by the
words rough, rigid, rugged, rude. When it is preceded by an open vowel in
the same syllable, it has an obscure sound partaking largely of the nature of a
vowel, and it is by some speakers incorrectly pronounced like â; farther and
father, for instance, being by such persons pronounced alike : a high authority
has sanctioned this grave impropriety. This sound, which may be termed R
obscure, is represented by r in fur, rr in err, rrh in myrrh.
§ 26. When e obscure is preceded by î or \v, the sound of û is heard in con-
nection with r; fear, poor, being pronounced fîÛR, pŵÛR. It is questionable,
however, whether the û precedes the r, or whether both are sounded together.
When r is preceded by ê and 5, these sounds contrasting less with the û, the û
is more obscured ; and after â and ô, the û is scarcely distinguishable, if heard
at all ; as in farm, form. The vowels â, 8, and û seem almost modified by R, as
some of the French vowels are by the nasal n. In words like payer, flayer,
mower, and stower, the diphthongal sounds ii and ö, terminating respectively in
î and ŵ, are heard before ûr, which constituting a separate syllable, these
words are dissyllables : but in words like pair, flare, more, and store, having
the same final sound as those in the first-named series, the simple vowels ê and
ö are heard, and the words are monosyllables. Prayer, a supplication, is a
word of one syllable, and pronounced preÛR; prayer, one who prays, has the
diphthongal ä, and is pronounced prä'-ÛR, the û being more distinct on account
of its being preceded by ii (e i). All the other vowels flow easily into R, if
followed by that sound ; as in lord, far, curd. Indeed û does not exist in English,
except as an element of the diphthong i' mflne and ûŵ in cow, and when followed
by R, or united with it ; for, as said before, the two sounds seem to be pro-
nounced together. In the word murmur for instance, the tongue is kept curved
upwards from first to last, before the m is pronounced, and after the sound has
ceased; but in pronouncing or and âr, the vowels in which coalesce easily with
R, there is a sinking of the lower jaw, which brings the tongue a little farther
from the palate, as will be observed in the first syllable of former anà. farmer,
which motion is not observable in murmur and the like. In the long syllables
like curd, the R is continuous as well as the Û.
§ 27. It has been said (§15) that the number of English diphthongs is six.
The assertion requires qualification. If û and R are pronounced consecutively,
it is obvious that in words like fear (f îûr), poor (pŵûr), mare (mêûr), store
(stöûr), four other diphthongs occur; for these words are monosyllables and
two vowels coming together in the same syllable form a diphthong. On the
same grounds, triphthongs must exist in fire (fûîûr), flour (flûŵûr), pure
(pîŵûr), or these words must be dissyllables.
§ 28. R obscure does not stop the vowel preceding it, but the vowel often is or
appears to be shorter when followed by an aspirate consonant, and longer when
followed by a vocal consonant, than when not followed by either; as in curse,
ctir, curve; hurt, her, heard.
10 ELEMENTARY SOUKI>S
§ 29. When the letter r, preceded by a long vowel, ends a syllable and is
followed by a vowel, both k and r are heard in the pronunciation; as heariny,
pronounced hîÛR'ring.
§ 30. Orthoepists are divided in their opinions of the sounds of certain vowels
when preceding R in accented syllables. Walker marks the sound represented
by the e in mermaid, i in virtue, and y in myrrh, as if it were identical with that
of e in merry and met; and he distinguishes these sounds from that of u in murder,
hurt. It is generally acknowledged that e, i, and y in mermaid, virtue, myrrh,
are merely different ways of writing the same sound ; but there is an obvious
distinction between that sound and that of e in merry and met. The difference,
however, between that of e in mermaid, and u in murder is not so clear, and it is
questioned by some authorities. In the words mermaid, jir, ferment, myrrh,
and the like, the tongue takes the position requisite to form the R, while the
lips form m and/*, as before noticed with respect to tbe word murmur (§26) ; but in
firry, merry, and the like, the tongue does not assume that; position till the/*
and m are pronounced. The distinction, if any, between er and ur, in mermaid
and murder, or between the words fir and fur, is so slight that writers of the
best authority disregard it.
CONSONANTS.
§ 31. Consonants are generally defined as "letters which cannot be sounded
by themselves," or " cannot be perfectly sounded without the help of a vowel."
These definitions are founded in error; for all the consonants may be pro-
nounced alone. The sounds p, b, t, d, c, and g indeed cannot be continuously
pronounced, either with or without a vowel; because in forming these sounds,
the passage of the breath is perfectly closed. Most, if not all, of the other conso-
nants may be continuously pronounced without a vowel; of which fact any
person may convince himself, by pronouncing words ending in th, s, z, f, as in
month, miss, size, stiff, and dwelling on the last sounds. A familiar instance of
pronouncing a consonant alone is found in the action called hissing, which is
nothing more than a continuous pronunciation of the sound s. The word size
in the above example may be supposed to terminate in a vowel ; but vowels are
here spoken of as sounds, not as letters, and in this case e is mute ; that is, it
has no sound.
§ 32. It must also be remembered that the name of every one of the consonants
contains a vowel ; and a distinction must be made between things so different
as the name and the thing named. The sound s, for instance, though called ess
(es), has no e in it ; but is merely the hissing sound which begins so and termi-
nates miss, and which is quite detached from a vowel in the words scribe and
acts. Not attending to this obvious distinction has been the cause of many
misconceptions with respect to the nature and power of consonants.
§ 33. It is curious to find Englishmen assert that a consonant cannot be pro-
nounced without a vowel, when we find four, five, six, and even seven consonants
in the English language, without an intervening vowel. Examples : —
4 consonants, exclaim, k, s, k, 1
5 „ postscript, s, t, s, k, r
6 „ large spray, R, d, zh, s, p, r
7 „ enlargd screen, r, d, zh, d, s, k, r
7 „ parclid scroll, R, t, sh, t, s, k, r
7 „ filctid strawberries, 1, t, sh, t, s, t, r
§ 34. Not only can consonants be pronounced alone, they in many instances
form distinct syllables in the English language, without the assistance of any
vowel. The e being mute in the last syllable of the words able, trifle, heaven,
rattles, that syllable is in these words destitute of a vowel. Some orthoepists
OF THE ENGLISH LANGUAGE. 11
mark these as words of one syllables; but general usage, supported by the
authority of those best judges of sound, the poets, is opposed to that view of the
subject.
§ 35. As is the case with vowels, scarcely any of the consonants are uniformly
represented by the same character. An idea of the irregularity of the English
system of orthography, in this respect, may be obtained from the following
illustrations : —
Sound Represented by
Sound
Represented by
P
p in put, pp in stopped, ph in diph-
thong, ph in raspberry*
n
n in jh«, rm in inn
sh
sh in sAaZZ, ch, in chaise, ti in
b
b in had, bb in ebb, pb in cup-
motion, ssi in mission, ce in
board*
ocean, ci in sockd, si in ma/i-
wh
wh in where
sZorc, s in swre, sci in con-
w
w in well, u in quick; in con-
science,- in conjunction with t,
junction with u, o in one
c i nvioloncello, t in nature, ch
m
m in man, mm in rammed
in charge; with k, a» in
f
f in for, ph in physic, ff in off,
anxious
gh in laugh
zh
2 in azure, s in measure, g in
V
v in vow, f in of, u in lieutenant^,
rouge, si in hosier, ssi in ab-
ph in nephew
th in thick, tth in Matthew
scission, zi in brazier; in con-
th
junction with d, y in ja?tt, (/ in
TH
th in this
aff-e (See d)
t
t in ton, din pressed, th in thyme,
1
Z in tei?, Zi in all
tt in butt, z in mezzotinto; in
r
r in row, rh in rhyme, rr in
conjunction with sh, c in ver-
foírr^
micelli, ch in chair
yli
in conjunction with \v, hu in /iw-
d
d in done, dd in add; in con-
j»*ä (yhẁ'mid)
junction with zh.y in jar, g in
V
y in ?/es, i in onion
gin, gg in exaggerate, de in
k
c in caw, & in kill, ch in fo'c&, ch
grandeur, d in verdure, di in
in stomach, q in «m7í, cm in
soldier
quadrille, que in pique; in
s
s in 50, c in ice, ss in miss, z in
conjunction with s, a: in 6o#:
waltz, sc in scene, sch in schism ;
in conjunction with sh, x in
in conjunction with k, a; in^/oa;
anxious
z
2 in zone, s in cries, c in sacrifice
g
g in #/(/, ## in rigged, gh in glwst;
sc in discern, ss in scissors, x
in conjunction with z, a; in
in xebecJc, zz in 6 «22; in con-
exalt
junction with g, a; in example
ng
ng in sZn#, n in m&
§ 86. The consonants are capable of four distinct classifications: —
(1.) They may be classed according to the organs by which they are formed.
1. Those in pronouncing which the lips are used are called labials.
2. Those formed by means of the action of the tongue are called unguals.
The labials are capable of subdivision, into pure labials, p, b, wh, w, and m;
and dento-labials, f and v.
The unguals may be subdivided into dentals, in forming which the tongue
touches or approaches the teeth; they are th and th; dento-palatals, t, d, s, z,
* In the cases of pb in raspberry and cupboard, one consonant only is heard ; each
of the sounds may therefore be said to be represented by pb; or b may be said to be
silent in one word, and p in the other. In such words as manner and sinning, the
vowel in the first syllable is stopped by the consonant that begins the second syllable ;
two consonants are not pronounced.
t Smart attributes the anomalous pronunciation of this word to the practice which
once prevailed of using u and v indifferently in the spelling of words, the gradations
in the corruption from lieutenant being Untenant, livten'ant, livten'ant.
12 ELEMENTARY SOUNDS
and n; palatals, formed near the roof of the mouth, sh, zh, 1, r, yh, and y; and
gutturals, formed in the throat, k, g, and ng.
(2.) They may be classed according to the channel through which the breath
passes in pronouncing them.
1. Those in pronouncing which the breath passes through the mouth are
orals. They are p, b. t, d, k, g, wh, w, f, v, th, th, s, z, sh, zh, 1, r, yh. and y.
2. Those in pronouncing which the breath passes through the nose are nasals.
They are m, n, and ng.
(3.) They may be classed according to the manner of pronouncing them.
1. Those which are incapable of being pronounced continuously, the breath
being stopped in its passage, may be called shut consonants. They are p, b, t,
d, k, and g.
2. Those in pronouncing which the breath passes continuously may be called
open or continuous consonants. Most of them have more or less" of a hissing or
buzzing sound. They are wh, w, f, v, th, th, s, z, sh, zh, 1, r, yh, y, m, n, and
ng.
(4.) The consonants may again be classed into those which are formed with
the vibration in the larynx, and those which are formed without it; that is
those in which the voice is heard, and those in which the breath is heard alone.
They may be distinguished by the terms aspiratv and vocal.
1. The" aspirate consonants are p, t, k, wh, f, th, s, sh, and yh.
2. The vocal consonants are b, d, g, w, v, th, z, zh, 1, r, y, m, n, and ng.
§ 37. The following table exhibits the four systems of classification at one
ORAL.
NASAL.
Shut.
Open.
Open.
Aspirate.
Vocal.
Aspirate.
Vocal.
Vocal.
Labial
Pure Labial
Dento-labial
P
b
wh
w
m
f
V
Dental
Dento-palatal
th
TH
t
d
s
Z
n
Lingual
Palatal
sh
yh
zh
1
r
y
Guttural
k
g
"g
§ 38. Of these sounds, yh, z, zh, are not found in the Welsh language. Wh
and probably sh, sometimes heard in Welsh words, are borrowed from the
English. On the other hand, the Welsh language possesses the aspirates of 1
anil r, in 11 and rh; and an aspirate open oral guttural ch, which has no corre-
sponding vocal in either Welsh or English. Probably the vocal sound in
question did exist at one time in the Welsh language; for where g now dis-
appears in Welsh mutations on account of the absence of this sound (which by
analogy would be the soft mutation of //), a letter found amongst the old
British characters (.tiled ''Coelbren y Beirdd," was used, which is a presump-
tion in favour of the existence of this vocal sound. Aspirating 1 or r, or
pronouncing them forcibly with the breath alone, is the secret of uttering the
Welsh sounds 11 and rh. The idea of the simple character of rh has not
occurred to writers on Welsh grammar ( 1 8Ô0). who uniformly treat of it as a com-
pound of r and h. It is, however, quite distinct from r which is a vocal
consonant, while rh is essentially aspirate.
§ 39. The sound zh never commences a word in English, and in pure English
words never ends a word except in conjunction with d, as in ar/e (iidzh). The
OF THE ENGLISH UNtìUAGE. 13
sound ng also is never found at the commencement of a syllable, which is the
only situation the sound h occupies.
§ 40. All the nasal consonants are vocal* and continuous. The breath passing
through the nose, without the voice, would be either inaudible, or incapable of
variation. In Welsh, however, they are followed by an aspiration ; but thev are
not altered in sound, the voice is not omitted as it is in converting th into th.
Mb, nh, and ngh, used in Welsh, are really compounds of m, n, ng, and h: the
combined sounds are uttered consecutively.
§ 41. All the vocal oral consonants may be considered as compound, inasmuch
as they consist of breath and voice. This is quite evident in th, z, zb, and v,
in which the voice (in the throat) and the breath (in the mouth) are distinctly
audible. In b, d, and g, in which the passage of the breath is stopped, the
voice may be continued for a short time, and heard as a murmur, which ceases
when the breath is allowed to pass. Grammarians who class s as a semi- vowel,
lose sight or are not aware of the distinction between aspirates and vocals.
§ 42. The vocal consonants approach very nearly to vowels in character, which
accounts for their being in some cases capable of forming syllables without the
aid of a vowel. As in other subjects which nature presents for our investiga-
tion, there is here an almost insensible gliding of one class into the other. The
close î, which is the greatest departure from the open ô, is by many considered
identical with y. Again w in wet is considered identical with ẁ (oo in good).
But both these consonants are more compressed than the vowels they so much
resemble, and both are found in words of one syllable followed by the sounds
with which they are said to be identical, as in yeast, wood, while it is generally
admitted that it is impossible to repeat the same sound consecutively in one and
the same syllable. Besides this, w and y, like most of the other consonants, are
capable of being converted into their corresponding aspirates, as in whet, humid
(yhŵ-mid), which is a further reason for classing them with the consonants.
§ 43. It is curious, that this fact has entirely escaped observation.! Walker
says, " The Saxons, as Dr. Lowth observes, placed the h before the w, as htvat :
and this is certainly its true place: for, in the pronunciation of all words begin-
ning with wh, we ought to breathe forcibly before we pronounce the w, as if the
words were written hoo-at, hoo-ile, &c." It is surprising that while thus dis-
cussing the situation of the aspiration, he did not observe that the aspiration is
neither before nor after the sound w, that neither w nor ŵ exists in the sound
wh, which is really a simple aspirate sound, the voice not being heard till the
following vowel is commenced.
* Dr. Latham, indeed, asserts that ng, the only nasal sound he concedes to the
language, is a vowel of a peculiar character, that is a nasal vowel. The propriety of
terming it a vowel depends of course on the meaning attached to the word. He does
not, however, assign any reason for this classification which would not apply to m and
n ; nor does he show why m and n should be classed with his liquids, and ng not.
The three sounds unite with equal readiness with other consonants : some combina-
tions are difficult; angp for instance; but this is not more so than amk. That the three
belong to the same class and are nasals, is obvious ; as the breath in pronouncing each
passes through the nose, which is not the case with any of the other consonants. This
may be readily shown by continuing the pronunciation of any one of the three nasals
after a full inspiration of the breath, when the next act of breathing will be an inspi-
ration; whereas attempting to continue any other consonant that closes the oral pas-
sage, as b, d, g, results in an expiration, shewing that the breath has not passed. His
dictum that sh bears the same relation to s, as f does to p is equally arbitrary, and is
opposed to fact, as will be seen by comparing their characteristics exhibited in table
(§37).
t This opinion of the simple nature of wh and yh was advanced by the writer, in
December, 1849, in a letter in the Athenceum; and it appeared in a reply from a cor-
respondent that the existence of these sounds had been asserted by Mr. Ellis, in his
Essentials of Phonetics, a work the writer had not an opportunity of referring to at the
time of writing these introductory remarks.
14 ELEMENTARY SOUNDS
§ 44. There is an important affinity between the consonants, which ought to be
attended to. Aspirate sounds generally unite more easily with aspirates, and
vocals more readily with vocals, than either do with one of the other class. This
is the case to so great an extent that an aspirate is often in English converted
into a vocal when following a vocal consonant, and vice versa. The letter s, in
the third person singular of verbs, and in the plural of nouns, is pronounced as
s or z, accordingly as it is preceded by an aspirate or a vocal consonant, and
eel in verbs when the e is mute, is subject to the same law. The following are
examples : —
Final consonan
t s and ed pronounced
Final consonant s and ed
pronounced
aspirate.
s and t.
vocal. z an
dd.
top
tops
tops
tub tubs
tubz
rot
rots
rots
load loads
lbdz
book
books
bwks
bag bags
bagz
muff
muffs
muffs
glove gloves
gluvz
miss
missed
mist
seize seized
sizd
walk
walked
wiilkt
wag wagged
wagd
wash
washed
washt
waged waged
wäjd
§ 45. It matters not howthe sound is represented, whether alone, as in k. c,ss, s,
z, sh, or zh , or in combination with another sound, as in ch, g, which are composed
of" tsh, dzh. These compounds also show the operation of the same principle
in themselves as well as in their union with the terminations before mentioned:
x is another instance, which is pronounced ks in execute, gz in example ; never
kz or gs, in the English language at least.
§ 46. Dr. Latham goes so far as to say that it is impossible to pronounce com-
binations of aspirate and vocal (or, as he terms them, sharp and flat) sounds ;
but he does not appear to be aware that all consonants are either aspirate or
vocal, and that r and 1, in particular, are vocal (flat) consonants, having corre-
sponding aspirate (sharp) consonants, though not in the English language. These
vocal sounds (1 and r) are in English often united to aspirate sounds, as, fake,
malt, true. In Welsh, on the contrary, the tendency is to join the aspirate 11
and t, and 1 and d, as in bollt, a bolt, gallt, a cliff, gicallt, hair, gwellt, straw,
gwyllt, wild, hallt, salt, hollt, a slit, mollt, a wether, siollt, a shilling; ffald, a
fold, mold, a mould ; but it would be absurd to argue from this that the vocal
1 and the aspirate t cannot be united.
§ 47. The difficulty is much less when an aspirate consonant follows a vocal
than when it precedes it; and less after some vocal consonants than after others.
Hence, It, rs, mt, ns, ngk, in salt, verse, exempt, once, and ink, are easily pro-
nounced; egs, ads, ebs, would be nearly as easy. Eew Welshmen would find it
an unsurmountable difficulty to pronounce stags with the <? vocal and s aspirate,
which is one of the combinations Dr. Latham considers it impossible to pro-
nounce; and in width, breadth, such a combination as he describes actually does
exist, according to all authorities on the subject the writer has been able to
consult; though witth, bretth, would perhaps be easier.
§ 48. The difficulty of combining consonants of opposite characters, and the
impossibility of pronouncing the same consonant twice consecutively in the same
syllable, account for the different ways of pronouncing, and consequently of
writing, some of the affixes of the English language. When a noun or verb
ends in any one of the sounds s, z, sh, and zh, tìie possessive termination '*, the
plural termination is. and the termination es in the third person singular present
tense of verbs, are pronounced iz. But when the primitive word ends in any
other consonant, there is no vowel in the affix; but the 's or s is pronounced as
s or z accordingly as the primitive word ends in an aspirate or a vocal consonant;
unless, as is sometime* the case, the final consonant of the primitive word under-
goes u change.
OF THE ENGLISH LANGUAGE.
's and es, pronounced iz.
Verb or Noun,
Original form.
Noun Possessive.
Noun Plural.
Third Person Singular
Present Indicative.
race
miss
prize
fish
watch
change
box
race's
miss's
prize's
fish's
watch's
change's
box's
races
misses
prizes
fishes
watches
changes
boxes
races
misses
prizes
fishes
w r atches
changes
boxes
s pronounced z, the final sound being vocal.
club
command
dog
seal
fear
club's
command's
dog's
seal's
fear's
clubs
commands
dogs
seals
fears
clubs
commands
dogs
seals
fears
wave
wave's
waves
waves
s pronounced s, final sound being aspirate.
drop
print
stick
drop's
print's
stick's
drops
prints
sticks
drops
prints
sticks
§ 49. Examples might be multiplied as the principle prevails with respect to all
the consonants ; though it may operate in a different manner ; as in words like
knife and mouth, which vocalize the final consonant in the singular word, instead
of aspirating the plural termination; as knives (ni'vz), mouths (iuuvvthz).
Verbs like breathe, wreathe, strive, derived from nouns with aspirate terminations,
seem to be vocalized preparatory to forming the inflections breathes, breathed, &c.
§ 50. Again, when the verb in the infinitive ends in d, or t, the vowel e is heard
in the termination ed in the past tense and past participle, when they are formed
by adding that termination. It is, however, not heard when the verb in the in-
finitive ends in any other consonant, but the d is pronounced t, if the infinitive
ends in an aspirate consonant, though the letter representing the sound is not
altered in spelling the words.
EXAMPLES.
Infinitive.
Past Tense.
Pronunciation.
rent
end
rented
ended
ren'ted
end'ed
warp
talk
press
wash
warped
tallied
pressed
washed
wôrpt
tokt
prest
wosht
ebb
drag
gaze
edge
ebbed
dragged
gazed
edged
ebd
dragd
gazcl
edzhd
§ 51. Words ending in a vowel take the vocal sound in all the above cases; as
sea, possessive seds (siz), plural seas (siz) ; fee, third person singular, present
tense ;> /ees (fiz), past tense feed (fid).
KEY TO THE PRONUNCIATION.
Charac-
Examples of the
ters.
sounds.
à
a in path, father
a
a in fat, an
ä
a in fate=e î
b
6 in bad, tub
d
d in done, sad
ê
e in ere, a in fare
e
e in met, end
f
f in for, ff in muff
g
9 jn ÿŵe, <Ẅ
A in had, how
î
i in machine
i
i in /nre, {re
i
i in line—û î
i
j in jWtoe=dzh
A in HẂ, c£ in sick
1
I in Zf«i?, 11 in Ò22
m
«i in man, am
n
n in rea?«(?, in
n g
ng in si'wy, toray
o in ore, fore
6
o in oî*ô, aiw in awí
o in on, cot
Ö
o in no, ode=o vv
p
j9 in j^i, sup
r
r in row, rù/ẁZ
s
s in so, íAẁ
sh
sA in she, wash
t
t in to, not
th
th in ŵw, pith
th in tfreŵ, breathe
TH
Û
u in cwrve
U
«/ in tip, cut
Ü
u in 7?ìw<e=î ŵ or y vv
V
v in vow, eve
Ŵ
oo in too, ooze
Ẁ
oo in too&, coo&
wh
wh in where, what
w
w in *t?eW, wor&
y
y in yes, yet
z
z in zoree, gaze
zh
z in a.2Mre
'r
r in poor
Corresponding Welsh sound.
a in tad, father ; cas, hateful
a in pan, when ; cant, a hundred
No similar Welsh sound
ò in bwyd, food ; j?aô, pope
d in fZe/7, ten ; tad, father
e in pell, far ; ser, stars
e inpew, head; er, though
ff in ffordd, way ; cy^, a block
fin gallu, power; gwag, empty
in haid, swarm; hawdd, easy
i in ir, juicy ; Ai, she
i in s/cr, sure
ei colloquially in ei, his, her
No similar Welsh sound
c in cof memory ; cnwc, a lump
I in taweZ, calm ; hawl, a claim
m in mm, edge ; mam, mother
n in newydd, new ; ?reaw, a place
ng in ore^eZ, angel
o in modd, manner ; coch, red
No similar Welsh sound
o in ffon, staff; />o£, a pot
No similar Welsh sound
p in pr en, stick; hwp, a push
r in pur, pure; <re/", town
s in gwas, servant ; saith, seven
si in SẀ7ÎC, brisk
t in tore, wave ; at, to
<ŵ in athrist, very sad ; j>eŴ thing
dd in addfwyn, meek ; pridd, earth
like. « in c/?/, tliy
?/ in llyncu, swallow
iw in ŵ'w, colour
finfel, so; ree/, heaven
w in swn, sound
w in cwm, dingle ; wrth, by
chw (in South Wales*) in chwaer, sister
to in y« wyn, white
like t in lor, the Lord
No similar Welsh sound
No similar Welsh sound
No similar Welsh sound
* Dr. Davies, in his learned grammar, published in 1621, notices the substitution
of wh for chw by the inhabitants of South Wales, in the pronunciation of such words
as thwaer, a sister, chwerthin, to laugh, chvxth, sinister, &c, a local peculiarity which
prevails at the present day.
KEY TO THE PRONUNCIATION. 17
The letters ä, 1, ö, ü, and j, representing compound sounds, are used for typo-
graphical convenience. Bearing in mind that the first four stand for the ncane
sounds of the letters, and j for dzh (its usual sound), no error can arise from
their introduction.
At the commencement of a syllahle, ü is by some authorities pronounced yŵ,
by others î ẃ (§19). The use of the adjective a or an before words begin-
ning with this compound sound, is regulated by the opinion the speaker forms
of its elements; as a union (â yŵ'nî-un), or an union (an îŵ'nî-un). When ü
is preceded by h, the compound sound is resolvable into yhŵ or hîŵ (§42).
In these cases ü and hii are used in the Dictionary, and the determination of
the sounds left to the reader's discretion.
No mute or silent letters are used in marking the pronunciation. Thus, fate,
mete, site, pope, tune, rouge, are marked fät, mît, si't, pop, tiin, rvvzh.
When r follows an open vowel in the same syllable, it represents the obscure,
sound R, described in §25, §2fi ; as f ârm=f âRm.
Accented syllables spelt with er, ir, yr (as in the words mercy, fir, myrtle),
and marked ûr in the pronunciation, are by Walker, Sheridan, Knowles, and
others pronounced er, like er in merry, which is undoubtedly an error. Smart
makes a nice distinction between the sound in question and that of ur in fur,
which " delicacies of pronunciation," he remarks, " even the more refined classes
of society" disregard in common words. Worcester observes, that "there is
little or no difference" in the vowel sounds of "her, fir, fur, myrrh." They are
here treated as identical. (See §30.)
The apostrophe (') used before r in the pronunciation implies the presence of
û in conjunction with R obscure, and indicates that the sound ûr does not form
a separate syllable. Poor, pŵ'r, is equivalent to pŵÛR (§26).
The ('), besides its actual office, supplies the place of a hyphen in separating
a word into syllables.
The mark = used in the foregoing table, and in the head-lines of the Dic-
tionary, means, " equivalent to."
ERRORS COMMITTED BY WELSHMEN.
Welshmen are apt to fall into the following errors in pronouncing English
words : —
1. Using ö for ô; as lord, north, ôl, for lord, north, 61 {lord, north, all).
2. Using a for o ; as kwal'î-tî, wasp, for kwol'î-tî, wosp (quality, wasp).
3. Using ê for ä ; as lêt, plên, sen, for lät, plan, s'án {late, plane, sane).
4. Using ö for ö; ar nöt, röz, söp, for nöt, röz, söp {note, rose, soap).
5. Omitting w before ŵ or ẁ ; as ŵm, ẁd, for wŵm, wẁd {womb, wood).
6. Using r instead of r in such words as far, mar, mortar.
7. Putting emphasis on the consonant after a long vowel, instead of on the
vowel, and generally dwelling longer on consonants than Englishmen do : thus
■pvoxioxmcmg finite, mocking, nearly as an Englishman would^/me night, mock king,
with the emphasis on fine and mock.
8. They also have % habit of shortening open vowels, and lengthening stopped
vowels.
IRREGULAKITIES IN ETYMOLOGY.
The irregular formation of plurals of nouns, comparative and superlative
degrees of adjectives, and past tenses and past participles of verbs, are marked
between parentheses after primitive words in the Dictionary. When the regular
inflection is also used, the irregular form is printed in italics.
The regular formations are as follows : —
1. Nouns ending in s, sh, ch, x, and o (not io), take es in the plural. (See §48.)
3. Nouns ending in y preceded by a consonant, change y into ies.
3. Nouns with any other termination take s.
ADJECTIVES.
There are four regular formations of the comparative and superlative degrees
of adjectives.
1. By adding r and st to positives ending in e; as white, whiter, whitest; free,
freer, freest.
2. By omitting y and adding ier and iest to positives ending in y preceded by
a consonant ; as dry, drier, driest.
3. By doubling the final consonant of positives (of one syllable, or accented
on the last syllable) ending in a single consonant preceded by a single
vowel, and adding er and est; as hot, hotter, hottest.
4. By adding er and est in all other cases ; as black, blacker, blackest.
Eegular verbs are those the past tense and past participle of which end in ed.
All others are irregular. For the principles regulating the pronunciation of
some other inflections of regular verbs, see §48 to §51.
There are five conjugations of regular verbs distinguished by the termination
of the infinitive mood. An example of each conjugation is given in the Table,
in which the verbs, be, have, do, will, shall, can, and may, called auxiliaries,
from their being used with other verbs to convey ideas which cannot be other-
wise expressed, are added on account of their frequent occurrence.
1. Verbs ending in e; as love.
2. Verbs ending in a, ch, o, s. sh, x, z ; as vex.
3. Verbs ending in y preceded by a consonant ; as try.
4. Verbs of one syllable, or accented on the last syllable, ending in a single
consonant, preceded by a single vowel ; as ft.
5. Verbs having any terminations other than those enumerated ; as fear.
Be is the only verb that has the hypothetical mood. The past indicative of
other verbs is used instead.
Be and have are used as auxiliaries in all their moods and tenses : be with the
present and past participle, have with the past participle only.
Do, auxiliary, is used in the indicative and imperative moods,'and will, shall,
can, and may in the indicative only, with verbs in the infinitive.
As principal verbs, will is regular, of the 5th conjugation, and do irregular,
having done for its past participle.
pq
W
K
>
O
pq
<
QQ
pq
H
K
>
M
<
M
P
•<
<
P
O
H
<
«4
Í
<
a a a a a a
might
mightea
might
might
might
might
can
canst
can
can
can
can
could
couldst
could
could
could
could
shall
shalt
shall
shall
shall
shall
should
shouldst
should
should
should
should
►4
<
ft
pel
&
a
a
3
will
wilt
will
will
will
will
<n -■§ Tá t3 ;2 T3
o o o o o o
* * £ É * Is
o o o o o ©
^3 T3 T3 ^} T3 T3
T5 HP ^ rÿ I—- r-^J
re ^3 "3 T3 'O TJ
o
o
"3
c
have
hast
has
have
have
have
p tì ^ nd ^ ""ö ""ö
1
i
he
S3
I
ll. a f ti
was
wast
were
were
were
were
were
wert
were
were
were
were
-a
,£>
►S
ad
pq
C5
pe
p
a
*
fear
fearest
fears
fear
fear
fear
feared
fearedst
feared
feared
feared
feared
1
1
|
£
fit
fittest
fits
fit
fit
fit
fitted
fittedst
fitted
fitted
fitted
fitted
efl
èë
fcfi
.a
1
epl
5
E"Z'Z bbb
tried
triedst
tried
tried
tried
tried
h
b
3
ri
vex
vexest
vexes
vex
vex
vex
vexed
vexedst
vexed
vexed
vexed
vexed
>
Ö
bfi
~
love
lovest
loves
love
love
love
loved
[ovedst
loved
loved
loved
loved
1
©
bD
.3
o
r3
>
1 <«
ft
lstl
2nd thou
3rd he
1st we
2nd you
3rd they
lstl
2nd thou
3rd he
1st we
2nd you
3rd they
lstl
2nd thou
3rd he
1st we
2nd you
3rd they
B3
W
n
55 .
a
a
Singular
Plural
Singular
Plural
Singular
Plivral
ft.
Í
4
Í
O
o
>
<
' a
<
o
H
a
K
Eh
O
Ph
>
H
pel
a
Ph
6»
g
a
to
a
a
pj
G
H
K
<
P-.
ABBREYIATIONS.-TALPYRI ADAU .
a
... adjective
emu gwan, ansoddmr
ad .
adverb
rhagferf, gorair
c
... conjunction
cyssylltiad
cd .
comparative
degree
gradd gymharol
d
... diminutive
bychamg
diffygiol
def.
defective .
f
. . . feminine
benyiool
cyfryngiad,
i
interjection
°bychiad
n
. . . noun
enw cadam,
sylweddair
P ■
plural
lluosog
PP
... past participle...
cyfraniad gorphenol
pr .
preposition
arddodiad
pn
. . . pronoun
rhagenw
pt .
past tense
amser gorphenol
blaenddodiad
px
... prefix
s
singular .
unig, unigol
sd
. . . superlative
legree
gradd eithafol
V
verb active
and neuter
perioyddiad yweithredol a rhydd
vi
. . . verb neuter or intransitive perwyddiad canolig. perioyddiad
vt .
verb active or transitive
perioyddiad gweithredol
A
Arabic .
Arabaeg
C
Celtic
Celtaeg
D
Dutch .
Isalmaeneg
Da.
Danish
Daeneg
F
French .
Ffrancaeg
G
Greek
Groeg
Ga
Gaelic .
Gaeleg
Ge
German
A Imaeneg
Go
Gothic .
Gothaeg
H
Hebrew
Hebraeg
I
Italian .
Italaeg
Ic
Icelandic
Islandrieg
Ir
Irish
Gwyddelaeg
L
Latin...
Lladin
P
Portuguese
. Portugaeg
Pe
Persian
Persiaeg
S
Anglo- Saxon
Sacsoneg
Sp
Spanish
Yspaeneg
Sw
Swedish .
Svcedaeg
T
Teutonic
Teutonaeg
Tur
Turkish .
Tyrcaeg
ENGLISH-WELSH PRONOUNCING DICTIONARY.
GEIRIADUR CYNANIAETHOL
SEISONEG A CHYMRAEG.
path, fat, êre, met, mâ.rîne, pin, orb, on, curve, cut, tŵ=too, twk=took ;
ore ; läte, line, nö, müte ; she, zh=z azure ; thin, thìs ; j=dzh.
A ansoddair heb un gair Cymraeg yn
■"■' cyfatebiddo. Fe'i cynenir fel ä yn
late, pan byddo'r pwyslais arno, ac fel
a, pan heb y pwyslais. Arferir an o
flaen Uafarsarà ; megys, An owl, An
uncle, An hour ; ac o flaen k, pan bo'r
acen ar yr ail sillaf ; megys, An his-
torical account. Arferir a yn mhob
sefyllfa arall ; megys, A man, A union,
A house. Such a one, y cyfryw un.
A penny a yard, ceiuiog_y_iiaih.
A, kpx, talfyriad o at. To go a-walk-
ing, myned i rodio. A-bed, ary gw ely
A-, Ab-, Abs-^?.r, oddi wrth, ymaitlT"
A-, An- px, di-, an-, am-, af-, heb
Aback, a.bak' ad, yn ol, yn wysg y cefn
Abacus, ab'a.kus n, bwrdd cyfrif
Abaddon, a.bad'unn, ydiafol,dinystrydd
Abaft, â.baft' ad, yn oT/wrth y Uyw
Abaisauce, á.bä'sans», ymddarostyngiad
Abalienate, ab.ä'lî.en.ät vt, trosi, arallu
Abalienation, ab.ä.lî.en.ä'shun n, tros-
iad, aralliad
Abandon, â.ban'dun vt, rhoi i fyny,gadael
Abandonment, â.ban'dun.ment re, rhodd-
iad i fyny, gadawiad [i lawr
Abase, á.bäs' vt, darostwng, iselu, taflu
Abasement, â.bäs'ment n, iseliad
Abash, â.bash' vt, cywilyddio
Abashment, â.bash'ment n, cythrudd,
braw; cywilydd; delwad
Abate, â.bät' v, gostwng ; Ueihau ; colli
Abatement, â.bät'ment n, gostyngiad
Abb, ab n, yr edau yng ngwennol gwëydd
Abbacy, a'b'â.sî n, abadaeth
Abbess, ab'es n, abades, penfynaches
Abbey, ab'î n, abatty, mynacblog
Abbot, ab'but n, abad, penfvnach
1
Abbreviate, a.brî'vî.ät ví,byrhau, cwtogi,
talfyru : geirdori
Abbreviation, a.bri.vi.a'shun n, talfyr-
iad ; geirdoriad ; darnair [cwtogwr
Abbreviator, a.brî'vî.ä.tûr n, talfyrydd,
Abbreviature, a.brî'vî.ä.tshûr n, byr-
nod, talfyrnod [hometaidd
Abdest, ab'dest n, puredigaeth Ma-
Abdicate, ab'di.kat vt, gadaw ; rhoi i fyny
Abdication, ab.di.ka'shun n, llysiant ;
ymadawiad, rhoddiad i fyny
Abditive, ab'di.tiv a, a eill ymguddio
Abdomen, ab.dö'men n, bol, ceudod
Abdominal, ab.dom'î.nâTT" Abdominous,
ab.dom'î.nus a, perthynol ir bol
Abduce, ab.diis' vt, tynu ymaith ; neill-
duo, gwahanu [tyniadwy
Abducent, ab-dii'sent a, gwahanadwy ;
Abduction, ab.duk'shun n, tyniad yn ol
Abductor, ab.duk'tur n, treisddygwr
Abecedarian, â.bî.sî.dê'r'î.an n, dysg-
awdwr yr egwyddor ; llythyrenwr
Abecedary, â.bî.sî'dur.î a, egwyddorol
Aberrance, ab.er'ans n, cyfeiliornad,
crwydrad [crwydrol
Aberrant, ab.er'ant a, cyfeiliornus,
Aberration, ab.e.rä'shun n, cyfeiliorn,
gŵyrad [attegu
Abet," â.bet' vt, cefnogi ; cynnorthwyo ;
Abetment, â.bet'ment n, cefnogaeth ,
cynnaliaeth [nogwr
Abettor, â.bet'ûr n, cynnorthwywr ; an-
Abeyance, â.bä'ans n, gorddysgwyliad
Abgregate, ab'grî.gät vt. didoli
Abhor, ab.hôr' vt, ffieiddio, casäu
Abhorrence, ab.hor'ens n, casineb,
ffieiddiad, casäd
Abhorrent, ab.hor'ent a, adgas, ffiaidd
1
ABS path, fat, êre, met, mâ-rîne, pin, orb, on, curve, cut, t\v=too, twk=took ;
Abide, â.b'id' (abode) v, aros, eyfan-
neddu ; goddef. I cannot abide it, nis
gallaf ei oddef [cymhwysder
Ability, â.bil'î.tî n, gallu, nerth, medr ;
Abintestate, ab.in.tes'tät n, etifedd y
neb ag sydd yn marw heb ewyllys
Abject, ab.jekt' vt, bwnv ymaith, gwrthod
Abject, ab jekt a, distadl, gwael
Abjectness, ab'jekt.nes n, gwaeledd,
salwedd; iseledd [rhyddhau
Abjugate, ab'jü.gät vt, gollwng, di-ieuo,
Abjuration, ab.jü.r'á'shun n, ymwadiad,
diofryd ; ymwrthodiad ; anudoniaeth
Abjure, ab.jii'r' vt, gwadu ar lw, rhoi i
fyny, ymwrthod â
Ablactate, ab.lak'tat vt, diddyfnu [iad
Ablactation, ab.lak.ta'shun n, diddyfn-
Ablaqueation, ab.lak.wi.ii'shun n, dad-
briddiad, gwraiddnoethiad [maith
Ablation, abMa'shun n, cymmenad y-
Ablative, ab'la.tiv a, tarddiadol, deilliog
Able, ä'bl a, galluog, medrus, dawnus.
I am able, gallaf, medraf
Ablegate, ab'lî.gât vt, anfon oddi cartref
ar genadwri [medredd
Ableness, ä'bl.nes n, cryfder. nerth ;
Ablepsy, ab'lep.sî n, tywvllni, dallineb
Abligurition, ab.lig.ü.rish'un ft, afrad-
londeb [golchai
Abluent, ab'lü.ent a, golchiadol : n,
Ablution, ab.lii' shun 7t, golchiad ; pur-
edigaeth [diarddelwi
Abnegate, ab'nî.gät vt, nacäu, pallu ;
Abnegation, ab.nî.gä'shun ft, gwadiad,
nacâd, pall [doriad
Abnodation, ab.nö.dä'shun n, ysglin-
Abnormal, ab.nôr'mal a, afreolaidd ;
afluniaidd [anferthweh
Abnormity, ab.nôr'mîtî n, afreolaeth
Aboard, â.bô'rd' ad, a rfwrdd ,mew r n Hong^
Abode, â.böd' n, annedd, trigfa, cartrehe,
haddef ; arosiad, preswyliad, cartref-
iad : pt & pp. — Abide [argoel
Abodement, á.böd'mt j nt n, rhagarvvydd,
Abolish, â.bol'ish vt, diddymu, dilëu
Abolition, ab.ölish'un n, dilead, di-
ddymiad [ffiaidd
Abominable, â.bom'î.nâ.bl a, adgas, cas,
Abominableness, â.bom'î.nâ.bl.nes n,
adgasrwydd [casäu
Abominate, â.bom'î.nät vt, ffieiddio,
Abomination, á.bom.î.nä'shun n, ffieidd-
dra ; esgymmun-beth ; bryntni
Aboriginal, ab.ö.rij'î.nal a, cy ntaf, cys -
__^sefin__ ■ [toi
~*Âborigínes, ab.ö.rij'î.níz np, cynchigol.
Abortion, â.bor'thun n, erthyliad; erthyl
Abortive, a.bor'tiv a, annhymmig, er-
thylog: anifodiog
Abound, â.bûŵnd' vi, cael gwala, meddu
digon ; bod yn lluosog
About, á.bûŵt'^r, perthynol; gerllaw;
yng nghylch, o ddeutu; am; tua: ad,
yn ol, o amgylch. Round about, am-
gylch ogylch. To send round about,
cylchanfon. To spit about, amboeri
Above, a.bnv' pr, uwch, gorawch, uwch
law, uwch ben; ad. fry [gyfaredd
Abracadabra, ab.rfi.ka.dab'ra n, cryd-
Abrade, â.bräd' vt, treulio ymaith,
rhasglio [rhasgliad
Abrasion, a.bra'zhun n, rhwbiad ymaith,
Abreast, â.brest' ad, ochr yn ochr
Abridge, á.brij' vt, talfyru, crynoi
Abridgement, â.brij'ment n, talfyriad
Abroach, â.brb'tsh' ad, ar ollyngiad
Abroad, â.brôd' ad, allan, ar led ; oddi
cartref
Abrogate, ab'rö.gät vt, diddymu, dilëu
Abrogation, ab.rö-gä'shun n, diddymiad
Abrupt, ab.rupt' a, disymmwth, byr-
bwyll; Berth; anamserol [serthedd
Abruptness, ab.rupt'nes n, byrbwylldra;
Abscess, ab'ses n, cornwyd, dargod
Abscind, ab.sind' vt, rhwygo. tori ymaith
Abscission, ab.sizh'un n,rhwygiad, toriad
Abscond, ab.skond' vi, ymguddio, ym-
gelu, llechu, encilio
Absence, ab'sens n, absennoldeb, absen
Absent, ab'sent a, absennol; ar goll;
anystyriol, disylw
Absent, ab.sent' vt, asswyno, absennoli
Absentee, ab.sen.tî' n, ymabsennwr,
anghywlad [wedig
Absinthiated, ab.sin'thî.ä.ted a, chwer-
Absist, ab.sist' vi, peidio
Absolute, ab'sö.lüt a, cwbl, hollol; di-
ammodol; hanfodol; annibynol
Absoluteness, ab'sö.lüt.nes n, diderf'yn-
oldeb, tra-awdurdod, arbenigi-wydd
Absolution, ab.sö.lü'shun n, gollyngiad;
maddeuant [maddeuol
Absolutory, ab.sol'ü.tur.î n, rhyddhaol,
Absolve, ab.zolv' vt, rhyddhau, gollwng ;
maddeu [gwrthun
Absonant, ab'sö.nant a, anghysson,
Absorb, ab.sórb' ẅ, llyncu, sugno, sychu
Absorbent, ab.sôr'bent n, sugnydd,
sychydd: a, sugnol, sychol, llyncol
Absorption, ab.sôrp'shun n, llynciad,
sugniad [ymgadw
Abstain, ab.stän' vi, ymattal; dirwestu;
Abstemious, ab.stî'mî us a, cymmedrol,
sobr, ymattalgar
2
öre ; läte, line, nö. müte ; she, zh=z azure ; thin, thìs ; j=dzh. ACC
Abstemiousness, ab.stì'mî.us.nes n,
cymmedroldeb ; ymattaliad
Abstention, ab.sten'shun ?i, gocheliad,
ymogeliad, ymocheliad
Absterge, ab.stûrj' vt, glanhau, sychu
Abstergent, ab.stur jent cs,glanhaol,purol
Abstertion, ab.stûr'shun re, glanhád,
sychiad [attaliad
Abstinence, ab'stî.nens n, dirwest, ym-
Abstinent,ab.stî'nent a, cymmedrol, sobr
Abstract, ab.strakt' vt, neillduo; crynoi,
talfyru [nwysiad: a, dansoddol
Abstract, ab'strakt n, crynodeb, cyn-
Abstraction, ab.strak'sbun n, dansodd-
iad, neillduad ; diystyrwch am y byd
Abstruse, ab.strŵs' a, anamlwg, tywyll;
dyrys; annealladwy [anhawsder
Abstruseness, ab.strẁs'nes n, tywyllni,
Absume, ab.siim' vt, difa, dinystrio
Absurd, ab.sûrd' a, afresymol ; gwrthun ;
ynfyd, ffol
Absurdity, ab.sûr'dî.tî, Absurdness, ab-
sûrd'nes n, afresymoldeb, ynfydrwydd,
ffbledd [amlder, Uawnder
Abundance, a.bun'dans n, digonedd,
Abundant, â.bun'dant a, helaeth, cyf-
lawn, llawn, toreithiog, fflwch
Abuse, â.büs' n, camdriniaeth ; arn-
mharch; difriad; Uygriad; trais
Abuse, a.biiz' vt, cam-arfer, cam-
ddefnyddio; difenwi, difri'o; treisio
Abusive, a.bii'siv a, enllybaidd, tra-
häus, sarhäus [mharch
Abusiveness, a.bii'siv.nes n, enllib, am-
Abnt, â.but' vi, cydio, cyffinio ; cyfarfod
Abutment, â.but'ment n, ffin, cyrfiniad
Abuttals, a.but'alz np, minion, cyffiniau ;
terfynau ; pentanau
Abysm, a.bizm', Abyss, â.bis' n, eigion,
gagendor, anoddyfn
Academian, ak.a.di'mi an, Academic,
ak.a.dem'ik, Academician, ak.a.di-
mish'an, Academist, a.kad'Lmist n,
ysgolhàig, prif ysgolwr, aelod o ryw
brif ysgol [golaidd
Academical, ak.a.dem'i.kal n, prif-ys-
Academy, â.kad.î.mî n, prif ysgol,
athrofa [blaenlìym
tAcanacious, ak.a.na'shus a, pigog,
Acanthus, a.kan'thus n, troed yr arth
Acatalectic, a.kat.a.lek'tik n, gwers
i ddiwall ( [gelaidd, annealladwy
Acataleptic, a.kat.a.lep'tik a, tra dir-
Accede, ak sîd' vi, cytuno, cydsynio
Accelerate, ak.sel'ur.at vt, prysuro,
brysio; ffrystio [uriad, brysiad
Acceleration, ak.sel.u.ra' shun n, prys-
Accend, ak.send' vt, tanio, gosod ar clan
Accension, ak.sen'shun n, taniad, ffagl-
iad, ennyniad
Accent, ak'sent n, acen, pwyslais ar sill
Accent, ak'sent' vt, acenu
Accentuate, ak.sen'tshii.at vt, acenu ;
dynodiacengair [ceniad; acenyddiaeth
Accentuation, ak.sen.tshii.a.shun n, a-
Accept, ak.sept' vt, derbyn (yn gym-
meradwy)
Acceptable, ak.sep'ta.bl a, derbyniol,
cymmeradwy, croesawus, boddlawn
Acceptance, ak.sep'tans n, derbyniad;
tanysgrifeniad ; ysgrifenrwym
Acceptation, ak.sep.ta'shun n, cymmer-
iad ; yr ystyr y cymmerir gair ynddo
Acceptation, ak.sep.ti.la'shun n, ma-
ddeuant o ddyled heb dderbyn arian
Access, ak.ses' n, dyfodfa, nesâd, agosiad
Accessible, ak.ses'i.bl a, hygyrch ;
mwynaidd, hawdd nesu ato
Accession, ak.sesk'un «, dyfodiad; y-
chwanegiad
Accessory, ak'ses.ur.i a, cynnorthwyol,
cyfranosol : n, cyfranogwr, cefnogwr
Accidence, ak'si.dens n, mabddysg,
rhaglith, gramadeg
Accident, ak'si.dent n, dygwyddiad,
damwain ; priodolder anhanfodol
Accidental, ak.si.den'tal a, damweiniol
Accipient, ak.sip'yent n, derbyniwr
Accite, ak.s'it' vt, gwysio, dyfynu
Acclaim, a.klam', Acclamation, ak.la-
mä'shun n, bloedd, banllef; moliant,
gorfoledd, uchelglod
Acclamatory, a.klam'a.tur.ia, banllefol;
gorfoleddol [rhiw, gorifyny
Acclivity, a.kliv'i.ti n, esgyniad, gallt,
Accloy,a.klôí'rí,gorlenwi,llaru, diwallu
Accoil, a.koil vi, ymdraflferthu, ffrystio,
ffwdanu; ymwthio [addas
Accommodable, a.kom'o.da.bl a, cyf-
Accommodate, a.kom'o.dat vt, diwallu ;
cymhwyso: a, addas, cyfaddas
Accommodation, a.kom.o.da'shun n, cyt-
addasiad, cymhwysiad •, diwalliad ;
cymmod; Hetty [cydfynediad
Accompaniment, a.kum'pa.ni.ment «,
Accompany, a.kum'pa.ni vt, cydym-
deithio; hebrwng [cyfranogwr
Accomplice, a.kom'plis n, cyfrinachwr,
Accomplish, a.kom'plish vt, cyflawnu,
cwblhau, gorphen, pei-ffeithio
Accomplished, a.kom'plisht a, perffeith-
lawn; doniog, dawnwych; dillynaidd
Accomplishment, a.kom'plish.ment n,
cwblhàd, cyflawniadj addurn
ACQ path, fat, ére, met, mâ-rîne, pin, ôrb, on, curve, cut, t\v=too, twk=took;
Accompt, a.kuwnt' n, Accomptant, a-
kuvvn'tant n, — Account, Accountant
Accord, a.kord' n, cydfod, cydsyniad ;
bodd: v,cytuno, cyd-weddu,cyd-daro.
According to, yn ol, yn gyfatebol i.
Witb one accord, o unfryd, yn gytûn
Accordance, a.kor'dans w, cydsyniad,
cydweddiad, cytundeb
Accordant, a.kor'dant a, cydsyniol,cy tun
Accorporate, a.kor'po.rat vt, cydgorffori
Accost, a.kost' vt, cyfarch, anerch
Accostable, a.kos 'tâ.bl a, cyfeillgar
Accoucheur, a.kwsh.ur' n, colwynydd
Account, a.kuwnt' vt, cyfrif: n, rhif,
cyfrif; cymmeriad. Accounts,cyfrifon ;
rhifyddiaeth, rhifyddeg. Of no ac-
count, dibarch, dinod. To account
for, rhoddi rheswm am. To give an
account, rhoddi cyfrif
Accountable, a.kihvn'ta.bl n, cyfrifoh
atebol [rhifyddwr
Accountant, a.kiiwn'tant n, cyfrifydd,
Accouple, a.kup'l vt, cyssylltu ; cydio ;
ieuo; cymharu
Accourt, a.ko'rt'vt, croesawu yn garedig
Accoutre, a.kw'tur vt, taelu, tnvsiadu.
arfogi, amwisgo. addurno
Accoutrements, a.kw'tur.ments np, offer,
arfau, taclau, gwisgoedd
Accredit, a.kreii'it vt, coelio, credu
Accretion, a.kri'shun ??.,cyunydd,tyfiant
Accretive, a.kri'tiv a, tyddfol [bach)
Accroach, a.krotsh' vt, tynu (megys â
Accrue, a.krw' vi, chwanegu, tarddu,
deillio, codi [iad
Accubation, ak.ii.ba'shun n, lledorwedd-
Accumbeut, a.kum'bent rt. lledorweddol
Accumulate, a.kii'mu.lat v, casglu,pen-
tyru, tyru, ymbelaethu
Accumulation, a.ku.mu.la'shun n, tyr-
iad, pentyriad, cyflawnder
Accumulative, a.kii'mu.la.tiv a, cyn-
nyrchiol, pentyrol
Accumulator, a.kü'mü.lä.tûr n, caaglwr,
pentyrydd [gofal
Accuracy, ak'u.ra.si n, cywreindeb ;
Accurate, aku.rat a, cywir, celfgar,
gofalus, cywrain
Accurse, a.kurs' vt, melltitbio, rhegu ;
esgymuno ■ [beius
Accusable, a.kii'za.bl a, achwynadwy.
Accusant, a.ku'zant n, cyhuddwr, a-
chwynwr [ cwyn
Accuse, a.kiix' vt, cyhuddo, beio;
achwyn ar
Accuser, a.kii'zur n, cyhuddwr, athrodwr
Accustom, a.kus'tum vt, arfer, ymarier,
cynnefino. Accustomed, arferedig,
cyffredin, defodol
Accustomable, a.kus'tum.a.bl a, defodol,
arferol [cyffredin
Accustomary, a.kus'tum.ur.i a, arferol,
Ace, äs n, nod yr un ; as
Acephalous, â.sef'â.lus a, pen-goll, diben
Acerb, â.sûrb' a, sur, chwerw ; sarig
Acerbate, â.sûr'bät vt, suro, ehwerwi
Acerbity, â.sûr'bî.tî n, surni, chwibledd ;
sai-igrwydd
Acerviite, a.sur'vat vt, crugio, pentyru
Acervation. as.ur.vii'shun n, crugiad
Acescent, â.ses'ent a, surol, chwiblaidd
Acetose, â.sî.tös', Acetous, â.sî'tus a,
egr, chwibl, sur. Acetic acid, sur surig
Ache. äk n, dolur, gwŷn, poen, cur : v,
gwŷnio, poeni [adwy
Achievable, a.tshi'va.bl a, gwneuthur-
Achieve, a.tshiv' vt, cyflawnu, gorphen ;
cwblhau [waith, gorcheat
Achievement, fi.tslnv'ment n, gorchest-
Achor, a'kor n, math o grugdardd
Achromatic, a.kro.mat'ik a, diliwiadol
Acid, as'id o, sur, egr, chwibl : n, suryn
Acidify, â.sid'î.fì, Acidulate, â.sid'ü.llit
vt, suro, chwiblo
Acidity, â.sid'î.tî, Acidness, as'id.nes n,
surni, chwibledd
Acknowledge, ak.nol'ej vt, cydnabod,
cyf'adclef [cydnabyddiaeth
Acknowledgement, ak.nol'ej.ment n,
Acme, ak'mi n, uchradd ; eithaf
Acolothist, a.kol'o.thist n, isweinydd
Aconite, ak o.ni't n, llysiau'r blaidd
Acorn, a'korn n, mesen [seinddysg
Acoustics, a.kuws'tiks np, swniadaeth,
Acquaint, a.kwant' vt, hysbysu, amlygu ;
arfer. Acquainted with, adnabyddus
â ; cynnefin â
Acquaintance, a.kwan'tans n, cyfaill,
cydnabyddiaeth ; cynnefindra
Acquest, a.qwesl'. Acquist, a.kwi.st' /?,
cyrhaeddiad, ennilliad
Acquiesce, ak.wi.e.s' v, ymostwng, ym-
lonyddu; cydsynio, cydsyniad; goddef
Acquiescence, ak.wi.es'ens n, cydsyn-
iad; goddefiad [adwy
Acquirable, a.kwi'r'a.bl a. cyrhaedd-
Accusâtiou, ak.ii.za'shun n, cyhuddiad, I Acquire, a.kwiV vt, cyrhaedd, caffael,
Accusative, a.kii'za.tiv a, cyhuddol
Accusatory, a.ku'za.tur.i
adwy, beius
cael ; casglu, ennill
yhudd- 1 Acquirement, a.kwi'r'ment, Acquisitic
ak.wi.cish'un n, enniUiad
4
öre; läte; line, nö, miite; she, zh=z azure; thin, thìs; j=dzh. AD1
Acquisitive, a.kwiz'Ltiv a, ennilledig
Acquit, a.kwit' vt, rhyddhau, cyfiawn-
hau, gollwng. To acquit of blame,
direio
Acquitment, a.kwit'ment, Acquittal,
a.kwit'al n, rhyddhâd, dieuogiad
Acquittance, a.kwit'ans », rhyddhâd;
ysgrifen rhyddhâd, addefiad o dale-
digaeth
Acre, a'kur n, erw, cyfar
Acreage, a'kur.aj », mesur, maintioli
Acrid, ak'rid a, sur, chwerw, llymsur
Acrimonious, ak.rî.mö'nî.us a, sarig,
sariglym, chwerw edig
Acrimony, ak'n.mun.ira, surni, llymder,
toster; sarigrwydd [archwaeth sur
Acritude, ak'ri.tiid, Acrity, ak'rî.tî n,
Acroamatic, ak-rö.ä.mat'ik a, gor-
ddysgeidiol
Across, a.kros' ad, yn groes, ar draws
Acrostic, a.kros'tik n, penenwad
Act, akt v, gweithio, gweithredu ; chwar-
eu: n, gweithred, gorchwyl; deddf.
A great act, gorchest. A noble act,
rhagorgamp. A wicked act, cyflaflan.
To act vainly, gwageddu
Actinolite, ak.tin'o.lit n, rheiddfaen
Action, ak'shun n, gweithred; cwyn,
cynghaws, hawl, dadl; brwydr, cad
Actionable, ak'shun. â.bl a, cospadwy;
holadwy, dadleuadwy
Active, ak'tiv a, bywiog, gweithgar,
esgud, heinif ; sionc ; gweithredol
Activeness, ak'tiv.nes, Activity, ak.tiv'-
î.ti n, bywiogrwydd, sioncedd
Actor, ak'tur ??, gweithred wr ; chwarëydd
Actress, ak'tres n, ckware'yddes [diau
Actual, ak'tshu.al «, gweithredol, gwir,
Actuary, ak'tshu.ur.i n, ysgrifenydd
Actuate, ak'tshu.at vt, cynhyrfu, cyffröi :
a, cynhyrfiedig
Acuate, ak'ii.at vt, blaenllymu, golymu
Acuity, â.kü'î.tî n, llymder [blaenllym
Aculeate, ak.u'li.at o, pigog, cylynol,
Acumen, a.kii'men n, llymdra : craffder,
synwyr, cyfrwysdra
Acuminate, a.kii'mi.nat vt, blaenllymu,
pigfeinio
Acute, a.kut' a, llym ; synwyrol, deallus ;
cywraiu. Acute accent, acen feinlais
Acuteness, a.kiit'nes n, llymder; syn-
wyroldeb, craifder
Ad-, Ac-, Af-, Ag-, A1-, An-, Ap-, Ar-,
As-, At- px, with, at, i
Adage, ad'äj n, diareb, direb, gwirair
Adagio, â.dä'gî.ö «, gair am amser araf
Adamant , ad' a.mant w,di'emwnt , adamant
Adamantine, ad.â.man'tin a, adamant-
aidd; anhydraidd, caled [hyweddu
Adapt, â.dapt' vt, cymhwyso, addasu,
Adaptation, ad.ap.tä'shun n, cyfaddasiad
Add, ad vi.cynnodi, cyssylltu, chwanegu
Addecimate, a.des'i'.mät vt, degymu
Addeem, a.d'im' vt, tybio, cyfrif; dyfrio
Addendum, a.den'dum (p addenda
a.den'dâ) n, attodiad, atddodiad
Adder, ad'ûr n, neidr, gwiber, sartf.
Adders stone, maen glain
Addible, ad'î.bl a, chwanegadwy
Ad dice, ad'is n, neddyf, bwyell gam
Addict, a.dikt' vt, ymroddi, diofrydu
Addicted, a.dik'ted a, chwannog, ym-
roddgar, tueddol [rwydd
Addictedness, a.dik'ted.nes n, tuedd-
Additament, a.dit'â.ment n, cynnodiad
Addition, a.dish'un n, ycbwanegiad;
attodiaeth [ychwanegol
Additional, a.dish'un.al a, cynnodol,
Addle, ad'l a, gwag, clwc, gorllyd,
Addle-pated, Addle-headed, penwau,
syfrdan, hurt, ft'ol, diymenydd
Address, a.dres' vt, anerch, cyfeirio;
ymosod : n, cyfarchiad ; cyf'arwyddid ;
erf'yniad; medr; deheurwydd
Adduce, a.düs' vt, dwyn ym mlaen
Adducent, a.dii'sent a, attynol
Addulce, a.duls' vt, melysu, pereiddio
Ademption, â.dem'shun n, difeddiad,
dygiad ymaith [ar y chwarenau
Adenography, ad.î.nog'râ.fî n, traith
Adenoid, ad'î.nôîd, Adenose, ad'î.nös
a, chwarenaidd [ineb
Adephagia, ad.î.fä'jî.â », duwies glyth-
Adept, â.dept'?^, celfyddwr ; un hyddysg
Adequate, ad'i.kwat a, cyfartal, cystal,
cymmesur, cyfaddas, digonol
Adequateness, ad'i.kwat.nes n, cyfartal-
wch, addasrwydd [ansawdd
Adfected, ad.fekted a, cymmysg; cyf-
Adhere. ad.hî'r' vi, ymlynu, glynu wrth
Adherence, ad.hî'r'ens n, ymlyniad
Adherent, ad.hî'r'ent a, unol; glynol,
yng nglyn : n, dilynwr, canlynwr, di-
lyniedydd; pleidiwr [gyssylltiad
Adhesion, ad.hi'zhun n, glyniad. ym-
Adhesive,ad.hî'siv a, ymlynol, gafae'lgar
Adhibit, ad.hib'it vt, cymhwyso; defn-
yddio [cymhwysiad
Adhibition, ad.hî.bish'un n, defnydd,
Adhortation, ad.hôr.tä'shun n, cynghor,
annogaeth
Adhortatory, ad.hor'tä.tûr.î a, annogol
Adiaphorous, ad.î.af 'o'.rus a, ammhleid-
ar, ammhleidiol
5
ADU path, fat, ere, met, mâ-rîne, pin, ôrb, on, curve, cut, t\v=too, twk=took;
Adiaphory, od.î.af' ur.î n, ammhleidgar-
wch, didueddrwydd
Adieu, â.dü' i, bydd wych ! yn iach !
Adipose, ad'î.pös, Adipous, ad'i.pus a,
seimlyd, tew
Adit, ad'it n, mynedfa dan y ddaiar
Adjacency, a.jä'sen.sî n, agosrwydd
Adjacent, a.jâ'sent a, cyfagos. ger Haw
Adject, a.jekt' vt, cyssylltu, ychwanegu
Adjection, a.jek'shun n, cynnodiad;
ychwanegiad [soddair
Adjective, aj'ek.tiv n, enw gwan, an-
Adjoin, a.jôîn vt, cydio, cyssylltu, uno
Adjoining, a.jôî'ning a, yn ymyl, cy-
nghyffwrdd, nesaf
Adjourn, a'jûrn vt, gohirio, oedi[oediad
Adjournment, a.jûrn'ment n, gohiriad,
Adjudge, a.juj' vt, dyfarnu, barnu
Adjudicate, a.jii'di.kat vt, barnu, dyfarnu
Adjugate, aj'ü.gät vt, ieuo wrth
Adjunct, aj'ungkt n, attodiad [cydiad
Adjunction, a jungk'sbun n, cyssylìtiad,
Adj urate, aj'ü.rät vt, cynnorthwyo
Adjuration, aj.ü.rä'shun n, tyngediad
Adjure, a.jü'r' vt, tyngedu [trefnu
Adjust, a.just' vt, cymbwyso, addasu
Adjustment, a.just'nient n, addasiad,
trefniad, uniawniad [^cynnorthwyoí
Adjutant, aj'ü.tant n, is-gadben: a
Adjute, a.jiit' vt, cynnorthwyo, helpu
Adjutor, a.jü'tûr n, cynnortbwywr
Adjutory, aj u.tur.i a, cynnorthwyol
Adlegation, ad.lî.gä'shun n, cynghen-
adaeth [mesnriad
Admeasurement, ad.mezh'ur.ment n,
Administerjad.min'is.tùrr^gwt-inyddu;
dirprwyo [gweinyddiaeth
Administration, ad.min.is.trä'shun n,
Administrator, ad.min'is.trä.tûr n,
gweinyddwr
Administratorship, ad.min'is.trä.túr-
ship n, swydd weinyddol
Administratrix, ad.min.'is.tra.triks n,
gweinyddes [da; rhagorol
Admirable, ad'mî.râ.bl a, rhyfeddol
Admiral, ad'mî.ral n, llyngesydd, llyng-
eswr [môr-lywiant
Admiralty, ad'mî.ral.tî n, môr-lŷs,
Admiration, ad.mî.rä'shun n, rbyfeddod,
syndod ; hoffder. Note of admiration
( ! ) rhyfeddnod [hoffi
Admire, ad.mî'r'wí, rhyfeddu, mawrygu ;
Admirer, ad.m'i'r'ûr n, mawrygwr;
serchwr, carwr [goddefadwy
Admissible, ad.mis'î.bl a, derbyniadwy ;
Admission, ad.mish'un n, derbyniad
caniatâd, addefiad
Admit, ad.mit' vt, derbyn; caniatäu,
goddef, addef [addefiad
Admittance, ad.mit'ans n, derbyniad;
Admix, ad.miks' vt. cymmysgu
Admixture, ad.miks'tshur n, cymmysg-
iad; cymmysgedd
Admonish, ad.mon'ish vt, rhybuddio;
ceryddu, cynghori; dwyn ar gof
Admonition, ad.mö.nish'un n, rhybudd,
cynghor, cerydd [iol
Admonitory, ad.mon'î.tur.î a, rhybudd-
Admove, ad.mwv' vt, nesu, dynesu
Adnoun, ad'nûŵn n , ansoddair, enw gwan
Ado, â.dẃ' n, trafferth, cynhwrf, terfysg
Adolescence, ad.ö.les'ens n, blodau
ieuenctyd; ieuenctyd [iaurcwsg
Adonis, â.dö'nis ìi, blodau'r gwvnt, llys-
Adopt, â.dopt't'í, mabwysiadu [mabwys
Adoption, â.dop'shun n, mabwysiad,
Adoptive, â.dop tiv a, mabwysaidd
Adorable, â.dô'r'â.bl a, addoladwy,
parchadwy, [parch, anrhydedd
Adoration, ad.ö.rä'snun n, addoliad;
Adore, â.dô'r' vt, addoli ; caru ; mawrhau,
anrhydeddu [trwsio
Adorn, â.dôrn' vt. addurno, harddu,
Adornment, â.dôrn'ment n, addurniad
Adown, â.dúẃn' ad, i lawr, i waered
Adread, â.dred' ad, yn ofnus, yn ofnog
Adrift, â.drift' ad, gvda'r dwfr, gj'da'r
llif [hyfedr
Adroit, a.drôît' a, medrus, deheu, hylaw,
Adroitness, a.drôít'nes n, medrusrwydd,
livlawder, [benthycol
Adscititious, ad.si.tish'us a, ffugiol,
Adstriction, ad.strik'shun n, cydglym-
iad, cydrwvmiad [truth
Adulation, aj.ü.lä'shun n, gweniaith,
Adulator, aj'ü.lä.tur n, gwenieithwr,
truthiwr [truthgar
Adulatory, aj'ü.lä.tur.î a, gwenieithus,
Adult, â.dult' n, un mewn oedran : a,
cyfandwf, mewn oedran
Adulterate, â.dul'tur.ät v, Hygru, cym-
mysgu ; rhithio : a, halogedig, cym-
mysgedig ; ffugiol [iad ; cymmysgiad
Adulteration, â.dul.tu.rä'shun n, Hygr-
Adulterer, â.dul'tur.ûr n, godinebwr
Adulteress, â.dul'tur'es n, godineb-
wraig. godinebes, putain
Adulterine, â.dul'tur.i'n n, bastardd
Adulterous, â.dul'tur.us a, godinebus,
puteiniol, puteinig [dra
Adultery, á.dul'tur.î n, godineb, putein-
Adumbrate, ad.um'brät vt, cysgodi ;
braslunio [odiad
Adumbration, ad.uin.brä'f-hun n, vj&g-
6
öre; läte; line, no, mute; she, zh=z azure; thin, this; j=dzh.
AFF
Adunation, ad.ii.nä'shun n, underlined,
under [iad, gŵyrnì
Aduneity, â.dun'sî.tî n, camedd, erym-
Aduncous, a.dung'kus, Adunque, â-
dungk' a, gŵyream
Adure, â.dü'r' vt, "deifio, golosgi, crasu
Adust, â.dust' a, golosgedig, eras
Adustible, â.dus'tî.bl a, hylosg, llosg-
advvy [deifiad
Adustion, â.dust'shun n, goddeithiad,
Advance, ad-vans' n, mynediad ; cyn-
nydd : v, myned ym mlaen ; dyrchafu ;
gwelläu; cynnyg, gosod allan; talu
yni mlaen Haw, rhagdalu. Advanced
in years, oedranus, hen. Advance-
guard, y fyddin flaen, cynnhorf
Advancement, ad.vans'ment n, dyrchaf-
iad, gwelliant
Advantage, ad.van'taj n, budd, lies,
mael, elw, mantais ; goruchafiaeth ;
blaenafiaeth : vt, llesäu, manteisio
Advantageous, ad.van.ta'jus a, buddiol,
llesol [buddioldeb, llesoldeb
Advantageousness, ad.van.ta'jus.nes n,
Advectitious, ad.vek.tish'us a, tramor
Advene, ad.vin' vi, dyfod at, cyfarfod
Advenient, ad.vi'ni.ent a, dynesol
Advent, ad'vent n, dyfodiad; yr adfent
Adventine, ad.ven'tin, Adventitious, ad-
ven.tish'us, Adventive, ad.ven'tiv a,
damweiniol,arddyfodol ; ammherthyn-
asol [adfent
Adventual, ad.ven'tshii.al a, perthynoli'r
Adventure, ad.ven'tshur n, antur; en-
bydwaith: i;,beiddiol,lyfasu,ymantur
Adventuresome, ad.ven'tshur.sum a,
eofn, dibryder [hy, difygwl
Adventurous, ad.ven'tshii.rus a.anturiol.
Adverb, ad'vurb n, rhagferf, gorair
Adverbial, ad.vur'bi.al a, rhagferfol.
goreiriol [adwy
Adversahle, ad.vûr'sâ-bl a, gwrth wyneb-
Adversaria, ad.vur.sê'r'î.â n, nod-lyfr
Adversary, ad'vur.sur.i n, gwrthwyneb-
wr, gelyn
Adverse, ad'vurs a, adfydig, anffodus,
gwrthwynebus, croes. Adverse party
gwrthblaid. An adverse saying, gom-
medd [drygfyd, ing
Adversity, ad.vûr'sî.tî n, adfyd, cyni,
Advert, ad.vurt' vi, ystyried, dal sylw
Advertence, ad.vur'tens, Advertency,
ad.vur'ten.si n, ystyriaeth, sylwad,
daliad sylw, golygiad ar
Advertise, ad'vur.ti'z vt, hysbysu, cy-
hoeddi, mynegu [bysiad, cyhoeddiad
Advertisement, ad.yortiz.ment n, hys-
Advesperate,ad.ves'pur.äti'z,prydnawnio
Advice, ad.v'is' n, cynghor ; mynegiad ;
hanes [as; ca ^
Advisable, ad.v'i'za.bl a, cymhwys, add-
Advisableness, ad.v'i'za.bl.nes n, cy-
mhwysder, addasrwydd
Advise, ad.vi'z' vt, cynghori, annog ;
hysbysu. Ill-advised, annoeth; an-
ystyriol. Well-advised, synwyrol, call ;
pwyllog [yn ystyriol
Advisedly, ad.v'f'zed.li a, yn bwyllog ;
Advocacy, ad'vö.kä.sî, Advocation, ad-
vo.ka'shun n, dadleuyddiaeth, eiriol-
aeth, amddiffyn, arddadl
Advocate, ad'vo.kat n, eiriolwr, am-
ddiffyn wr, dadleuwr, arddadl wr: vt,
eirioíi, dadleu
Advolation, ad.vo.la'shun n, ymdyniad
Advolution, ad.vo.lii'shun n, ymdreigliad
Advoutry, ad.vfiw'tri n, godineb
Advow, ad.vuw' vt, haeru, gwirio
Advowee, ad.vdw.i' n, glwys tadog
Advowson, ad.vuw'sun n, hawl i gyf-
lwyno offeiriad i eglwys
Adze, adz ?z,bwyell,bwyellgam; neddyf
Aerial, ä.î'r'î.al a, awyrol, wybrol; uchel
Aerie, î'r'î n, nyth adar ysglyfeithgar
Aerolite, ê'r'ö.lit n, awyrfaen [olaeth
Aerology, ê'r.ol'ö.jî n, awyrddysg, awyr
Aeromancy, ê'r'ö.man.sî n, awyrgoel
Aerometer, ê'r.om'î.tûr n, awyrbwysai
Aerometry, é'r.om'î.trî n, awyrfeidraeth-
Aeronaut^ ê'r'ö.nôt n, awyrydd, awyr-
deithiwr
Aeroscopy, ê'r.os'kö.pî n, awyrnodiad
Aerostatic, ê'r.os.tat ik a, awyriaethol
Aerostation, ê'r.os.tä'shun n, awyrydd-
iEsthetic, ls-thet'ik a, deiniol [iaeth.
Afar, â.fâr' a, pell, hirbell, anghysbell
Afeard. â.fì'rd' a, brawychus, ofnus
Afer, ä'fûr n, gwynt y deau-orllewin
Affability, af.â.bìl'î.tî, Affableness, af-
â.bl.nes n, mwynder, tiriondeb, hy-
nawsedd [foes
Affable, af'â.bl a, mwyn, addfwyn, hy-
Affabrous, a.f ä'brus a, cvfan, perffaith
Affair, a.fê'r' n. gorchwyl ; achos ;
perwyl. An affair of importance,
mater o bwys
Affear, Affere, a.fîY vt, sicrhau, sefydlu
Affect, a.fekt' n, serch, teimlad ; naws ;
nwyd : vt, cyffroi ; ceisio ; ffuantu
Affectation, af.ek.ta'shun, Affectedness,
a.fek'ted.nes n, cymhendod, mursen-
dod, coegdyb
Affected, a.fek'ted a, coegaidd [gar
Affectins, a.fek'tinoj a, cvnhvrfiol ; rhith-
" 7
AGG path, fat, êre, met, mâ-rîne, pin, orb, on, curve, cut, tŵ=too, twk=took ;
Affection, a.fek'sham'bfu-.gris re, ambyi-
Ambidexter, am-bî.deks'tûr re, un de-
heuig o bob Haw; un dauwynebog;
dyhinm
Ambidextrous, am.bi.deks'trus a, cyf-
lawiog; dauwjmebog
Ambient, am'bî.ent a, amgylchol
Ambigu, am'bî.gü re, dysglaid o gym-
mysgedd dyeitlu- [ aeth ; nrwysder
Ambiguity, am.bî.gü'î.ti re, ammheu-
11
ANA path, fat. ëre, met, mâ-rîne, pin, orb, on, curve, cut, tŵ=too, twk=took;
Ambiguous, am.big'ü.us a, ammhëus;
mwys; arbetrusol
Ambiguousness, am.big'ü.us.nes n, an-
nilysnvydd, mwysder [petrusiaeth
Ambiloquy, am.bil'o.kwi n, annilysiaeth,
Ambiloquous, am.bil'o.kwus a, am-
mheuol, petrusol [iad
Ambit, am bit n, amgylchedd, cylchyn-
Ambition, am.bish'un, Ambitiousness,
am.bish'us.nes n, uchelgais, uchel-
drem [awyddus
Ambitious, am.bish'us a, ucnelfrydig,
Ambitude, am'bî.tüd n, cylch, cwmpas
Amble, am'bl vi, rhygyngu : n, rhygyng-
iad [duwiau
Ambrosia, am.brö'zhî.â n, bwyd y
Ambrosial, am.bro'zln.al a, per, hyfryd;
Ambry, am'brî ??, bwytty. cardotty
Ambulation, am.bü.lä'shun n, rhodiad,
cerddediad [aramredol
Ambulatory, am'bü.lä.tur.î a, rhodianol,
Ambury, amT)u.rî n, dafaden waedlyd
ar geffyl
Ambuscade, am.bus.kad', Ambush, am'-
bwsli n, cynllwyn, cynllwynfa, rhag-
odfa; cadbwll [gwlyb-llosgiad
Ambustion, am.bust'shun n, llosgiad,
Amel, am'el n, arliw, barnais
Amelcorn, am'el.korn n, gwenith Ffreng-
ig [gwelläu
Ameliorate, â.mî'lî.ü.rat vt, diwyllio,
Amen, ä'men' ad, yn wir; boed felly
Amenable, â.mî'nâ.bl a, atebol, cyfrifol
Amenance, am'en.ans n, ymddygiad,
agwedd [ divvy 2Ì0
Amend, â.mend' v, adgyweirio, gwelläu
Amendment, â.mend'ment n, divvygiad.
gwellâd [rwydd
Amends, a.mendz' np, iawn, boddlon-
Amenity, ä.men'î.tî n, hyfrydwch lie
Amerce, â.mîirs' vt, dirwyo
Amercement, â.mûrs'ment n, dirwy,
camhvrw [fawr
Amethyst, am'î.thist n, maen gwerth-
Amiable, ä'mî.â.bl a, hawddgar, pryd-
weddol, serchus [ystinos
Amianthus, am.i.an'thus n, math o faer.
Amicable, am'i.ka.bl a, caredig, hygar,
hvnaws, cyfeiUgar Lg 1 7 s
Amice, am'is n, pilyn isaf yr ofl'eren-
Amid, â.mid', Amidst, ft. midst' pr. yng
nghanol, ym mhlith, plith, ym mysg,
rhwng "[warthus
Amiss, â.mLs' ad, ar fai, yn feius, yn
Amission, â.mish'un n, colled, coll. di-
fuddiad
Amit, â.mit' vt. golhvng ymaith
Amity, am'í.tí n, cariad, cyfeillach
Ammonia, a.mö'nî.â n. math o wrthsur
Ammonium, a.mö'nî.ûm n, math o ad-
wyn [rhyfel
Ammunition, am.ü.nish'un n, arhvy
Amnesty, am'nes.ti n, deddf ebargofiad
troseddau
Amomum, â.mö'mum n, math o ffrwyth
Among, â.mung', Amongst, â.mungst'
pr, ym mhhth, ym mysg, rhwng
Amorist, am'ö.ríst n, cariad-fab
Amorous, am'ö-rus a, careugar ; anllad
Amort, â.môrt' a, digalon, trwm, prudd
Amount, â.mûŵnt' n, cyfanswm, swm :
vt, cyrhaedd, cynnyddu. [waith
Amour, ä.mŵ'r' a, anllad, serch, nwyf-
Amove, a.mwv' vt, symmud ; diswyddo
Amphi-, Amj>h- px, yn arwyddo dau
Amphibious, âm.fib'yus a, deu-elfenog,
cyntefin
Amphibology, am.fî.bol'ö.jî n, mwys-
iaith. mwysair [ieithol
Amphibolous, am.fib'ö.lus a, mwys-
Amphisbama, am.fis.bí'nâ n, amwibon
Amphiscii, am.fish'yi - n, trigolion y cylch
poeth ' [reudy. chwareui'a
Amphitheatre, am.fi .thî'â.tûr n, chwa-
Amphora, am'f ü-rá n, math o ddiodlestr
Ample, am 'pi a, helaeth, mawr, eang;
cyflawn [llawnder
Ampleness, am'pl.nes n, helaethder,
Ampliation, am.plí.ä'shun, Amplifica-
tion, am.plif.i.ka'shun n, helaethiad
Amplify, am'pli.fi vt, chwanegu, eangu,
taenu, lledu [eangder
Amplitude, am'plî.tüd n, helaethnvydd,
Amputate, am'pü.tät vt, tori aelod,
amdori [iad
Amputation, am.pü.tä'shun n, amdor-
Amulet, am'ii.let n, swyn-gyfaredd
Amuse, a.miiz' vt, difyru ; hudfoddio
Amusement, a.miiz'ment n. difyrweh,
digrifwch [boddhäus
Amusive, a.mu'siv a, difyrol, hyfryd,
Amygdalate, â.mig'dâ.lät a, almonaidd
An, an a. — A
Anabaptist, an.â.bap'tist «, ail-fedyddiwr
Anacamptic, an.a.kamp'tik a, adlamol,
adlewyrehiol
Anacathartic, an.a.ka.thar'tik n, medd-
yginiaeth gyfogol
Anachorete, an.ak'o.ret, Anachorite, an-
ak'o.r'it n, meudwv [arfrudiaeth
Anachronism, an.ak'ro.nizin n. cam-
Anaclastics. an.a.klas'tiks n, pelldrem-
iaeth [dull Anacreon
Anacreontic, an.ak.ii.ontik a, vn ol
12
ore; late; line, no, miite she,=zh=z azure; thin, thìs; j=dzh.
AN I
Anadiplosis, an.â.dì.plö'sis n, ail-ddybl-
iad; ail-roddiad
Anagogical, an.fi.goj'i.kal a, dirgelaidd
Anagram, an'â.gram n, traws-symmud-
iad Uythyrenau [awduron
Analects, an'a.lekts n, pigion o amryw
Analeptic, an.a.lep'tik a, adferol, cryf-
haol
Analogical, an.â.loj'î.cal, Analogous,
â.nal'ö.gus a, cyfatebol, tebyg
Analogy, â.nal'ö.jî n, cyffelybìad; cy-
fatebiad
Analysis, a.nal'î.sis (analyses, â.nal'î-
sîz) n, dadansoddiad, dadglymiad
Analytic, an.a.lit'ik, Analytical, an.â-
lit'i.kal a, dosranol [dyfynu
Analyze, an'a.l'iz vt, dattod, dansoddi,
Anamorphosis, an.â.môr'fö.sis n, an-
irurfedigaeth
Ananas, â.nä'nas n, afal pinwydden
Anapaest, an'â.pest n, math o fydr cerdd
Anaphora, â.naf'ö.râ n, brawdd-addurn
Anarch, an'ark n, terrysgAvr, anllywod^T
Anarchy, an'ar.ki n, teifysg ; annhrefn,
aflywodraeth , gwrthdeyruedd
Anasarca, an.a.sar'ka n, dyfrglwyf
Anastrophe, â.nas'trö.fì n, newidiad trefh
naturiol geiriau [melltith
Anathema, â.nath'ì.mâ n, esgymmuniad
Anathematize, a.nath'i.ma.tiz vt, es-
gymmuno; rhegu [arlog
Anatocism, a.nat'o.sizm n, llog ar log,
Anatomical, an.a.tom'i.kal a, difyn-
iadol, difynol [difynwi-
Anatomist, â.nat'ö.mist n, difynydd,
Anatomy, â.nat.'ö.mî n, difyniaeth ys-
gerbwd [tors, hynafiaid, teidiau
Ancestor, an'ses.tûi' n, cyndad. Ances-
Ancestral, an'ses.tral a, hynafaidd, cen-
edlawl [gwelygordd
Ancestry, an'ses.tri n, achau, bonedd,
Anchor, ang'kur », angor; vt, angori,
bwrw angor. Anchor-smith, gof an-
gorion [angordreth
Anchorage, ang'ko.raj n, angorfa
Anchoret, ang'ko.ret, Anchorite, ang'
ko.r'it n, meudwy, ancr [bychain
Anchovy, an.tsho'vi n, matla o forbysg
Ancient, än'shent a, hen, hirhoedlogi
oesol: », llumanwr. Ancients, hyn-
afiaid, hynaif, tadau. Ancient of Days
Hen Ddihenydd
Anciently, änshent.lî ad, gynt, yn y
cynfyd [bonedd, achau
Ancientry, än'shen.trî n, hynafiaeth,
Ancillary, an'sil-ur.i a, gwasanaethol
Ankle, ang'kl o, tì'. r, migwi'n
And, and c, a, ac [eglur
Andante, an.dan'tî ad, yn gymmedrol ac
Andiron, an'd'í.ûni n, brigwn, gobed
Androgynal, an.droj'î.nal a, deurywiol
Anecdote, an'ek.dot n, hanesyn, chwedl
Anemography, an.î.mog'râ.fì n, gwynt-
Anemone, â.nem'ö.nî n, llysiau'r gwynt
Anemoscope, a.nem'o.skop n, gAvynt-
fesurydd
Anent, â.nent' ad, gyferbyn, ar gyfer
Aneurism, an'u.rizm n, eangiad rhed-
wely
Anew, â'nü' ad, o'r newydd, eilwaith
Anfractuous, an.frak'tshli.us a, tröedig,
dyrus
Angel, än j el n, angel; cenad; ansawd;
hardd ; hen ddarn o arian gwerth 6s. 8c.
Angehc, an.jel'ik, Angehcal, an.jel'î-
kal a, angylaidd [cerdd
Angelot, anjî.lot n, math o offeryn
Anger, ang'ûr n, dig, digter, gwg, llid :
vt, digio, llidio, anfoddloni
Angiography, an.jî.og'râ.fî n, darluniad
o lestri y coi^fF
Angle, ang'gl n, ongl, congl, cornel,
genwair : vi, genweirio, pysgota
Anglesey, ang'gl.sî n, Mon, Ynys Mon
Anglicise, ang'gh.si'z vt, Seisnigo, troi i'r
Seisoneg
Anghscism, ang'gli.sizm n, Seisnigaeth
Angober, ang'gö.bûr n, math o beran
Angry, ang'grî a, dig, llidiog, digllawn.
To be angry, digio [cystudd
Anguish, ang'gwish n, mg, gloes,dirboen,
Angular, ang'gü.lûr, Angulous, ang'-
gü.lus a, onglog, conglog
Angulated, ang'gü.lä.ted a, ongledig
Angust, ang.gust' a, cul, cyfyng
Angustation, ang.gus.tä'shun n, culni,
cyfjmgder [difryg anadl
Anhelation, an.hî.lä'shun n, dyheuad,
Anhelose, an'hî.lôs a, allan o anadl
Aniented, an'yen.ted a, diddymiedig
Anüity, â.nifî.tî n, gwracheiddrwydd ;
ail fabandod
Animadversion, an.i.mad.vur'shun »,
sylwad, ystyriaeth, beuniadaeth ; cer-
ydd [ol, sylwiadol
Animadversive, an.i.mad.vfu-'siv a, barn-
Animadvert, an.i.mad.vurt' vt, bamu,
sylwi ; ceryddu, beio
Animal, an'î.mal n, anifail, mil, milyn :
a, eneidiol, bywiol, nwyfbl
Animalcule, an.i.mal'kul n, milyn an-
weledig i'r llygad [imalcule
Animalcula, an.i.mal'kii.la np. — An-
13
ANT path, fat, êre, met, mâ-rîne, pin, Orb, on, curve, cut, t\v=too, twkrrtook;
Animality, an.ì.mal'î.tî n, eneidiolrwydd.
bywyd
Animate, an'î.mät a, byw, bywydog:
vt, bywhau, cefnogi, calonogi
Animation, an.î.mä'shun/i, bywhâd,byw ■
iogrwydd [nogaethol
Animative, an'i.ma.tiv a, bywhaol, an-
Animose, an'î.mös a, poethlyd, gwresog
Animosity, an.î.mos'î.tî n, gelyniaeth,
easineb, dygasedd
Aniseed, an'î.sîd n, gwewyrlys, had anis
Anker, ang'kur n, barilan deg galwyn
Ankle, ang'kl n, migwm, fíer, asgwrn y
n%
Annalist, an'al.ist n, hanesydd blynyddol
Annals, an'alz np, blwyddol hanesion
Annats, an'ats np, blaenffhvythau, cyn-
gnwd
Anneal, a.nü' vt, tymheru gwydr; pobi
Annex, a.neks' vt, cyssylltu, cynnodi
Annexion, a.nek'shun, Annexation, an-
ek.sa'shun n, cyssylltiad, cyfrwymiad,
atddodiad [dinystrio
Annihilate, a.n'í'hî.lät vt, diddymu,
Annihilation, a.n'í.hì.lä'shun n, diddym-
iad, diddymiant
Anniversary, an.i.vur'sur'i n, cylchwyl :
a, blynyddol, blwyddol [aidd
Annolis, an'ö.lis n, ymlysgiad Americ-
Annotation, an.ö.tä shun n, nodau eg-
lurhaol, sylwadau [esboniwi
Annotator, an'ö.tä.tûr n, nodiedydd.
Aimounce, a.nûŵns' vt, dadgan,cyhoeddi
Annoy, a.nôî' vt, drygu, niweidio ; bhno
Annoyance, a.nôì'ans n, aflonyddwch,
sarhâd
Annual, an'ü.al a, blynyddol, blwyddol
Annuitant, a.nü'î.tant n, un a hawl
ganddo i dâl blynyddol [blynyddol
Annuity, a.nü'î.tî n, dogn neu dâl
Annul, a.nul' vt, didd)TTiu, dilè'u, dirymu
Annular, an'ü.lûr a, cnvn, modrwyaidd
Annulet, an'ii.let n, modrwyig ; addurn-
gerfiad bychan o gylch colofn arch
Annumerate a.nü'mur.ät vt, rhifo, cyfrif
Annunciate, a.nun'shi.Lit vt, hysbysu,
dwyn cenadwri [archiad
Annunciation, an.un.sî.'á'shun n, cyf-
Anodyne, an'ö.d'ín n, esmwythäydd,
llinarydd : a, esmwythaol, llonyddol
Anoint, â.nôînt' vt, iro, eneinio
Anomalism, a.nom'a.lizm, Anomaly, â-
nom'â.lî 11, anghyfartaledd
Anomalous, â.nom'â.lus a, anghydredol,
direol, afreolaidd
Anomy, an'ö.mî n, anghyfraith, annhrefn
Anon, â.non' ad, yn fyr, yn fuan, yn y man
Anonymous, â.non'î.mus a, anadna-
byddus, dienw
Anorexy, an'o.rek.si n, anchwant at fvvyd
Another, an.uTH'ûr a, arall, un arall,
nid yr un
Ansated, an'sä.ted a, dolenog, carnog
Answer, an'sûr vt, ateb ; cyfateb : n, ateb,
atebiad; dadbrawf
Answerable, an'sûr.â.bl a, atebol, cyfi-ifol
Ant, ant n, morgrugyn, mywionyn
Antagonist, an.ta^'ü.nist n. gw'rthwyn-
ebwr, gwrthblaid [hanol eiriad
Antanaclasis, ant.an.a.kla sis n, gwa-
Antarctic, an.tark'tik a, deheuol. An-
tarctic pole, pegwn y de
Ante- px, cyn, o flaen, rhag- [flaenu
Antecede, an.tî.sîd' v, blaenori, rhag-
Antecedence, an.tî.sî'dens n, blaenafiaeth
Antecedent, an.tî.sî'dent n, rhagflaenor,
blaenor : «, blaenorol, blaenfed
Antechamber, an'tí.tshäm.bur n, rhag-
ystafell [ydd
Antecessor, an.tî.ses'ûr n, rhagarwèin-
Antedate, an'tî.dät vt, rhagddyddio
Antediluvian, an.tî.dî.lu vi.an a, cyn y
dylif. o'r cynfyd [bychan
Antelope, an'tî.löp n, math o garw
Antemeridian, an.ti.mî.rid'yan n, cyn
nawn, bore [y byd
Antemundane, an.tî.mun'dän a, o flaen
Antepast, an'tî.past n, blaenbrawf, byr-
bryd [ond dwy
Antepenult, an.tî.pî.nult' n, y sill olaf
Antepileptic, ant.ep.i.lep'tik a, gwrth-
ddirgrynawl
Anterior, an.tî'r'î.ûr a, blaenorol, cyn
Anteriority, an.tî'r.î.or'î.tî «,blaenoriaeth
Anthem, an 'them n, mawlgan
Anthology, an.thol'ü.jî n, blodeugerdd,
blodeulyfr [ddysg
Anthropology, an.thrö.pol'ö.jî n, difyn-
Anthropophagi, an.thrö.pof â.j î np, bwyt-
awyr dynion [ddysg
Anthroposophy, an.thrö.pos'ö.f 1 n, dynol-
Anthypnotic, an.thip.not'ik a, gwrth-
gysgawl
Anti-, Ant- px, gwrth, yn erbyn
Antic, an'tik a, hen, digrif, gwatwaraidd :
n, ysgentyn, ystumiwr. Antics,
castiau digrif, munudiau
Antichrist, an'ti.knst n, anghrist
Antichristian, an.ti.kris'tshan a, gwrth-
gristiol, anghristaidd
Anticipate, an.tis'î.pät vt, rhagachub,
dysgwyl, blaenbrofi, rhagweled
Anticipation, an.tis.î.pä'shun n, blaen-
brofiad, rhagfwynhad. dvsgwvhad
14
jre ; lüte, line, nö, mute ; she, zh=z azure ; thin, thìs ; j=dzh. APO
Anticlimax, an.ti.kl'i'maks a, gradd-
ddisgyniad
Anticonvulsive, an.ti.kon.vul'siv a
gwrthddirgrynol
Anticor, an'ti.kor n, clwyf yr ysgyfaint
Antidotal, an'tî.dü.tal a, gwrtliwemvynol
Antidote, an'tî.döt n, meddyginiaeth
rhag gwenwyn, &c. [ynol
Antifebrile, an.ti.feb'ril a, gwrthdwym-
Antilogy, an.til'ö.jî n, gwrthddywed-
iad mewn awdwr [gwrthdeymiol
Antimonarchical, an.tî.mö.nâr'kî.kal a,
Antimony, an'tî.mun.î n, math o adwyn
Antinomian, an.tî.nö'mî.an n, anti-
nomiad, gwrthddeddfiad
Antinomy, an'tî.nö.mî n, gwrthddywed-
iad rhwng dwy ddeddf
Antipathy, an.tip'â.thî n, gwrthnaws;
casineb [gwrth-heintiol
Antipestilential, an.tî.pes.tUen'shal a,
Antiphone, ad.tif'ö.nî n, atebgerdd, ateb-
gân
Antiphrasis, an.tifrâ.sis n, gwrtheiriaid
Antipodes, an.tip'o.diz n, gwrthdraedwyr
Antipope, au'tî.pöp n, gwrthbabydd
Antiquarian, an.tîJcwê'r'î.an, Antiquary,
an.ti.kwe'r.i n, hynafiaeth [ddymu
Antiquate, an'ti.kwiit vt, heneiddio ; di-
Antique, an.tik' a, henaidd, oedranus,
hynod: n, henbeth, gorhenyn, hen-
waith
Antiquity, an.tik 'wî.tî n, hynafiaeth, yr
amser gynt. Antiquities, hvnafiaeth-
au, hynafion [cyhydedd
Antiscii, an.tish'yi" n, trigolion dau du y
Antiscorbutic, an.ti.skor.bu'tik a, da
rhagyllwg
Antiseptic, an.tî.sep'tic n, gwrthfraenol
Antispasmodic, an.ti.spaz.mod'ik a,
gwrthwrystaidd
Anti splenetic, an.ti.splen'i.tik a, da rhag
y ddue^wst [cerdd
Antistrophe, an.tis'trö.fì n, ail Dennill
Antistrumatic, an.ti.strw.mat'ik a, da
rhag y manwynau, gwrthfanwyn
Antithesis, an.tith'î.sis (p antitheses,
an.tith'i.siz) n, cyferbyniaeth
Antitrinitarian, an.tî.trin.î.tê'r'î.an n,
gwrthdrindodiad : a.gwrthdrindodaidd
Antitype, an'tî.fíp n, gwrthhm, gwrth-
gysgod [y frech losg
Antivenereal, an.ti.vLni'r'i.al n, da rhag
Antlers, ant'lûrs np, cyrn y carw
Antceci, an.ti's'i n. gwrthdrigolion
Antonomasia, an.tö.nö.mä'zhí .â n, gwrth-
enwad
Antre, an'tfìr n, ogof, lloches, ffau
Anvil, an'vil n, eingion. Anvil-stock,
cyff eingion
Anxiety, ang.z'i'i.ti, Anxiousness, angk'-
shus.nes n, pryder, gofal, anesmwyth-
der, trymfryd [awyddus
Anxious, angk'skus a, pryderus, gofalus ;
Any, en'î a, un, unrhyw, neb, rhyw,
nebawd, dim
Anywise, en'i.wiz ad, mewn rhyw ddull
Aorist, ä'ö.ristre, enw amser am'mhenodol
Aorta, ä.ôr'tâ n, y rhedwely fawr
Apace, â.päs' ad, yn man, ar ffrwst, ar frys
Apagogical,ap.â.goj'î.kal«,gwyrgyrchîol
Apart, â.pârt ad, o'r neilldu, ar wahan
Apartment, â.pârt'ment n, rhandy, ys-
tafell '
Apathetic, ap.a.thet'ik a, dideimlad
Apathy, ap'â.thî n, annheimlad ; syrthni
Ape, äp n, ab, epa, gwrab; dynwared-
ydd: vt, dynwared, amredu
Apepsy, â.pep'sî n, treuhad, afreolaidd
Aperient, â.pî'r'î.ent a, rhyddhaol
Apertion, â.pûr'shun n, agoriad mynedfa
Aperture, ap'ûr.tshü'r n, Wlch, twll
Apetalous, â.pet'â.lus a, heb ddail blodau
Apex, a'peks (apices) n, blaen, pwynt,
pen, copa, crib
Aphelion, â.fî'lî.un n, y rhan bellaf oddi
wrth yr haul o gylchdro y planed
Aphorism, afo.rizm n, gosodedigaeth,
piif-reol, call-chwedl
Apiarian, a.p'i.ê'r'î.an a, cadwr gwenyn,
gwenynwr
Apiary, ä'pî.ur.î n, gwenynlle, gwenynfa
Apices, ap'i.siz np. — Apex
Apish, ä'pish a, gwrabaidd, dynwaredol,
ffol [digrifwch
Apishness, â'pish.nes n, coegedd, ffol,
Apo-, Ap- px, oddi wrth, ymaith
Aplustre, â.plus'tûr n, math o faner
Apocalypse, a.pok'a.lips n, dadguddiad,
gweledigaeth [guddiadol
Apocalj-ptical, a.pok.a.lip'tLkal a, dad-
Apocope, â.pok'ö.pî n, toriad ymaith y
sill olaf [mhëus
Apocrypha, a.pok'n.fa np, llyfrau am-
Aprocryphal, a.pok'ri.fal a, anawduredig,
ammhëus [osiadol
Apodictical, â.pö.dik'tî-kal a, arddang-
Apodixis, ap.o.dik'sis n, prawf, arddang-
osiad
Apogee, ap'ö.jî n, y rhan bellaf o gylch-
dro yr haul neu blaned oddi wrth y
ddaiar [nod
Apogiatura, â.pö.jî.â.tü'r'â n, addurn-
Apologetical, ap.ol.o.jet'i.kal a,esgnsodol,
ymddiffynol
15
APP path, fat, err, met, iiifi-rine. pin. ôrb, on, curve, cut. t\v=too, twk=took;
Apologist, â.pol'ö.jist n, diheurydd, am-
ddifiynydd
Apologize, a.pol'o.j'iz vi, amddiffyn, di-
henro; esgusodi
Apologue, ap'ö.log a, chwedl, moeswers
Apology, fi.pol'ö.jî n, diffyniad. esgusawd
Apomecometry, ap.ö.mî.ìtom'î.trî n, pell-
fesuriaeth [tynu ymaith llysnafedd
Apophlegmatic, ap.o.fleg.mat'ik a, yn
Apophthegm, ap'ii.them n, doethair, di-
areb [lys mud
Apoplectic, a.po.plek'tik a, o natur par-
Apoplexy, ap'ö.plelt.sî n, parlys mud
Apostacy, â.pos'tâ.sî n, gwrthgiliad.
gwrthgwymp [gwympwr
Apostate, â.pos tät n, gwrthgihwr,gwrth-
Apostatize, a.pos'ta.tiz vi, gwrthgilio
Aposteme, ap os.tim n, math o gomwyd
neu grawniad [casglu
Apostemate, â.pos'tî.mät vi, crawnu,
Apostle, â.pos'l 11, apostol, cenad
Apostleship, â.pos'l.ship n, apostoliaeth
Apostolic, a.pos.tol'ik a, apostolaidd
Apostrophe, â.pos'trö'fî n, sillgoll (')
Apothecary, a.poth'i.kur.i n, cyfferiwr
Apothegm, ap'o.them n, doethair, diareb
Apotheosis, ap.ö.thî'ö.sis n, dwyfgys-
segriad
Apozem, ap'o.zem n, trwyth, isgell, diod
Appal, a.pôT vt, dyehrynu, digaloni, synu
Appalment, a.pôl'ment n, arswyd, braw,
dyddelwad
Apparatus, ap.â.rä'tus (p apparatus)
n, offer, arlwy [engaf
Appanage, ap'â.näj n, tir i'r plant ieu-
Apparel, a.par'el n, dillad, gwisgiad,
trwsiad : vt, dilladu, trwsio, addumo
Apparent, a.pé'r'ent a, ymddangosiadol ;
avnlwg, eglur
Apparition, ap.â.rish'un n, drychiolaeth;
ysbryd; ellyll [iwr
Apj)aritor, a.par'î.tûr n, rhingyll, gwys-
Appay, á\p&' vt. tain, gollwng ymaith
Appeach, a.pitsh' vt, cyhuddo. achwyn,
ceryddn [frawd: vi. appèlio
Appeal, â.pîl' n, appeliad, crychiad am
Appear, a.pfr' vi, ymddangos; bod yn
debyg, dyfod i'r golwg
Appearance, a.pî'r'ans n, ymddangosiad,
golwg, dull, rhith, agwedd, tebygol-
iaeth; cjTchfa
Appease, a.piz' vt, gostegu, dystewi,
dyhuddo [dystewiad
Appeasement, a.piz'ment n, diddigiad.
Appellant, a.pel'ant v, appehwr; beidd-
iwr [i'w erbytt
Appellate, a.pelat w, y neb yr sppelir
Aj)pellation, ap.e.lä'shun n, enwad,
galwad; enw, titl
Appellative, a.pel'a.tiv n, enw cyffredin:
a. enwedigol, galwedigol
Append, a.pend vt, crogi with, cydio;
cymmodi, attodi [attodiad
Appendage, a.pen'daj n, ychwanegiad,
Appendant, a.pen'dant n, cydiad: a,
glynol [attodi
Appendicate, a.pen'di.kiit vt, cyssylltu.
Appendix, a.pen'diks (p appendices, a-
pen'di.siz) n, attodiad. ychwanegiad
Appertain, ap.ûr.tän' w', perthynu. deiryd
Appertinent, a.pûr'tî.nent o, perthynoí
Appetence, ap'î.tens n, awydd, blys
Appetibility, ap.et.î.bil'î.tî n, awydd.
cnwennycholdeb [mono]
Appetible, ap'î.tî.bl a, chwennychol, dy-
Appetite, ap'î.t'it n, awydd; chwant
bwyd, bwydflys [fori, mawrygu
Applaud, a.plôd' vt, canmol, moli. eíod-
Applause, a.ploz' n, clod, canmoliaeth,
moliant
Apple, ap'l n, afal. Apple of the eye,
canwyll llygad. Apple-yard, perllan,
afallach
Applicable, ap'li.ka.bl a, cymhwysiadol
Applicant, ap H.kant n, gofýnwr, "deisyf-
wr; cymhwysydd
Application, ap.h'.ka'shun n, cymhwys-
ìad, eyfaddasiad, cyflead, cais; ym-
road [ymroawl
Applicative, ap'li.ka.tiv a, cyfaddasol;
Apply, a.pli" v, cymhwyso; ymosod,
ymroi [penodi, dogni, penu
Appoint, a.pôînt' vt, gosod, trefnu. nodi,
Appointment, a.pôint'ment n, gosodiad,
trefniad, penodiad; cytundeb
Apportion, a.pö'r'shun vt, dogni, eyfranu
Appose, a.poz' vt, holi, chwiho
Apposite, ap'o.zit a, cymhwysiadol, cyf-
addas [eyfladdiad
Apposition, ap.o.zish'un n, arddodiad;
Appraise, a.praz' vt, prisio, eywerth-
yddio
Appraisement, a.praz'ment n, prisiad
Appreciate, a.pri'shî.ät vt, mawrliau,
gwerthfawrogi ; prisio, iawnbrisio
Apprehend, ap.rî.hend' vt, dirnad ; tybio ;
ofhi ; dal ; cymmeryd i fyny
Apprehension, ap.rî.hen'shun n, am-
gytfred; deall; ofn
Apprehensive, ap.ri.hen'siv a, ofhus,
pryderus; synwyrol
Apprentice, a.pren'tis n, breintwa»,
dv^ciadur, egw^ddorwas: vt^ rhwymo
yn tTcintwaà"
16
ore ; läte, line, nö, müte ; she, zh=.z azure ; thin, thìs ; j=dzh. ARD
Apprenticeship, a.pren'tis.ship n,
iadwriaeth, breintwasaeth
Apprise, a.priz' vt, hysbysu, rhybuddio
Approach, a.prötsh' n, dynesiad, nesâd :
peryglus; afrwydd
vt, dynesu, nesäu [wyaeth
Approbation, a.prö.bä'shun n, cymmerad-
Approof, a.prŵf' n, prawf; cymmerad-
wyad, cymmeradwyaeth
Appropriate, a.prö'prî.ät vt, neillduo
priodoli: a, neillduol; addas, priodol
Appropriation, a.prö.prî.ä'shun n, pri-
odoldeb, cyfaddasiad [derbyniadwy
Approvable, a.prw'va.bl a, profadwy,
Approval, a.prŵ'val, n, cymmeradwy-
aeth, ymfoddlom - wydd mewn peth
Approve, a.prwv' vt, cymmeradwyo;
profi, dangos [ymlynu
Approximate, a.prok'si.mat vi, dynesu,
Approximation, a.prok.suna'shun n,
dynesiad, ymlyniad, nesiad
Appulse, a.puls' n, tarawiad wrth
Appurtenance, a.pîir'tî.nans n, perth-
ynas, darymsawdd. Appurtenances,
perthynolion
Apricot, ap'ri.kot n, bricyllen
April, ä'pnl n, Ebrill, mis Ebrill
Apron, ä'prun, ä'pûrn n, ffedog, arffedog;
barclod, balog [brydlawn
Apropos, ap'rö.pö ad, i'r penvyl; yn
Apsis, ap'sis n, y rhanau hyny raewn
cylchdro planed ag sydd bellaf oddi
wrth, ac agosaf at, yr haul neu'r
ddaiar [mhwys, parod
Apt, apt a, chwannog, hyddysg; cy-
Aptitude, ap'tî.tüd n, cymhwysder;
tueddrwydd [rwydd
Aptness, apt'nes n, addasrwydd ; deheu-
Aptote, ap töt n, sylweddair â dim ond
un terfyniad iddo
Aquafortis, a.kwa.for'tis n, sur blorig
Aquarius, a.kwe'r'i.us n, y Dyfrwr
Aquatic, a.kwat'ik a, dyfrol, dyfrog
Aquavitae, ä.kwâ.vi"tî n, dwfr y bywyd ;
brandi [dyfrffos
Aqueduct, ak'widukt n, dyfriwybr,
Aqueous, ii'kwi.us a, dyfrllyd, dyfraidd
Aquiline, ak'wilin a, eryraidd
Arabic, ar'a.bik a & n, Arabaeg
Arable, ar'â.bl a, arddadwy, aradwy
Araneous, â.rä'nî.us a, fel gwe copyn
Aration, â.rä'shun n, arddwriaeth
Arbalat, âr'bâ.lat, Arbahst, âr'bâ.list n,
bwa croes ; albrys
Arbiter, âr'bî.tûr, Arbitrator, âr'bî-trä-
tùr 7i,dyddiwr.canolwr, cyflafareddwr ;
athrvwynwr; rhaglaw
2
Arbitrariness, âr'bî.trur.î.nes n, traws-
edd, trahäusder [gormesol
Arbitrary, âr'bî.trur.î a, tra-awdurdodol,
Arbitrate, âr'bî.trät v, dyddio, cyflafar-
eddu, bamu rhwng [cyflafaredd
Arbitration, âr.bî.trä'shun n, barn,
Arboreous, är.bö'r'î.us a, gwyddwasg-
Arboret, âr'bö.ret n, manwydden [odol
Arborist, âr'bö.rist n, naturiaethwr coed
Arbour, âr'bûr n, gwasgodfa, deildy
Arbuscle, ar'bus.kl n, manwydden
Arbute, ar'büt n, mefusbren, pren syfi
Arc, ark n, bwa, arch
Arcade, ar.kiid' n, mwdrodfa
Arcanum, ar.ka'num (p arcana, ar.ka'
nâ) n, peth dirgel, dirgeledd
Arch, ârtsh n, bwa ; mwdd, mwd ; nen :
a, ysmala: vt, bwäu, gwneyd bwäu;
mydu: px, pnf-, arch-
Archseology, âr.kî.ol'ö-jî n, hynafiaeth
Archaism, ar'ka.izm n, hen eiriad
Archangel, ark.an'jel n, arangel, arch-
angel
Archbishop, ârtsh.bish'up n, archesgob
Archdeacon, artsh.di'kn n, prifddeon,
archddiacon [ddeoniaeth
Archdeaconry, ârtsh.diìoi.rî n, arch-
Archduke, artsh.diik' n, archddug
Archer, âr'tshûr n, saethydd, saethwr
Archery, âr'tshur.î n, saethyddiaeth
Archetypal, ar'ki.ti'.pal a, argynddel-
waidd [cynddelw
Archetype, ârTcî-tip n, argynddelw,
Archidiaconal, ar.ki.di.ak'o.nal a, arch-
ddiaconawl [esgobaidd
Archiepiscopal, âr.kî.î.pis'kö.pal a, arch-
Archipelago, âr.kî.pel'â.gö n, môr yn-
ysol, lluos-ynys-tor [prifsaer
Architect, ar'ki.tekt n, saer, pensaer,
Architecture, ar.ki.tek'tshur n, pen-
saem'iaeth, adeiladaeth
Architrave, âr'kî.träv n, prifdrawst,
capan colofn [lyfrdy
Archives, ar'kivz np, cofnodiadau; cof-
Archprelate, ârtsh.prel'ät n, archesgob
Archwise, artsh'wiz ad, yn fwaog, yn
fwaol, fel bwa [caethiwed
Arctation, ark.ta'shun n, carchariad,
Arctic, ark'tik a, gogleddol. Arctic
le, pegwn y gogledd [mydiad
Arcuation, ar.ku.a'shun n, crymiad,
Ardency, âr'den.sî, Ardentness, âr'dent-
nes n, taerni; aidd; trymder; poethni,
angerdd, gwres [og, poeth
Ardent, âr'dent a, taer, awchus ; gwres-
Ardour, âr'dûr n, awyddfiyd; taerni^
aidd: gwresogrwydd
17
ART path, fat, ére, met, mâ-rîne, pin, órb, on, curve, cut, tŵrrtoo, tẁk=took;
Arduous, âr'dü.us a, anhawdd, caled,
dyrus, anhyddring, uchel
Area, ê'r'î.â n, gwynebfesnr, arwyneb;
llanerch, clawr, buarth, cadlas, cwrt
Aread, Areed, â.rîd' vt, cynghori, cyfar-
wyddo [crasiad
Arefaction, ar.i.fak'shun n, sychiad,
Arenacious, ar.î.nä'shus, Arenose, ar.î-
nös' a, tywodlyd
Areotics, ê'r.î.ot'iks n, meddyginiaethau
agorol neu ryddhaol, cartholion
Argent, âr'jent a, arianaidd, arianlliw
Argil, âr'jií n, elai y crochenydd
Argillaceous, âr.jil.ä'shus, Argillous,
âr'jil.us a, cleiog
Argol, âr'gol n, halen gwaddod gwin
Argosy, âr'gö.sî n, llestr masnach fawr
Argue, âr'gü v, dadleu, rhesymu, profi
Argument, âr'gü.ment n, dadl, rheswm,
cyfreswm; testyn dadl
Argumentation, âr.gü.men.tä'sliun n,
rhesymiad, dadleuad
Argumentative, ar.gii.men'ta.tiv a,
rhesymegol ; dadleugar
Argute, âr.güt' a, llym, craff; arebawl
Arian, ê'r'î.an n, dysgybl Arius, Ariad
Arianism, e'r'i.an.izm n, Ariaeth
Arid, ar'id a, sych, crin, eras, gwyw
Aridity, â.rid'í.tî n, sychder [Hwrdd
Aries, e'r'i.iz n, yr Hwrdd, anvydd yr
Arietate, ê'r'î.î.tät vt, hyrddio, gwthio
Arietation, ê'r.î.î.tä'shun n, nyrddiad
Arietta, ê'r.î.et'â n, can neu dôn fer
Aright, â.ri't' ad, yn iawn, yn gywir, yn
ei le, fel y dylai fod
Ariolation, í'r.î.ö.lä'shun n, dewiniad
Arise, a.riz' (arose, a.roz' ; arisen, a.riz'n)
vi, codi, cwnu, esgyn, ymddyrchafti
Aristocracy, ar.is.tok'ra.si n, pendefig-
lywiaeth [lywnol
Aristocratic, ar.is.to.krat'ik a, pendefig-
Arithmancy, ar'ith.man.si n, rhifddar-
ogan [rhifyddeg, rhifiaeth
Arithmetic, a.rith'mi.tik n, rhifyddiaeth,
Arithmetician, ar.ith.mî.tish'un n, rhif-
yddwr, rhifyddegwr
Ark, ark n, arch; Hong; cawell; cist
Arm, arm n, braich ; cainc ; adwy dwfr ;
nerth; arf: vt, arfogi. Armed, arfog.
Arm-pit, cesail, twll y gesail
Armada, âr.mä'dâ n, llynges arfog
Armadillo, âr.mâ.dil'b' n, math o anifail
Armament, âr'mâ.ment n, llu neu lynges
arfogol; arfiad
Armature, âr'mâ.tshu r n, arfogaeth
Armigerous, âr.mij'ur.us a, arfog
Armgaunt, ârm'gânt o,egwan, gwanaidd
Armillary, âr'mil.ur.î a, breichrayol
Arminian, âr.min'yan n, Arminiad
Arminianism, ar.min'yan.izm n, Armin-
iaeth [ dewr-arfog
Armipotent, âr.mip'ö.tent a, rhyfelgiyi,
Armistice, âr'mî.stis n, byr gynghrair,
arfattaliad
Armlet, ârm'let n, breichled [bonedd
Armorial, âr.mö'r'î.al a, perthynol i arfau
Armory, âr'mur.i n, arfdy ; pais arfau
Armour, âr'mûr n, arfogaeth, rhyfelwisg.
Armour-bearer, yswain, cludydd arfau
Armourer, âr'mur.ûr n, arf«T, gof arfau
Army, âr'mî n, llu, byddin, cadlu
Aromatic, ar.o.mat'ik a, peraroglaidd
Aromaties, ar.o.mat'iks n, peraroglau
Aromatize, a.ro'ma.t'iz vt, perarogh
Arose, a.roz' pt. — Arise [tu, o ddeutu
Around, ä.rûŵnd' ad, o amgylch, o bob
Arouse, a.ruwz' vt, deffroi, dihuno;
cyffi-oi [hwnt
Aroynt, â.rôînt' ad, ffwrdd, ymaith,
Arquebus, ar'kwi.bus n, llawddryll,
gwn Haw [cnau cocoa
Arrack, ar'ak n, gwirod a wneir o'r
Arraign, a.rän' vt, cyhuddo o flaen
brawdle
Arraignment, a.rän'ment n, cyhuddiad
Arrange, a.ränj vt, trefnu, rhesu, rhestru
Arrangement, â.ränj'ment n, trefniad
Arrant, ar'ant a, hysbys, hynod ; cywU-
yddus, gwarthus ; earn
Arras, ar'as n, teisban, eurlen
Array, a.rä' n, gwisg, rrwsiad ; trefn :
vt, addumo ; trefnu ; byddino
Arread, Arreed, a.rid' vt, cyfarwyddo ?
Arrear, a.ri'r' n, olddyled [cynghori
Arrest, a.rest' vt, dal, dal yn garcharor;
attal: n, dalfa; attaliad
Arret, a.ret 7 n, deddf, barn : vt, penodi
Arriere, a.rîê'r' n, rhan olaf byddin
Arrival, a.r'i'val n, dyfodiad; tiriad
Arrive, a.r'iv' vi, dyfod, cyrhaedd ; tirio
Arrode, a.röd' vt, cnoi, difa
Arrogance, âr'ö.gans n, balchder, trahâ,
hunanol [häus
Arrogant, ar'ö.gant a, uchelfi-ydig, tra-
Arrogate, ar'ö.gät vt, rhyfygu, ymhoeni ;
Arrosion, a.ro'zhim n, cnoad [hunanu
Arrow, ar'ö n, saeth " [dwfr
Arsefoot, ärs'fẁt n, math o aderyn y
Arsenal, âr'sen.al n, arfdy, ystordy
arfau (^wenwyn cryf
Arsenic, ar'si.nik n, aur bibau ; math o
Art, art n, celf, celfyddyd ; crefft ; cyw-
reinrvrydd, medrusrwydd; medr; cyf-
rwysdra ; manvlwaith
18
öre; läte, line, nö, miite; she, zh=z azure; thin, this; j=dzh. ASS
Arterial, âr.tî'r'î.al a, rhedweli'ol
Arteriotomy, âr.tî'r.î.ot'ö.mî re, gwaed
iad o'r rhedweli
Artery, âr'tur.î re, rhedweli [hyfedr
Artful, ârt'fẁl a, dichellgar, ystrywgar;
Arthritic, ar.thrit'ik a, cymmalwstog
Article, ar'ti.kl re, bannod, nod bannog;
ammod, erthygl, pen: vt, ammodi
Articulate, ar.tik'ii.lat a, cymmalog;
cydseiuiol ; croew, eglur : v, llefaru yn
groew, cynanu
Articulation, ar.tik.u.la'shun re,cymmal-
iad ; cynaniad ; clymau coed ; cydsain
Artifice,"âr'tî.fis n, hoced, ystryw, dichell
Artificer, âr.tifî.sûr re, crefftwr, celf-
yddwr [waredol
Artificial, âr.tî.fish'al a, celfawl; dyn-
Artillery, är.til'ur.î re, offer rhyfel, mag-
nelau [yddwr
Artisan, ar'ti.zan re, crefftwr, llawgelf-
Artist, âr'tist re, celfyddwr, manyl-
weithydd [didwyll
Artless, ârt'les a, angheliydd; syml,
Artlessness, ärt'les.nes re, symledd, di-
dwylledd [grymus
Artuose, âr'tshü.ös a, cadarn, cryf,
Arundinaceous, â.run.dî.nä'shus a, cors-
Aruspice, â.rus'pis re, perfeddgoel [enog
As, az c, megys, fel, mal ; tra ; cyn, mor ;
a, ag; cy-, -ed [drewllyd, baw y diawl
Asafcetida, as.â.fet'î.dâ re, math o sudd
Asbestos, az.bes'tus re, maen ystinos,
urael [annifaol
Asbestine, az.bes'tin a, o natur ystinos,
Ascend, a.send' vi, esgyn, dringo
Ascendant, a.sen'dant re, uwchder; gor-
uchafiaeth : a, uwch, trech, goruwch
Ascendency, a.sen'den.sî re, awdurdod,
goruchafiaeth, blaen, blaenafiaeth
Ascension, a.sen'shun re, esgyniad, dyrch-
afiad. Ascension-day, Dydd Dyrch-
afael. Dydd Iau Dyrchafael
Ascent, a.sent' re, esgynfa, rhiw, llethr
Ascertain, as.ûr.tän vt, sicrhau, gwirio,
mynu gwybod ; sefydln
Ascertainment, as.ûr.tän'ment re, sicr-
hâd, cadarnhâd, sefydhad
Ascetic, a.set'ik re, meudwy: a, meu-
dwj-aidd; hunanymwadol
Ascites, a.s'i'tiz n, dyfrglwyf y bol
Ascitic, a.sit'ik, Ascitical, a.sit'i.kal a,
dyfi'glwyrus [wanegiadol
Ascititieus, as.î.tish'us a, attodawl, ych-
Ascribable, as.kri'ba.bl a, cyi'rifadwy
Ascribe, as.krib' ri, cjfiif i (fel achos),
priodoli, rhoddi
Ascription, as.krip'shun re, priodoliad
Ash, ash re, onen, on, onwydden. Ground-
ash, onen y ddaiar. Mountain ash,
cerddinen, cerdinen
Ashame, â.shäm' vt, cywilyddio. He is
ashamed, mae cywilydd arno
Ashen, ash'n n, onenaidd, o onen
Ashes, ash'iz np, lludw, ulw, ulwyn
Ashlar, ash'lûr n, careg nadd arw o'r
gloddfa [arlan
Ashore, â.shô'r ad, ar dir, ar y traeth,
Ashwednesday, ash.wenz'da re, Dydd
Mercher Lludw, Mercher y Lludw
Ashy, ash'î a, o liw yr onen, llwydwyn
Aside, â.s'id' ad, o'r neilldu, o'r naill ochr,
ar osgo ; ar wahan ; heibio
Asinary, as'î.nur.î, Asinine, as'î.n'ín a,
asynaidd; hurt
Ask, ask v, gofyn, hoK; deisyf, ceisio
Askaunce, as.kans', Askaunt, as.kânt'
ad, yn llygad-draws, yn gam
Askew, as.kii' ad, ar osgo, yn ŵyrgam
Aslant, â. slant ad, ar ogwydd, ar ystlys
Asleep, â.slîp' ad, yng nghwsg, yn cysgu
Aslope, â.slöp' ad, ar lechwedd, ar ŵyr,
ar leddf [yr asp
Asp, asp, Aspic, as'pik re, math o sarff,
Asp, asp re, aethwydden
Aspect, as'pekt a, ymddangosiad, golyg-
iad; edrychiad; trem
Aspectable, as.pek tâ.bl a, gweladwy
Aspen, as'pen re, aethnen, aethwydden
Asper, as'pur re, bath Tyrcaidd gwerth
ffyrlling : a, garw
Asperate, as'pur.ât vt, garwhau
Asperity, as.per'î.tî re, gerwindeb, ffarig-
rwydd, llymder [diofalwch
Aspernation, as.pur.nä'shun re, dirmyg ;
Asperse, as.pûrs' vt, taenellu; gwarad-
wyddo, gwarthruddo [Mad
Aspersion, as.pûr'shun re, taenelhad ; di-
Asphaltic, as.tal'tik a, glydiog, pygaidd
Asphaltum, as.fal'tum re, math o byg
Aspirant, as.piYant re, un uchelfrydig
Aspirate, as'pî.rät vt, seinio yn arw-gryf,
seinio ag anadl gref: re, llythyren
arw-sain [anadl-gynaniad
Aspiration, as.pî.rä'shun re, gorawydd,
Aspire, as.pî'r' vi, uchelgeisio ; ymgeisio
Asquint, a.skwint ad, yn llygad-draws
Ass, as re, asyn, haw ; asen, hawes
Assail, a.säl' vt, ymosod ar, rhuthro ar,
taro, bwrw ' [adwy
Assailable, a.sä'lâ.bl a, rhuthradwy, cur-
Assailant, a.sä'lant re, ymosodwr, taraw-
Assart, a'sârt' vt, chwynu coed [ydd
Assassin, a.sas'in n, dirgel-lofrudd
Assassinate, a.sas'î.nät vt, cuddlofruddio
19
AST path, fat, ére, met, mâ-rine, pin, ôrb, on, curve, cut, tŵ=too, tẁk=took ;
Assassination, a.sas.î.nä'sliun «, brad-
laddiad, cuddlofruddiad
Assation, a.sä'shun n, rhostiad, crasiad
Assault, a.sôlt' n, rhuthr; ymosodiad;
sarhâd : vt, taro, ymgyrchu, ymosod ar
Assay, a.sä' n, cais, cynnygiad ; prawf :
vt, profi adwynau ; ceisio ; cynnyg
Assectation, a.sek.ta.shun n, gofal
Assecution, as.i.kii'shun n, cyrhaeddiad
Assemblage, a.sem'bläj n, cydgynnull-
iad, casgliad ; cynnulleidfa
Assemble, a.sem'bî v, ymgynnull . casglu,
crynoi, cynnull, ga'lw yng nghyd
Assembly, a.sem'blî n, cynnulleidfa,
cyminanfa, cyfarfod
Assent, as.sent' n, cydsyniad, cytuniad
vi, cydsynio, cytuno
Assert, a.sûrt' vt, haeru, hòni, givirio,
dywedyd, taeru, dadgan, mynegu
Assertion, a.sûr'shun n, haeriad
Assess, a.ses' vt, trethu, gosod treth
Assessment, a.ses'ment n, trethiad; ys-
griflyfr y dreth ; treth
Assessor, a.ses'ûr n, trethwr, dognwr
teyrnged [telir dyledion
Assets, a.sets' n, meddiannau o'r rhai y
Asseverate, a.sev'ur.at vt. gwirio, haeru,
hòni, tyngu [sicrhâd trwy lw
Asseveration, as.ev.u.ra shun n, honiad.
Assiduity, as.î.dü'î.tî n, diwydrwydd.
dyfalẃch, astudnvydd [astud
Assiduous, a.sid'ü.us a, dyfal, gofalus,
Assiento, as.î.en'tö n, cytundeb am
gaethweision
Assign, a.si'n' vt, peni, rhoddi; trosi
Assignable, a.s'f'nâ.bl a, trosiadwy
Assignation, a.sig.nä'shun n, trosiad
penodiad; eilwydd
Assignee, a.s'í.nî' n, dirpnvywr, rhaglaw
Assignment, a.s'in'ment n, neillduad
aralliad, trosiad
Assimilate, a.sim'î.lät v, gwneyd neu
droi yn debyg ; corfforaethu
Assimulation, a.sim.ü.lä'shun n, tebyg-
iad, dynwarediad [asynwr
Assinego, as.i.nî'gö n, ceidwad asynod,
Assist, a.sist' vt, cynnorthwyo, amddiffyn
Assistance, a.sis'tans' n,, porth, nawdd,
cymhorth, cynnorthwy
Assize, a.si'z' n, brawdlys, gorsedd, eis-
teddfod bam; penodiad pris: vt, pen-
odi pris, mesur, a phwysau
Associate, a.sö'shí.ät v, cyindeithasu,
cyweithasu: n, cydymaith
AssQciation, a.sö.shi.ä'shun n, cymman
fa; cymdeithasiad, cyweithasiad [dod
Assail, a.s&il vt. rbyddhâu o esgymmun
Assonance, as'ö.nans n, adsain, cydsain
Assort, a.sôrt' wí,cymmathu, cyhafalhau,
cyd-drefnu [pigion
Assortment, a.sôrt'ment n, cymmathiad ;
Assot, a.sot' vt, ynfydu, penwanu
Assuage, a.swäj' vt, llonyddu, llinaru,
esmwythäu, dofi [âd; dyhuddiant
Assuagement, a.swäj'ment n. esmwyth-
Assuasive, a.swii'siv a, esmwythaol,
llinarol, dyhuddol
Assubjugate, a.sub'jü.gät vt, darostwng
Assuefaction, a.sii.i.fak'shun n, cyn-
nefindra
Assume,a.süm' v£,cymmeryd yn rhyfygus
Assumption, a.sum'shun n, eymmeriad,
cymmyraeth, tybiaeth
Assumptive, a.sum'ti'v a, a ellir ei gym-
meryd neu feddiannu
Assurance, á.shŵ'r'ans n, sicrwydd ; hy-
der, hyfder; cytundeb; haerllugnvvdd
Assure, â.shẁ'r' vt, sicrhau, gwarantu,
yswirio; digolledu
Asterisk, as'tur.isk n, serenig, seren (*)
Asterism, as.tur'izm n, sergynnulliad,
cydser [gwerthfawr
Asterites, as.ter'i.tiz «, math o faen
Astern, as.turn' ad, ar ol y Hong, tua'i
phen ol [mogfa
Asthma, ast'mâ n, diffyg anadl. mygfa,
Asthmatic, ast.mat'ik a, anadl-fyr
Astonish, as.ton'ish vt, brawycku, synu
Astonishment, as.ton'ish .ment n, syn-
dod, rhyfeddod ; braw, dychryn
Astound, as.tûŵnd' vt. synu, peri rhyfedd
Astraddle, as.trad'l ad, troed o bobtu
Astragal, as'trâ.gal n, fler ; addurn-gylch
i ben colofn
Astral, as'tral a, serenog, dysglaer
Astray, as.trä' ad, ar gyfeiliorn, ar
grwydr, ar ddidraw
Astrict. as.trikt' vt, cylymu, rhwymo
Astriction, as.trik'shun n, cydgylymiad,
cylymiad, rhwymiad
Astride, as.trid' ad, â'r traed ar led
Astringe, as.trinj' vt, rhwymo, cylymu
Astringent, as trin'jent a, argaeol. bol-
rwymol [luniad
Astrography, as.trog'râ.fî n, serddar-
Astrolabe, as'trö.liib n, ofteryn seryddol
Astrologer, as.trol'öjjûr n, serddewin
Astrology, as.trol'ö.jî n, serddewiniaeth
Astronomer, as.tron'ö.mûr n, seryddwr
Astronomical, as.tro.nom'i.kal a, ser-
yddol, serenol
Astronomy, as.tron'ö.mî n, seryddiaeth
Astrotheology, as.trö.thî.ol'ü.jî n, sar-
■-dJiaeth
2Q
ore; läte; lfiac, no, miite; she, zh=z azure; thin, this; j=dzh. AUF
Astute, as.tüt' n, tfalst, call
Asunder, á.sun'dûr ad, or neilldu, ai
ddidol, ar wahan, yn wahanredol
Asylum, á.si'lum n, noddfa, nawddle
Asymmetry, â.sim'î.trî n, anghymmesur-
olaeth, afluniaeth
At. at/»-, yn, wrfch, ger, ar; yn ol
Atabal. at'â.bal n, math o dabwrdd
Ataraxy, at'a.rak.si n, llonyddwch, es-
mwythder
Ataxy, at'ak.si n, annhrefn, hylldrefh
Atheism, a'thi.izm n, didduwiaeth, a-
theistiaeth
Atheist, ä'thî.ist n, nn didduw, nn annuw
Atheistical, ä.thî.is'tî.kal«, annuvriaidd,
Athirst, â.thûrst' a, sychedig [didduw
Athletic, ath.let'ik «, pybyr, cadarn,
cryf, grymus [drwodd
Athwart, â.tbwôrt' ad, ar draws, ar ŵyr,
Atîantes, at.lan'tiz n, Uuniau dynion
neu anifeihaid yn cynnal adail
Atlas, at'las n, darlunlen-lyfr
Atmosphere, at'mos.fì'r n, awyrgyleh
Atom, at'um n, mymryn, brycheuyn,
gronyn [manwl
Atomical, a.tom'i.kal a, gronynaidd;
Atone, â.tön' v, rhoi iawn ; cymmodi
Atonement, â.tön'ment n, iawn, cymmod
Atop, â.top' ad, ar ben, ar gopa
Atrabilarian, at.râ.bî.le'r'î.an, Atrabil-
arious. at.râ.bí.lê'r'î.us a, ra*addglẁyfos
Atramental, at.râ.men'tal, Atramentous,
at.rá.men'tus a, du, incaidd
Atrocious, â.trö'shus a, creulawn, er-
chyll, ysgeler, echiyslawn, anfad,
echrydus, earn [gelerder
Atrocity, â.tros'î.tî n. creulondeb, ys-
Atrophy, at'rö.fì n, didyciant ymborth
Attach, a.tatsh' vt, dal, atafaelu
Attachment, a.tatsh'ment n, ymafliad;
ymlyniad, serch, cariad
Attack, a.tak' n, rhiithr, ymosodiad,
cyrch : vt, ymosod ar [gafael
Attain, a.tän' vt, ennill ; cyrhaedd ; cael
Attainable, a.tä'nâ.bl a, cyrhaeddadwy
Attainder, a.tän'dûr n, collfarniad ;
gwarth [dawn, dysg, gwybodaeth
Attainment, a.tàn'ment n, caffaehad;
Attaint, a.tänt' vt, euogfarnu ; llygru
Attemper, a.tem'pfxr, Attemperate, a-
tem pur.ät vt, tymmeru, cyd-dym-
meru; cymmedroli
Attempt, a.tempt' vt, anturio, ceisio,
cynnyg, ymdrechu: n, anturiaeth,
ymgais, cynnyg, ymdrech
Attend, a.tend' v, gweini ; gofalu, gwran-
do, ystyried ; canlyn, heilio
Attendance, a.ten'dans n, gweiniad,
gwasanaeth, gweinyddiaeth
Attendant, a.ten'daiit n, cydymaith,
gwas, gweinydd : o,dylynol,cyd"fynedol
Attention, a.ten'shun n, clust-ymwran-
dawiad; ystyriaeth; dyfalwch
Attentive, a.ten'tiv a, g\vi-andawgar ;
ystyriol, gwyliadwrus, astud
Attentiveness, a.ten'tiv.nes n, gwran-
dawiad, dyfalwch. astudrwydd
Attenuate, a.ten'ü.ät a, teneu: vt, ten-
euo; lleihau [lleihâd
Attenuation, a.ten.ü.ä'shun n, teneuad ;
Attest, a.test' vt, tystio, gwirio
Attestation, a.tes.tä'shun n, tystiolaeth
Attic, at'ik a, hardd, dillyn : n, uwch-
ystafell, nenlofft
Attire, a.t'iV n, gwisg, dillad ; cyrn carw :
vt, gwisgo, trwsiadu, addurno [safiad
Attitude, at'î.tüd n, ystum, agwedd,
Attinge, a.tinj' v, cyfFwrdd yn ysgafn
Attollent, a.tol'ent a, dyrchafadwy
Attorney, a.tûr'nî n, dirprwywr; cyf-
reithiwr, canllaw: vt, dirprwyo [budo
Attract, a.trakt' vt, attynu, denu, llithio,
Attraction, a.trak'shtm n, attyniad
Attractive, a.trak'tiv a, denol, hudolaidd
Attrahent, at'râ.hent a, tyniadol: »,
tyniedydd
Attributable, a.trib'ü.tâ.bl a, cyfrifadwy
Attribute, at'rî.büt n, priodoledd, piiod-
oliaeth [ar, cylrif i
Attribute, a.trib'üt vt, priodoli, gosod
Attribution, at.rì.bü'shun n, priodohad
Attributive, a.trib'ii.tiv a, a briodola
Attrition, a.trish'un »,treuliad, rhwbiad;
tristweh am bechod
Attune, a.tiin' vt, hwyho, cyweirio
Auburn, o'bfa-n a, gwineu [cynnyddol
Auctifical, ok.tif 'i.kal, Auctive, ok'tiv a,
Auction, ok'shun n, arwerthiad, gwerth-
iad i'r c}*nnygiwr uchat' [arwerthwr
Auctioneer, 6k.shun.î'r' n, arwerthydd,
Aucupation, o.kii.pa'shun n, dahad adar
Audacious, ô.dä'shus a, digywilydd,
haerllug. hyf, rhyfygus, eofn, anturus
Audacity, ô.das'î.tî n, eondra
Audible, ô'dî.bl a, hygly w, eglur ; clyw-
edig; soniarus, croch
Audience, ô'dî.ens n, gwrandawyr;
clywedigaeth ; gosteg
Audit, ô'dìt vt, chwilio a phrofi cyfrifon:
n, prawf cyfrifon, holiad tystion
Auditor, ô'dî.tûr n, gwrandäwr ; golyg-
wr cyfrifon [nulleidfa
Auditory, ô'dî.tur.î n, gwrandawle, cyn-
Auf, ôf n, fiwl, hurtyn, lleban
21
AVO path, fat, êre, met, mâ-rîne, pin; ôrb, on, curve, cut, t\v=too, twkrrtook ,
Auger, ô'gûr n, ebill, taradr, trwyddewbar'ik a, estronol, tramor,
alltud; an war; creulawn
Barbarism, bar'bur.izm n, anfoes; an-
nysg; llediaith [eieidd-dra
Barbarity, bâr.bar'î.tî re, creulondeb,
Barbarous, bâr'bur.us a, anghywrain,
diddysg, trwsgl, anfoesgar; creu-
lawn, flyrnig ; gwyllt, anwareiddiedig
Barbecue, bâr'bî.cü re, mochyn wedi ei
drin yn gyt'an
Barbed, bârbd a, barfog ; adfachog
Barbel, bâr'bel re, barfogyn (pysgodyn)
Barber, bâr'bûr re, eilliwr. bariwr
Barbican, bfir'bi.kan re. — Barbacan
Barbies, bar'blz re, y llyfanwst, llvffan-
Bard, bard re, bardd, prydydd [taftx
Bare, be'r a, noeth, llwm, moel , unig
v, noethi, llymhau, moeli. Bare-boned,
teneu iawn, trachul. Bare-faced, di-
gywilydd; ^nebagored. Bare-foot,
Bare-footed, troed noeth
Bare, berpt. — Bear [prinder
Bareness, bê'r'nes re, llymder, moelni
Bargain, bâr 'gän re, cytundeb, ammod:
v, cytuno, cyfammodi [ysgraff
Barge, bârj re, bad neu gwch mawr,
Bargeman, bârj'man re, badwr, cychwr,
ysgraffwr [math o wrthsur
Barilla, bâ.ril'a re, lludw coed a llysiau,
Bark, bark re,'rhisgl, rhisg; math o
long: v, dirjsglo, rnisgto ; cyfarth
Barley, bâr'lî re, haicld, barlys. Barley-
corn, heidden [diod
Barm, bârm re, burym, swyf neu ewyn
Barn, barn re, ysgubor
Barnacle, bar'na.kl re, genfa; math o
wyddau gwylltion ; gwyrain
Barometer, bâ.rom'î.tûr re, awyrbwys-
ydd, tywyddfesurydd
Baron, bar'un re, brëyr, barwn
Baronage, bar'un.äj, Barony, bar'ö.nî
re, brëyriaeth, banvniaeth " [ferch
Baroness, bar'un.es re, brëyres, baron-
Baronet, bar'ö.net re, brëyrfarchog,
baronig, barwnig
Baroscope, bar'o.skop re, awyrbwysydd
Barracan, bar'a.kan, brethyn garw
Barrack, bar'ak re, lluest neu fwth milwr
Barrator, bar'a.tiir re, ymgyfreithiwr
Barrel, bar'el re, baril, celwrn: vt, barilo
Barren, bar'en a,anffrwythlawn,difiaeth ;
ammhlantadwy; hysp, aflith; gẃag
Barrenness, bar 'en.es re, anffrwythlon-
deb, hysprwydd, diffrwythder
Barricade, bar.i.kad' re, argae, attalgae,
argau-waith, amgaer: vt, argau
Barrier, bar'î.ûr n, attalfa, terfyn, cyffin
Barrister, bar'is.tur re, dadleuwr, cy-
nghawsydd
Barrow, bar'ö re, berfa, carthglwyd;
crag, gwyddgrug. Ban - ow-hog, moch-
yn dysbadd
Earshot, bâr'shot re, bwled ddeuben
arter, bâr'tûr v, cyfnewidio: re, newid-
Barton, bár'tun re, tai allanol [wriaeth
Barytes, ba.ri'tiz re, daiar drom
Basalt, bâ'sôlt' re, math o faen mynor
Base, bcäs a, brwnt; gwrthun; gwael,
dirmygus ; isel ; gan.ffugiol ;cymmysg :
re, syîfaen, gosail ; sylwedd ; bon
Baseborn, bäs'bôrn a, basclarddaidd
Baseless, biis'les a, disylfaen, disail
Baseness, bäs'nes re, gwaelder, diffeith-
der; bryntni; Uedryw, basdarddiaeth
Bases, ba'siz np. — Basis
Bashaw, bâ.shô' re, rhaglaw ym mysg y
Tyrciaid [gwylaidd
Bashful, bash'fẁl a, cywilyddgar,yswil,
Bashfulness, bash'ful.nes, re, cywilydd-
dra, gwladeidd-dra
Basil, baz'il re, y breninlys; osgo-fin
offeryn ; lledr o groen llo
Basilic, ba.zil'ik a, yn perthyn i wythien
yr afu [esgobdy
Basilica, ba.zil'ik.a re, gwythi'en yr afu;
Basilicon, ba.zil'ik.un re, math o eh
Basilisk, baz'i.hsk re, sarff gribog ; math
o fàgnel [crwnlyn
Basin, bii'sn re, cawg; piydfan, nawfle,
Basis, bä'sis (bases), re, sail; gwaelod
Bask, bask v, bronheulo, ymheulo
Basket, bas'ket n, cawell. basged, mwys.
Basket-maker, basgedwr
Bass, bäs re, islais, isalaw
Bass, bas re, math o bysgod ; mat
Basset, bas'et v, math o chwareu cardiau
assoon, ba.sŵn' re, math o offeryn cerdd
Bassrehef, bas.rí.lîf' re, goysgythriad
Bassviol, bas.v'i'ul re, crwth yr isalaw
Bastard, bas'tûrd re, basdardd, plentyn
gordderch : a, basdarddol, lledrywiol
Bastardize, bas'tur.di'z vt, basdarddio
Bastardy, bas'tûr.dî re, basdarddiaeth
Baste, bast vt, iro ; brasbwytho ; ffonodio
Bastile, bas.tîl' re, carchar yn Paris gynt
Bastinade, bas.tî.näd', Bastinado, bas-
tî.nä'dö vt, ffonodio gwadnau y traed;
dwys gui"o [glawdd
astion, bas'tshun re, rhagfur, gwrth-
'25
BEC path, fat, Gre, met, mâ-rîne, pin, ôrb, on, curve, cut, tŵ=too, tẁk=took;
Bat, bat re, ystlum; cwlbren, humog.
Bat-fowling, daliad adar yn y nos
Batch, batsh re, pobiad, ffyrnaid
Bate, bat t>,lleihau, colli, gostwng, suddo
Bateful, bät'fẁl a, cynhenllyd, cecrus
Bath, bath (baths, baTHz) re, ymdrochfa,
badd, baddon ; mesur Iuddewig, 1\ gal.
Bathe, bäTH v, ymdrochi, ymolchi
Batoon, bâ.tŵn' re, berllysg ; llawffon
Battailous, bat'ä.lus a, milwraidd
Battalia, ba.tä'lî.â re, brwydr-drefn
Battalion, ba.tal'yun re, byddin o 500 i
800 o wŷr [gwrteithio; ymdreiglo
Batten, bat'n re, murais: vi,"tewychu;
Batter, bat'ûr re, defnydd cremog: vt,
euro, dyrnodio, pwyo. Battering-ram,
hwrdd dyrnodiol, hwrdd-beiriant
Battery, bat'ur.î re, magnelfa, gwn-
glawdd; rhuthr-gyrch [golchfforj
Batting-staff, bat'ing-staf re, golchbren,
Battle, bat'l re, cad, ymladd, brwydr,
rhyfel : v, ymladd, brwydro, ymwrio.
Battle-array, trefn brwydr, aerdrefn
Battleaxe, bat'l.aks re, bwyell, ennilleg,
arf-fwyell, cadfwyell
Battledoor, bat.l.do'r re, pelgip; llyfr corn
Battlement, bat'l.ment re, canllaw, gwalc
Battology, ba.tol'ö.jî. re, ffladredd
Baubee, bô.bî' re, dimai Albanaidd
Bauble, bô'bl re, ffril, tegan
Bavaroy, bav'â.i - ôî n, anvisg, hugan
Bavin, bav'in n, ffagoden, ysgubell
Bawbling, bô'bling a, gwael, diwerth
Bawd, bôd n, earn butain, llattai
Bawdiy, bô'drî n, anlladiaeth, serthedd
Bawdy, bô'dî a, anniwair, serth, aflan.
Bawdy-house, n, puteindy [bloeddio
Bawl, bôl vi, gwaeddi, crochlefain,
Bawrel, bô'rel n, math o guryll
Bay, bä n, mor-gilfach, angorfa ; cwlas :
a, gwineu, gwineu goch : vi, cyfarth.
To keep at bay, pen sefyll, attal
Bayard, bä'yûrd'w, eeífyl gwineu
Bayonet, bli'yun.et n, gwnfidog, bidogan
Baysalt, bä'sôlt n, math o halen
Baytree, bä'trî n, llawryf, llawrwydden
Bdellium, del'yum n, sudd peraroglus
Be, bî (am, was, been) vi, bod, lianfod.
To be about to, bod ar fedr
Be-, px, oddi amgylch ; rhag-
Beach, bîtsh n, traethell, tywyn, beisdon
Beacon, bi'kn n, gwylfa, goleudy
Beaconage, bi'kn. iij '«, treth gwÿlfa
Bead, bid n, glain. Beads, gleiniau ;
paderau
Beadle, bi'dl n, rhingyll, plwyfwas
Beagle, bi'gl n, olrhead, olrhein-gi
Beak, bîk n, pig, gylfin, gylfant; duryn
Beaker, bi'kur n, diodlestr [hong
Beal, bil n, llynoryn, penddiiyn
Beam, bim n, trawst, tylath, swmer;
pelydnm, paladr: vi, pelydru
Bean, bin re, ffiien. Bean-pods, codau
ffa. Bean-shells, plisg, masgl, neu
gibau ifa. Bean-stalks, gwellt ffa,
callodr ffa
Bear, bê'r re, arth; arthes: vt (bore,
bare; borne, born), dwyn, eludo, cvn-
nal, cario ; goddef, dal. To bear with,
cyd-ddwyn â, vmaros â. To bear
witness, tystiolaethu, ty»tio
Beard, bi'rd're, barf, col yd, adfach: vt,
barfu, sarhau; blaendocio [moel
Beardless, bi'rd'les a, difarf, heb farf,
Bearer, be'r'ûi- re, cludwr, cariwr [fysgle
Beargarden, bê'r'gâr.dn re, arthfa ; ter-
Beast, bist re, amfail, mil, bwystfil
Beastliness, bîst'lî.nes re, anifeildra;
budreddi, bryntni, mochyneidd-dra
Beastlv, bist'li a, anifeilaidd, aflan,
mochynaidd, brwnt, ffiaidd
Beat, bit (pt beat, bet ; pp beaten, bi'tn)
vt, euro, baeddu, pwnio, taro : re, cur ;
ticoriawr; rhodfa gwihwr. To beat
a drum, canu neu chwareu tabwrdd.
A beaten path, llwybr sathredig
Beatific, bî.â.tif 'ik, Beatifical, bî.a.tif 'i-
kal a, gwynfydlawn
Beatification, bî.at.î.f i.ka'shun re, gwyn-
fydedigrwydd [fydoli
Beatify, bî.at'î.fî vt, gwpieithu, gwvn-
Beatitude, bî.at'î.tüd re,"lla\ra wynfyd,
dedwyddweh
Beau, bö re, coegyn, coegddyn, pefryn
Beauish, bö'ish a, coegaidd, coegynaidd
Beaumonde, bö.mond' re, y byd llun-
ieiddwych [hardd
Beauteous, bii'tshus a, glân, pn r dferth,
Beauteousness, bü.tshus.nes re, tegweh,
harddweh, gwychder [hardd
Beautiful, bü'tî.ful a, glân, prydferth,
Beautify, bü'tî.f'í vt, harddu, prydferthu
Beauty, bü'tî re, glendid, prydferthweh,
gwychder, harddweh ; ereiries, manon
Beaver, bi'vilr re, ffrancon, llostlydan
Becafico, bek.a.fi'ko re, aderyn tebyg i'r
eos, ag sydd yn porthi ar m»ys
Becalm, bi'kfim' vt, llonyddu, líinani
Because, be'kuz' c, o herwydd, o blegid,
o achos, o ethryb ; gan, am
Beck, bek re, amnaid, awgrym ; gofer
Beckon, bek'n v, amneidio, rhoi amnaid
neu awgrym
Beclip, bi.klip' vt, cofleidio
26
öre ; late ; line, nö, mute ; she, zh=z azure ; thin, thìs ; j=dzh. BEL
Become, bi.kum' (pt became, bî.käm'
pp become) vt, gweddu, perthynu;
dyfod [eidd-dra
Becomingness, bi.kum 'ing.nes n, gwedd-
Bed, bed n. gwely, gorweddfa
Bedabble, bî.dab'l vt, gwlychu, taenellu
Bedaggle, bîdag'l, Bedraggle, bî.drag'l
vt, caglu, diblo [gwlychu
Bedash, bî.dash' vt, taenellu, ysgeintio,
Bedaub, bî.dôb' vt, diwyno, dwbio,
priddo, tomi
Bedazzle, bi.daz'l vt, dallu, tyvvyllu
Bedchamber, bed'tshiim.bûr n, ystafell
wely, cuddigl
Bedclothes, bed'kluxiiz np, dillad gwely
Bedeck, bi.dek' vt, addurno, trwsio
Bedehouse, bîd'hûŵs n, ysbytty, elusendy
Bedew, bî.dü' vt, gwlitho, gwlychu
Bedfellow, bed'fel.ö», cywely, cydwelywr
Bedight, bî.d'it' a, trwsiedig, ymbinciedig
Bedim, bî.dim' vt, dallu, tywyllu
Bedizen, bi.diz'n vt, addurno
Bedlam, bed'lam n, gwallgofdy, bedlem
Bedlamite, bed'lam.'it n, dyn gorphwyll-
og, ynfyd-ddyn
Bedrid, bed'rid a, gorweddiog
Bedrop, bî.drop' vt, taenellu, ysgeintio
Bedstead, bed sted n, pren gwely, ochr
gwely, erchwyn gwely
Bedtime, bed't'fm n, amser cysgu
Bedung, bî.dung' vt, tomi, teilio
Bedust, bî.dust' vt, llychwino, llychio
Bee, bi n, gwenynen [fFawydd<
Beech, bîtsh, Beech-tree, bîtsh'trî
Beechen, bîtsh'n a, o ftawydd [ffawydd
Beechmast, bîtsh'mast n, ffrwyth
Beef, bif (p beeves) n, cig eidion ; ych
Beehive, bi'hi'v n, cwch gwenyn, bodrydaf
Been, bin pp. — Be
Beer, bî'r n, heiddlyn, cwrw, diod
Beet, bit n, beatws, betysen
Beetle, bî'tl n, chwilen ; gordd bren : vi,
hongian allan, pwyso ym mlaen.
Beetle-headed, hm-t, pendew
Beeves, bivz np, ychain [meryd lie
Befall, bî.fôl' v, dygwydd, darfod,"cym-
Bent, bî.fit' v, gweddu, ymweddu
Befool, bî.fŵl' vt, twyllo ; gwatwar
Before, bî.fö'r'^r, o flaen, gerbron, cyn:
ad, gynt, o'r blaen [Haw
Beforehand, bî.fö'r'hand ad, ym mlaen
Befoul, bî.fûẁl' vt, diwyno, haloo-i
Befi-iend, bî.frend' vt, gwneyd cym-
mwjTias, cedu [neu eddi
Befringe, bî.fì-inj' vt, addurno â sider
Beg, beg vt, erfyn, deisyf, ymbil ; cardota
l, bî.gm' pt, — Begin
Beget, bî.get' (pt begat, bî.gat', begot;
pp begotten) vt, cenedlu, eppiho
Beggar, beg'ûr n, cardotyn, crefwr : vt,
Uymhau, tlodi ; rheiduso [fawaidd
Beggarly, beg'ûr.lî a, anghenog : ad, yn
Beggary, beg ûr.î n, tlodi, angenoctyd,
eisieu [reu, cychwyn
Begin, bî.gin' (began; begun) vt, dech-
Beghd, bî.gûi-d vt, gwregysu ; cylchynu
Beglerbeg, beg'lûr.beg n, llywodraetnwr
ar dalaith yn Twi'Ci
Begone, bi.gon' i, ymaith ! ffwrdd !
Begot, bî.got'^í. — Beget
Begotten, bi.got'n^p. — Beget
Begrease, bi.griz' vt, iro, seimio; ymiro
Begrime, bî.gri'm' vt, duo, pardduo,
budreddu [twyllo
Beguile, bî.g'íl' vt, hudo, Uithio, denu,
Begun, hì.ípm' pp. — Begin
Behalf, bî.hâf ' n, plaid, rhan, achos, tu
Behave, bi.hav' vi, ymddwyn, ymar-
weddu, gwneyd. To behave one's
self, ymddwyn yn addas, ymddwyn
Behaviour, bî.hä'vî.ûr n, ymddygiad,
moes [tori pen
Behead, bi.hed' vt, dybenu, torfynyglu,
Behemoth, bî'hî.moth n, afonfarch
Behest, bî.hest' n,addewid,gorchymmyn ;
arch, archiad [cefn
Behind, bî.h'ind' pr, yn ol, ar ol, y tu
Behindhand, bi.h'ind'hand ad, yn ol
Haw, ar ol
Behold, bî.höld' (pt beheld, bî.held';
pp beheld, beholden) vt, edrych,
gweled, golygu, tremio
Beholden, bî.höld'n a, rhwymedig, dan
ddyled: pp. — Behold [lies
Behoof, bî.hŵf ' n, mantais, elw, budd,
Behoovable, bi.hw'va.bl a, gweddus;
llesol, addas [addas
Behoove, Behove, bi.hwv' vi, bod yn
_ bî'ing n, hanfod, bod
Belabour,bî.lä'bûrví,dwys guro, baeddu
Belamy, bel'â.mî n, cyfaill, cyfeillachwr
Belated, bî.lä'ted a, diweddar, hwyr
^?lay, bî.lä' vt, cynllwyn, rhagod;
sicrhau rhaff
Belch, beltsh vi, bytheirio: n, bytheiriad
Beldam, bel'dam n, hen wrach, hen fall
deague, bî.lîg' vt, cylchynu, gwarch-
iiu, amgylchynu [ydd
Belfounder, bel'f ûŵ-n.dûrw, clych-dodd-
Belfry, bel'frî n, llofft y gloch
Belial, bî'lî.al n, y fall, diafol ; drygioni
Belie, bî.li' vt, athrodi, enllibio, cam-
gyhuddo ; celwyddu [iniaeth ; credo
Belief, bî.líf' n. ffydd, coel, cred, cred-
27
BES path, fat. ere, met, mâ-rîne, pin, orb, on, curve, cut, tŵ=too, tẁk=took;
.believable, bUi'va.bi a, eredadwy, hy-
goel [ddiried
Believe, bî.lîv' vt, credu, coeho, ym-
Believer, bi.li'vur n, credadyn, flydd-
loniad
Belike, bi.li'k' ad, ysgatfydd, tebygol
Bell, bel n, cloch: p, clyeh, elychau.
Bell-metal, clychfetel, clychadwyn.
Canterbury bells, clyeh y pertbi
Belle, bel n, coegeiddferch, glanfei-eh
Belles-lettres, bel.ê'tru n, tlws-ddysg
Bellied, bel'îd a, boliog, crothog
Belligerent, be.lij'ur.ent a, rhyfelog
Bellipotent, be.lip'o.tent a, cadarn inewn
rhyfel [cyhoeddwr
Bellman, bel'man a, cloehydd, cri'wr
Bellow, bel'ö vi, rhuo, brefi, bugunaw
Bellows, bel'us np, niegin
Belluine, bel'ii.'in a, bwystfilaidd, creu-
lawn, gwyllt, anwar
Belly, bel'î n, bol, bola; ceudod, cest,
tor; croth, bru: vi, bolio, chwyddo
allan [coluddwst
Bellyache, bel'i.ak n, bolwst, dolur bol,
Bellybound, bel'í.bûŵnd a, bolrwvm
Bellyful, bel'î.fẁl n, bolaid, gwala
Belong, bî.long' vi, perthynu, perthyn,
deiryd, bod yn feddiant i
Belout, bî.lûŵt' vt, difri'o
Beloved, bi.luvd' a, anwyl, cu, hoff, ear-
iadus : n, anwylyd, anwylddyn, cariad
Below, bî.lö' pr & ad, is, is law, isod,
obry, oddi tanodd [bocsachwr
Belswagger, bel'swag.ûr n, rhodreswr,
Belt, belt n, gwregys, rhwymyn
Belwether, bel'weTH.ûr n ílwdn y gloch,
yr arwemydd [adwyddo
Bemire, bî.m'i'r' vt, diwyno, toini ; gwar-
Bemoan, bi.mön' vt, cwyno, galaru;
ymofidio, cwynfan, cwynfanu
Bemoil, bî.môîl' vt, budreddu, anui'ddo
Bemourn, bí.mö'm' vt, galaru, cwyno
ar ; arwylo ; hiraethu am
Bench, bentsh n. mainc, eisteddle; gor-
seddfa, brawdle; eisteddfod; y cyd-
eistedd [gyfreithiol
Bencher, ben'tshûr n, aelod athrofa
Bend, bend (pt & pp lent) v, plygo, do-
lenu; gwyro; camu, annelu, cyfeirio;
ymblygu : n, plyg, camedd, crymedd.
To bend a bow, annelu bwa
Bendable, ben'dâ.bl a, plygadwy, hyblyg
Bendlet, bend'let n, taleithig
Beneath, bi.niTH' pr & ad, is, is law,
isod, obry, tan, goris
Benedictine, ben.i.dik'tin a, yn perthyn
i fynachod o urdd Benedict
Benediction, ben.i.dik'shun n, bendith,
bendithiad [mwynas, haeledd, ced
Benefaction, ben.i.fak'shun n, cym-
Benefactor, ben.i.fak'tur n, cymmwyn-
aswr, noddwr [wŷnaswraig
Benefactress, ben.i.fak'tres n, cym-
Benefice, ben'î.fis n, bywioliaeth eg-
lwysig [wch, haelioni
Beneficence, bî.nef 'î.sens n, mwvnasgar-
Beneficent, bî.nef'î.sent a, hael, hael-
ionus, haelfrydig, llawrydd, daionus
Beneficial, ben'.î.fish'al a. buddiol, llesol
Beneficiary, ben.i.fish'ur.î a, glwysfudd-
Og : yn ilal bvwoliaeth dan arall
Benefit, ben'i.fit n, budd, lies; cym-
mwynas: v, llesäu, peri budd. Benefit
of clergy, braiut eglwyswyr
Benet, bî.net' vt, maglu, rhwydo
Benevolence, bi.nev'o.lens n, ewyllys da,
daioni, caredigrwydd
Benevolent, bi.nev'o.lent a, daionus, car-
edig, caruaidd [hael
Benign, bî.ni'n' a, tirion, mwyn. gwâr,
Benignant, bî.nig'nant a, hynaws, rhad-
lawn; da [mwyneidd-dra
Benignity, bî.nig'nî.tî n, hynawsedd,
Benison, ben'i.zn n, bendithiad
Bent, bent n. ystnmiad, plygiad; tuedd,
gogwyddiad: pt & pp. — Bend
Benumb, bi.num' vt, inerwino, fferu
Benzoin, ben.zoln' n, math o ystor
Bepaint. in. pant' vt, amliwio, arliwio
Beplume, bî.plüin' vt, addurno â phlyf
Bequeathe, bi.kwiTH' vt, cymmynn, rhoi
mewn ewyllys
Bequest, bî.kwesf n, cymmyn, cymmyn-
rodd, rhodd mewn ewyllys
Bereave, hi.viv' (pt hpp bereft, bî.reft')
vt, difuddio, difeddu : amddifadu
Bereavement, bi.riv'ment n. difeddiad,
Bergamot, bûr'gá.mot n, pt-r-bren
Bergmastér, búrg'mas.tûr n, goruch-
wyliwr ar fwngloddwyr ['Wyr
Bergmote, bûrg'möt n, llys mwnglodd-
Bergomask, bur'go.mask n, math o
ddawns irwledig gynt
Berlin, bûr'lin n, math o gerbyd
Bernardine. bûr'nûr.din », mynach o
urdd St. Bernard [cvrawel, aeron
Berries, ber'iz (s berry, ber i) np, grawn,
Bertram, bûr'tram n, pelydr gwyflt
Beryl, Ix-r'il n, j maen beryl
Beseech, bî.^ítsh' (pt & pp besou-ht)
vt. atolygu, deisyf, erfyn, ymbil, crefu
Beseem, bî.sîm' vi] gweddu, cydweddu
Beseemingness, bî.sîm'ing.nes n, gwedd-
eidd-dra
28
öre; läte; line, no, müte; she, zh=z azure; thin, thìs; j=dzh. BID
Beset, bî.set' vt, cynllwyn; amgylchynu
Beshrew, bî.shrŵ' vt, difrio, senu, rhegu
Beside, bî.s'íd', Besides, bi.s'idz' pr, ger
Haw, wrth, yn ochr, yn ymyl, yn agos
at; heb law, gyda. Beside one's self,
gwallgofus, ynfyd, maes o'i bwyll
Besiege, bî.síj' vt, gwarchae, amgylchu
Besmear, bî.smî'r' vt, iro, dwbio
Besmoke, bi.smok' vt, mygu, mygsychu
Besmut. bî.smut' vt, pardduo, huddiglo
Besom, bi'zum n, ysgubell, ysgub
Besort, bí.sôrt' vi, gweddu, hyweddu
Besot, bî.sot' vt, lled-feddwi: syfrdanu
Besought, bî.sôt' pt & pp. — Beseech
Bespangle, bî.spang'gl vt, serenu, dy-
frithio [enllibio
Bespatter, bî.spat'ûr vt, diblo, diwyno;
Bespawl, bî.spol' vt, poeri, amboeri
Bespeak, bi.spik' (bespoke, bi.spok'; be-
spoken, bi.spo'kn) vi, rhagerchu,
rhagofyn, rhagddangos [fritho
Bespeckle, bi.spek'l vt, amliwio, man-
Bespew, bî.spü' vt, chwydu ar
Bespot, bî.spot' vt, maim, britho, brychu
Bespread, bi.spred' (pt 8c pp bespread)
vt, taenu, lledu, gorchuddio
Besprinkle, bi.spring'kl vt, taenellu
Besputter, bî.sput'ûr vt, taenu poer
Best, best a, goreu : ad, yn oreu : sd.—
Good, Well. To the best of my know-
ledge, hyd eithaf fy ngwybodaeth
Bestial, bes'tshal a, anifeilaidd, bwyst-
filaidd ; ffiaidd, brwnt
Bestow, bí.stö' vt, rhoddi, anrhegu
cyfleu [mhwyilog
Bestraught, bî.strôt' a, gwallgofus, am-
Bestrew, bî.strŵ' vt, gwasgara, taenu
Bestride, bî.str'íd' (bestrode, bî.ströd'_
bestridden, bl.striu'n) vt, nryned goes
o bob tu, marchäu
Bestud, bî.stud' vt, boglynu
Bet, bet n, cyngwystl: vt, cyngwystlo
, Betake, bi.tak vt, ymosod, ymroddi
rhoi bryd ; cyrchu at
Beteem, bî.tîm' vt, anrhegu [adgofio
Bethink, bi.thingk' vi, ystyried ; pwyllo ;
Bethral, bî.throl' vt, caethiwo, darostwng
Bethump, bî.thump' vt, dyrnodio, pwyo
Betide, bî.t'id' v, damweinio, dygwydd
Betimes, bi.ti'mz' ad, yn brydlawn, yn
gynnar, yn fore [rhagddangos
Betoken, bi.to'kn vi, arwyddo, argoeli,
Betray, bî.trä' vt, bradychu, dadguddio,
cyhuddo [hoewi
Betrim, bî.trim' vt, trwsio, cymhenu,
Betroth, bi.troth' vt, dy weddi'o, ymgredu
Betrust, bî.trust' vt, ymddiried
Better, bet'ûr a, gwell, rhagoraeh : ad,
ynwell: cd. — Good, Well: vt, gwell-
äu. So much the better, goreu gyd.
To get the better of, gorchrygu. To
get better, to make better, gwella,
gwelläu [trwy ddrws
Betty, bet'î n, math o oô'eryn at dori
Between, bî.twîn, Betwixt, bî.twikst'^)r,
rhwng (dau), ym mysg
Bevel, bev'l n, conglyn, pedror, pedryd
Beverage, bev'ur.aj n, diod, gwirod
Bevy, bev'î n, haid o adar; myntai,
diadell [galaru, alaethu
Bewail, bî.wäl' vt, cvryno, cwynfan,
Bewailable, bî.wä'lâ.bl a, gwiw-gŵyn,
alaethol [gadw, ymogelyd
Beware, bê.wé'r' vt, gochel, gwilio. ym-
Bewet, bi.wet' vt, gwlychu, mwydo
Bewilder, bî.wil'dûr vt, dyrysu, annhrefnu
Bewitch, bi.witsh' vt, rheibio, llygad-
dynu, hudo; swyno; tynu serch, denu
Bewi-ay, bî.rä' vt, dadguddio, bradychu
Bey, bä n, llywydd ym mysg y Tyrciaid
Beyond, bî.yond' pr, dros, tros, tra, tu
hwnt i, tu draw i; ym mhellach;
uwch law [carw
Bezantler, bi.zantlur n, ail gangen corn
Bezoar, bi.zoV n, math o gareg riii-
weddol rhag gwenwyn
Bezonian, bi.zo'ni.an n, dyhiryn, adyn
Bezzle, bez'l vi, gloddesta, diota
Biangulous, bî.an'gü.lus a, dwyonglog
Bias, bi'as n, tueddiad, gwyredd: vt,
tueddi, lledochri ; denu
Bib, bib n, bronliain : v, llymeitian, diota
Bible, b'i'bl n, y Beibl; yr Ysgrythp -
Lân; y Llyfr [yrol
Bibhcal, bib'li.kal a, beiblaidd, ysgryth-
Bibliography, bib.lî.og'râ.f ì n, ílyfrydd-
iaeth, llyfi-oniaeth [wr
Bibliopohst, bib.lî.op'ö.list n, Uyfrwerth-
Bibliotheca, bib.lî.ö.thî'.kâ n, llyfrgell
Bibulous, bib'ü.lus a, yspwngaidd, masw
Bicapsular, bi.kap'sii.lur a, deuranol
Bice, bis n, math o liw glas
Bicipital, b'i.sip'i.tal, Bicipitous, bi'.sip'-
î.tus a, deubenog [ymgecru
Bicker, bik'ur vi, ymryson. ymrafaeho,
Bickering, bik'urjng n, cj^nhen
Bickern, bik'urn n, haiarn blaenfain
Bicoru, bi'korn, Bicornous, bi'.kor'nus
a, deugorniog
Bicorporal, bi.kor'po.ral a, deugorifog
Bid, bid (bade; bidden) vt, erchu; gwa-
hodd ; cynnyg. To bid farewell, canu
Bidden, bid'n pp. — Bid [yn iach
Bi Jder, bid'ur n, archwr, cvnnvgiwi"
'29*
BIV path, fat, êre, met, mâ-rîne, pin, orb, on, curve, cut, tŵ=too, tẁk=took ;
Bide, bid (pt & pp bode) vi, aros, trigo
Bidental, bi'.den'tal a, deuddeintiog
Biennial, bi'.en'yal a, dwyflwyddol
Bier, bî'r n, elor, elorwydd
Biestings, bis'tingz tip, llaetb tor
Bifarious, b'i.fe r'î.us a, deublyg, dyblyg
ammhëus
Biferous, bif 'ur.us a, deugnvdiog
Bifid, bi'fid, Bifidated, bifì.dä.ted a
Bifold, b'f'föld a, dyblyg [fforchog
Biformed, b'i'fômid a, deuffurfiog
Bifurcated, b'i.fur'ka.ted a, deubigog
Big, big a, mawr ; braisg, beichiog
torog. As big, cymmaint. Big-bellied,
boliog, crothog ; beichiog. Big with calf,
cyflo. Bigger, mwy. Biggest, mwyaf
Bigamist, big'â.mist n, dwywreigiwr
Bigamy, big'â.mî n, dwywreigiaeth
Biggin, big'in n, taleithgap baban; piser
Bight, bit n, cylchdorch rhaff angor
Bigness, big'nes n, maint, maintioli
Bigot, big'ut n, dallbleidiwr, dyn pen-
boeth, penboethyn [boethni
Bigotry, big'ut.rî n, dallbleidiad, pen-
Bilander, bil'an.dûr n, math o long fechan
Bilberries, bil'ber.iz np, llus, llus duon
bach. Bilberrv-tree, lluswydden
Bilbo, bil'bö re, cléddyf
Bilboes, bil'boz n, cyffion llongwyr
Bile, bi'l n, geri, llyn y bustl ; penddiiyn
Í Bilge, bilj n, lied gwaelod Hong : v, ym-
dolchi, ymddryllio
Bilingual, bi'hng'gwal a, dwyieithog
Bilinguous, bi.ling'gwus a, deudafodog
Bihous, bil'yus, Biliary, bií'ynr.î a, ger-
Bilk, bilk vt, siomi, twyllo [i'og, geriaidd
Bill, bil n, craifll ; dyleb, ysgrifen-rwym ;
rhybudd cyhoedd; pig, gylfant, gylfin,
duryn: vt, pig-gusanu, anwesu; cy-
hoeddi. Bill-hook, glaif. Hedging-
bill, gwddi, cryman cau
Billet, bil'et n, llythyr byr, nodyn, cipyll :
vt, rhoi Uetty-lythyr
Billetdoux, bil.ê.dŵ' n, llythyr caru
Billiards, bil'yurdz n, math o chwareu â
Shelau ifori [iynau
ion, bil'yun n, biüwn, miliwn o fil-
Billow, bil'ö n, ton, gwaneg, morgaseg,
Billowy, bil'ö.î a, tònog, tònol [moryn
Bin, bin n, cist, cist ystyfflog
Binary, bi'nur.î a, dyblyg, deuol
Bind, bind (pt & pp bound) vt, rh^vymo,
clymu, ymylwisgo [wisgiad
Binding, holding n, rhwymiad, ymyl-
Bhmacle, bin'a.kl n, compawd-gist Hong
Binocle, bin'o.kl n, syllddrych i'r ddau
lygad
Binocular, bi'.nok'u.lur a, deulygeidiog
Binomial, b'í.nö'mî.al a, deuenwol
Biographer, b'í.og'râ.fûr n, buchdraeth-
ydd, bugraifydd [buchdraethiad
Biography, bí.og'râ.fî n, bywgraifiad,
Biparous, bip'ar.us a, gyfeillddwyn
Bipartite, bip'âr.tît a, dwyran, deuran
Biped, bi'ped n, creadur deudroed
Bipedal, bip'i.dal a, deudroediog, deu-
droed
Bipennated, b'í.pen'â.ted a, dwyadeiniog
Bipetalous, bî.pet'â.lus a, dwyddalenog
Biquadrate, b'i.kwod.riit, Biquadratic,
b'i.kwo.drat'ik n, pedrysawdd : a, pedr-
ysoddog [bed wen
Birch, bûrtsh n, bedw. Birch-tree,
Birchen, bûrtsh'n a, o fedw
Bird, bûrd n, aderyn, edn, edyn
Birdhme, bûrd'li'm n, glud, ysgrawling
Birgander, bur'gan.dur n, Uwynogwydd
Birt, bûrt n, lleden y môr, tafod yr hydd
Birth, bûrth n, genedigaeth ; esgoriaeth.
Of good birth, boneddig. Untimely
birth, erthyl. Second birth, aden-
edigaeth
Birthday, bûrth'dä n, dydd genedigaeth
Birthright, bûrth'ri't n, genedigaeth
fraint [galed
Biscuit, bisTdt n, bara caled, teisen
Bisekt, b'i.sekt' vt, deubarthu, rhanu
Bishop, bish'up», esgob, golygwr; math
o ddiod
Bishopric, bish'up.rik n, esgobaeth
Bisk, bisk n, cawl, isgell, potes
Bismuth, biz'muth n, math o adwyn,
ystaenwydr
Bison, biz'un n, ych gwyllt, bual
Bissextile, bi.seks.til n, blwyddyn naid
Bisson, bis'un a, dall, tywjdl [fforchog
Bisulcous, bi.sul'kus a, fforchog, ewin-
Bit, bit n, tamaid, safnaid, difyn, dernj-n ;
Bitch, bitsh n, gast, gasten [genfa
Bite, bit n, cnoad ; brath ; tamaid ; hoced ;
hocedydd : vt (pt bit ; pp bitten, bit'n,
bit), cnoi; brathu, pigo; twyllo
Bittacle, bit'â.kl n, onglyrgist, com-
pawdgist
Bitter, bit'ûr a, chwerw, bustlaidd, tost
Bittern, bit'urn n, aderyn y bwn, bwmp
y gors [bustledd
Bitterness, bit'ûr.nes n, chwerwder,
Bittervetch, bit'ur.vetsh n, pys y gn.ranod
Bitumen, bî.tü'men n, pyg-glai, pyglöyn,
dyglist
Bituminous, bî.tü'mî.nus a, dyglistaidd
Bivalve, b'i. valve, Bivalvular, b'i.val'vu-
ltìr a. deufasglos; dwyirragenog
^ 30
öre ; läte, line, nö, miite ; she, zh=z azure ; thin, thìs ; j=dzh. BLI
Bivouac, bi'vw.ak vi, bod dan arfau
trwy'r nos : n, cadwyliad
Bizantine, biz'an.tin n, darn o auf
gwerth pumtheg punt
Blab, blab vt, digelu chwedl, clepian;
ffladru : n, clepiwr, hauwr chwedlau
Black, blak a, du ; tywyll , erchyll, dy-
bryd: n, dyn du: vt, duo, duliwio.
To beat black and blue, cleisio, dy-
gleisio. Black art, y gelfyddyd ddu,
dewiniaeth
Blackamoor, blak'a.mw'r n, dyn du
Blackberries, black'ber.iz np, mwyar
duon. BlackbeiTy-bush, dyryslwyn,
mierinlrwyn [aderyn du
Blackbird, blak'burd n, mwyalchen, yr
Blackcap, blak'ap n, penlöyn, y lleian
Blackcock, blak'ok n, ceiliog du, ceiliog
y mynydd
Blacken, blak'n vt, duo, gordduo; ty-
wyllu [ddyn
Blackguard, blag'ârd n, dyhiryn, dryg-
Blacking, blak'ing n, du esgidiau ; duad
Blackish, blak'ish a, lied ddu, duaidd,
tywyll, hyll [duder
Blackness, blak'nes n, diiwch, duedd,
Blacksmith, blak'smith n, gof, gof du
Bladder, blad'ûr n, pledren, chwysigen
Blade, bläd n, llarh, llain; eginyn;
paladr; pefryn, brolyn ; Uefnyn, llenc-
yn : vt, llafnu, ymwychu. Blade of an
oar, palf rhwyf. Blade of grass, glas-
welltyn, blewyn glas. Blade-bone, as-
gwrn y balfais, crafell yr ysgwydd
Blain, blän n, penddiiyn; chwisigl;
llynoryn, gweli, malaith
Blamable, blä'mä.bl a,ceryddadwy,beius
Blame, bläm' n, bai, cwl; gwyd: vt,
beio, ceryddu; dwrdio
Blameless, bläm'les a, difai, difeius, di-
argyhoedd. [gochelyd; dioli
Blanch, blantsh vt, cànu; dirisglo;
Bland, bland a, mwyn ; afiaethus
Blandiloquence, bian.dil'o.kwens n,
gweniaith, hudiaith
Blandish, blan'dish vt, gwenieithio;
mwythddenu [gwenieithiad
Blandishment, blan'dish.ment n, afiaeth ;
Blank, blangk n, gwagle, siom-gwtws :
a, gwehv-lwyd, gwyn; syn. Blank
verse, mesur diodl
Blanket, blang'ket n, brycan, gwrthban
Blare, blê'r vi, rhuo ; ennyn, ifaglu
Blaspheme, blas.fîm' vt, cablu, difenwi
Blasphemous, blas'fî.mus a, cableddus,
cablaidd [difenwad
Blasphemy, blas'fî.mî n, cabledd, cabl,
Blast, blast n, chwa, pwff, gwynt;
chwyth; malldod, deifiad, rhwd: vt,
deifio; anafu; seithugio
Blatant, blä'tant a, yn brefu [dordd.
Blatter, blat'ûr vi, rhuo, buguno ; bal-
Blay, blä, Bleak, blik n, math o wyniad.
Blaze, blaz n, fflam, ffagl; seren wen
yn nhalcen march: vi, fflamio: vt,
cyhoeddi ^ [arwydd-farddoniaeth
Blazon, bla'zn, Blazonry, bla'zn.ri n,
Blazon, bla'zn vt, egluro arwyddion ar
bais arfau; gwychu, addurno; cy-
hoeddi; dathlu [glasweílt
Bleach, blîtsh vt, chnu yn yr haul ar y
Bleak, blik a, oer, oerllyd, anwydog;
gwelw : n, gwyniad [rhyndod.
Bleakness, bliknes n, oerni; fferdod,
Blear, blî'r vt, cilgochi'r llygaid; cib-
ddallu : a, gwlyb, molog, tost, gwan.
Blear-eyed, llygadwlyb, llygadgoch
Bleat, blit n, brefiad : vi, brefu
Bleed, blîd (pt & pp bled) v, gwaedu,
gollwng gwaed ; colli gwaed
Blemish, blem'ish n, anaf, bai, mefl,
gwrthuni: vt, anafu, anharddu, ni-
weidio, gwrthuno
Blench, blentsh vi, tynu yn ol, ymrwystro
Blend, blend v, cymmysgu, cydgym-
mysgu; cyd-dymmeru; cyssoddi
Bless, bles vt, bendithio, lladu. Blessed,
gwynfydedig, bendigedig, gwyn ei fyd
Blessing, bles'ing n, bendith, Had
Blessedness, bles'ed.nes n, bendigedig-
rwydd, dedwyddyd, gwynfyd
Blew, blii pt. — Blow
Blight, blit n, golosgiad, deifiad ; cawod :
vt, golosgi, deifio ; difwyno
Blind, blind a, dall, tywyll: vt, dallu,
tywyllu ; mwgydu ; bwrw hud ar : n,
caeadlen, gorchudd, mwgwd. Blind-
man's buff, chwareu mwgwd. Blind
side, ochr ddall, ffaeledd
Blindfold, blind'f old vt, mwgydu y llyg-
aid : a, â'r llygaid wedi eu cuddio
Bhndness, bli'nd'nes n, dallineb, dellni
Blindworm, blînd'wûrm n, dallneidr
Blink, blingk vi, ysmicio, amrantu
Blinkard, bling'kurd n, ysmiciwr, cil-
lygadwr [gorhoen
Bliss, blis n, gwynfyd, dedwyddyd,
Blissful, blis'fẁl a, gwynfydedig, ded-
wyddlawn [wch
Blissfulness, bhs'fẁl.ness n, dedwydd-
Blister, blis'tûr n, chwydalen, pothell;
chwysigl, coden : vt, pothellu,chwydalu
Bhthe, bli'TH, Blithesome, bliTH'sum a,
llawen, lion, digrif, hoenus
31
BOL path, fat, êre, met, mâ-rîne, pin, ôrb, on, curve, cut, t\v=too, tẁk=took;
Bloat, blöt v, chwyddo ; chwythu i fyn y
Bloatedness, blö'ted.ncs n, chwyddiant
Blob, blob, Blobber, blob'ûr n, chwys-
igen, bwrlwm. Blob-cheeked, boch-
dew, bochog
Block, blok n, cyff, boncyff, cipyll: vt,
cau i fyny, gwarohSu
Blockade, blo.kad' n, argae, gwarchae,
cylchyniad [hurthgen
Blockhead, blok'hed n, penbwl, hurtyn,
Blockhouse, blok'hdvvs n, argaeborfch
Blockish, blok'ish a. hurt, penglogaid
Blomary, blö'mur.î n, tawddffwrn haiam
Blood, blud n, gwaed, crau; tras;
wttreswr
Bloodshed, blud'shed n. tywalltiad gwaed
Bloodshot, blud'shot n, y fflamr-g
gwaedgleisiog [am waed
Bloodthirsty, blud'thûrs.tî a, sychedig
Bloodvessel, blud'ves.el n, gwaed lestr,
rhedweii, gwyth'ien
Bloody, blud'i a, gwaedlyd, creulawn,
Bloody flux, gwaedlif, gwaedlifiant
Bloom, bhvm n, blodau ; glasbaill, glesni,
gwrid: vi, blodeuo, blaguro; ffynu
Blossom, blos'um n, blodeuyn: vi, blo-
deuo, blaguro
Blot, blot n, du, dunod, dufan; anaf;
anair : vt, duo. duwyno. To blot out,
dilè'u. Blotting-paper, sugnbapyr
Blotch, blotsh ii, crugdardd ; Uynoryn
Blouse, blŵ% n, cot ysgafn
Blow, bib' n, dyrnod, ergyd, cnoc, flat,
llab, cernod: v (pt blew, blii; pp
blown, blön), chwythu; blodeuo
Blowze, bluwz ?i, llances fochgoch
Blowsy, blfiw'zi a, wwnebgoch, swga
Blubber, blub'ûr n, brasder y morfil : vt,
wylo nes chwyddo'r bochau
Bludgeon, bluj'un n, cwlbren, pastwn
Blue, blii 11, lliw glas, glas, nefliw: a,
glas, asurliw: vt, glasu, lliwioyn las
Blucness, blü'nes n, glesni ; claisliwiad
Bluff, bluf a, traws-falch, cuchiog
Blunder, blun'dur n, amryfusedd, cam-
gymmeriad, camsyniad ; coll : vi, cam-
syuicd [ddryll, gwn byi-
Blunderbuss, blun'dûr.bus n, rhwth-
Blunderhead, blun'dûr.hed n, hurt™
Blunt, blunt a. pŵl; difoes, trwsgl, lled-
arw : vt, pylu, diawchu
Bluntncss, blunt'nes n, pylni ; difoesedd
Blur, blûr n, duad, brycheuyn; anaf;
magi: vt, ysbrychu; diwyno
Blurt, blurt, n, digelu chwedl, baldordd
Blush, blush vi, gwrido, cochi, yswilio:
n, gwryd, gwyledd ; gwiidiad
Blushet. blush 'et n, geneth wylaidd
Bluster, blus'tûr n, rhuad, trwst, terfysg :
vi, trystio, dadwrdd. gwagfygwth
Blusterous, blus'tur.us a, tyinmestlog,
trystfawr, brochus [ymguddiad
Bo, bö i, ho! bolol! Bo peep, mig-
Boar, bö'r n, baedd, tremyniad
Boarish, bö'r'ish a, baeddâidd; taiogaidd
Board, bö'rd n, eisteddfod ; astell, plane ;
bwrdd: v, byrddio, byrddu; tal-we^tu.
Board-wages, dogn at ymborth
Boardyard, bö'rd'yârd a, astellfa
Boast, bust n, ffrost, ymffrost, bocsach,
bost, brol: vi, ymffrostio, bocsachu,
bostio [ffrostgar, bostgar
Boastful, bost'fu'l, Boastive, bos'tiv a,
Boat, hot 11, bad, eweh. Ferry-boat,
ceubal; ysgrarf
Boatman, Dot man n, badwr, ysgraffwr
Boatswain, bö'sn n. penbadwr
Bob, bob n, dyrnod ysgafn, cnith; croes-
air: a, byr, cwta: vt, taro yn ysmala;
gwawdio; twyllo; maeddu
Bobcherry, bob'tsher.î n, math o chware
plant [plethwäell
Boom, bob'in 11, math o hnyn gwyn;
Bobtail, bob'täl n, cynflbn gwta
Bobwig, bob'wig n, gwallt gapan gwta
Bode, böd vt, darogan, argoeli, rhagar-
wyddo: pt & pp. — Bide [goel
Bodement. böd'ment n, daroganiad, ar-
Bodice, bod'ie n, gwasgrwvm mcrch
Bodiless, bod'i.les a, digoi-ff, anghorffol
Bodily, bod'î.lî a, corffol, corfforol
Bodkin, bod'kin n, gwäell; mynawyd;
nodwydd [paladr; llu
Body, bpd'î n, corff; un; swm, crynodeb;
Bog, bog n, cors, mignen, siglen, pyd-
wern [llygaeron, llygeirin
Bogberries, bogT)er.îz (s bogberfy) np,
Boggle, bog'l vi, petruso; tynu yn ol;
cloifsiarad
Boggy, bog'î a, corsog, siglenog
Bohea, bö.hí' n, math o de garw [berwi
Boil, bôîl n, penddiiyn, Uynoryn: v,
Boiler, bôî'lûr n, callawr, pair, berwedydd
Boisterous, bôîs'tur.us a, terfysglyd,
bloeddgar [aeth, terfysg
Boisterousness, bôîs'tur.us.nes n, afreol-
Bold, bold a, hyf, eon, diarswyd, anturiol,
hyderus, dewr; ehud; gwastadlyfn.
To make bold to, cymmery d ar, beiddio,
bod yn hyf, ymeoni
Bolden, boTdn ?;,eoni, ymeoni, ymhyf hau
Boldness, bold'nes n, hyfder, eonder,
dewredd ; liaerllugrwydd
Bole, böl n, priddell; mesur o 12 cibyn
32
öre; läte; line, nö, mlite; she, zh=z azure; thin, thìs; j=dzh. BOT
Bolis, bö'lis n, pelen o dân a deflir i'r
awyr
Boll, böl n, paladr; calaf; bolltad: v,
corsenu, hadu [vt, attegu
Bolster, böl'stûr n, gobenydd, clustog:
Bolt, bolt n, bollt, bar, trosol, gefyn : v,
bolltio; saethu; traflyncu; gogrynu.
peillio. Bolting-house, peilldy
Boltsprit, buvv'sprit n, hwylbren yn
fflureg llong. — Bowsprit
Bolus, bö'lus «, pelen feddygol
Bomb, bum, Bombshell, bum'shel
pelen hylosg
Bombard, bum.bârd' vt, en
Bombardier, bum.bâr.dî'r
gynau y pelenau hyn
Bombasin, bum.ba.zin' n, math o gym-
Bombast, bum.bast' n, y pren cotwm;
math o frethyn eotymog ; chwyddiaith
Bombastic, bum.bas'tik a, chwyddedig,
gorwag [trwst
Bombilation, bum.bî.lä'shun n, swn,
Bombketch, bum'ketsh n, llong i daflu
pelenau hylosg [putain
Bonaroba, bö.nâ.rö'bâ n, gordderch.
Bonassus, bö.nas'us n, bual, ych gwyllt
Bonchretien, bon.kret'yen n, math
beren
Bond, bond n, rhwymyn, cadwyn, tid;
rhwymedigaeth, rhwymiad, ysgrifen-
rwym [carchar
Bondage, bon'däj n, caethiwed, caethfyd,
Bondman, bond'man n, caethwas
Bondservice, bond'sur.vis n, caethwas-
anaeth, caethwasaeth, gwarogaeth
Bondwoman, boud'wẁm.an (bondwomen,
bond'wim.en) n, caethwraig
Bone, bön n, asgwm: vt, diasgyrnu.
Bone-setter, gosodwr esgyrn
Bonelace, bön'läs n, ysnoden hn
Boneless, bön'les a, diesgyrn, diasgwrn
Bonfire, bon'f'i'r n, coelcerth, bonffagl
Bongrace, böng'gras n, heulrod, cysgod-
dalaith [guwch, capan merch
Bonnet, bon'et «, cwcwll, penwisg, pen-
Bonny, bon'î a, hoew-wych, dillyn;
hoenus; difyr [enwyn sur
Bonnyclapper, bon'i.klap.ur n, llaeth
Bony, bö'nî a, esgyrniog, ysgyrnig
Booby, bŵ'bî n, hurtyn, dreìjTi, penbwl ;
aderyn mawr o'r enw
Book, bwk n, llyfr. A little book,
llyfryn, llyfran. Book-keeper, cyfrif-
ydd, líyfrwT. Book-keeping, llyfr-
yddiaeth, cyfrifyddiaeth [wr
Bookbinder, bwk'b'in.dur n, llyfi-'rwym-
Bookcase, bwk'as n, llyfrgell
3
[hvl
;io pelenau
>i, triniwr
[mysgwe
Bookish, bwk'ish a, llyfrgar; astud
Bookmate, bwk'mat n, cydysgolhaig
Bookseller, bwk'sel.ur n, llyfrwerthwr
Bookworm, bwk'wurm n, llyfrbryf ; dar-
llenydd diflin [rhuthro; ymgyrchu
Boom, bŵm n, hwyl bawl; trwst: v,
Boon, bŵn n, arch, deisyfiad; rhodd,
ced: a, llawen, difyr, cellweirus
Boor, bŵ'r n, drelyn, delflyn, taiogddyn,
gwermvvT _ [aidd, delfiaidd
Boorish, bŵ'r'ish a, taiogaidd, gwlad-
Boorisbness, bŵ'r'ish.nes n, taiogrwydd
Boose, bŵz n, côr mewn beudy, preseb
Boot, bŵt n, botasen, cwran, coesarn;
cist cerbyd ; mantais, elw, ennill ; an-
rhaith : vt, elwa, ennill ; gwisgo botasau
Booth, bvvth n, bwth, lluestty, caban
Bootjack, bwt'jak n, botasbren
Bootless, bŵt'les a, anfuddiol, diles, ofer
Booty, bŵ'tî n, vsglyfaeth, anrhaith,
caiFaehad, ysbail
Borachio, bö.ratsh'ö n, costrel, barilan
Borax, bo'raks n, math o halen
Bordel, bôr'del n, puteindy
Border, bôr'dûr n, íîin, cyflfin, cyifiniad,
terfyn; bargod; ymyl; godre; ymyl-
waith : v, cyflSnio, terfynu ; ymylu
Borderer, bôr'dur.ûr n, cyffiniwr
Bore, bo'r n, twll; twll clo; ceudwll:
vt, tyllu, ebillio : pt. — Bear
Boreal, bö'r'î.al, Boreahs, bö'r.î.ä'lis a,
gogleddol, gogleddig
Boreas, bö'r'î.as n, gogleddwynt
Born, born pp, ganedig. — Bear. First-
born, cyntafanedig
Bome, barn op, cynnaledig. — Bear
Borough, bur'ö n, bwrdeisdref
Borrow, bor'ö vt, echwyna, benthyca
^ascage, bos'kaj n, coedwig; gwig-
fixwythau
Bosky, bos'ki a, coediog, garwaidd
~3som, bwz'um n, mynwes, monwes,
cilfach: vt, mynwesu; cofleidio, col-
eddu. Bosom friend, cyfaill anwyl
Boss, bos n, boglyn ; bogeilglwm, oddf
Botanic, bo.tan'ik, Botanical, bö.tan'î-
kal a, llysieuaidd [ydd
Botanist, bot'â.nist n, llysieuwr, llysieu-
Botanology, bot.â.nol'ö.jî n, llysieudraith
Botany, bot'â.nî n, llysieuaeth, llysieu-
wriaeth, llysieuyddiaeth
Botch, botsh 11, pyloryn, Uynoryn, crach-
en; braswaith: vt, brasdrwsio, hagr-
glytio; trysglweithio ; anafu
Both, both a, dau, dwy, deuoedd, dwy-
oedd. Both of us, ni ein dau
Bots, bots np, euon, gwyrn, piyfigedd
32
BRA path, fat, ere, met, mâ-rîne, pin, orb, on, curve, cut, tŵ=too, tẁk=took ;
Bottle, botl n, potel, costrel : vt, potelu,
costrelu. Small bottle, costrelan,
costrelig, potelan
Bottom, bot um n, gwaelod, sail, sylfan ;
sawdd, llawr; godre; pant, dyiFryn,
ystrad. Bottoms, gwaelodion
Bottomless, bot'uin.les a, diwaelod.
Bottomless- pit, uffern, annwfn, annwu
Bottomry, bot um'rî n, llong wystl, arian
echwyn ar long
Boud, bûŵd n, pryfyn yd, yd-ysydd
Bouge, bŵj v, treiddio, trydyllu, tyllu ;
chwyddo allan
Bough, bûŵ n, cainc, cangen, gwrysgen,
clofen, osgl. A little bough, cangenig
Bought, hot pt & pp. — Buy: n, camedd,
cwlwm ; fi'on dafl
Bougie, bw'zhi n, trwyddew
Bounce, bûŵns n, naid. ysbonc: vi,
neidio ; trystio ; bocsachu, bostio
Bound, bûŵnd n, terfyn, ffin, cyffin: v,
cyffinio; neidio: pt & pp. — Bind
Boundary, bûŵn'dûr.î n, terfyn, cyffin
Bounden, bûŵn'dn a, rhwymedig
Boundless, bûŵnd'les a, annlierfynol
Bounteous, bûŵn'tsbus, Bountiful,
bûŵn'tî.fẁl a, hael, rhoddgar, cedawl,
haelionus, cymmwynasgar
Bounty, bûŵn'tî, Bountifulness. hfìŵn'-
tî.fẁl.nes n, haelioni, rhadlonedd
Bourgeois, bûr.jôîs' n, math o argrafF-
lythyren [blaguro
Bourgeon, bûr'jun vi, tarddu, egino,
Bourn, bô'rn n, terfyn, cyffin; nant,
Bouse, b\vz vi, meddwi [cornant
Bousy, bŵ'zî a, brwysgawl, Uedfeddw
Bout, bûŵt n, tro ; prawf, cais, ymgais
ffrwgwd [dro rhosb
Boutade, bŵ.tad' n, mympwy, chẁidr-
Bow, bö n, bwa. Fiddle-bow, bwa
crwth, ffiloiyn. Bow-legged, eoesgam.
Bow-window (neu Bay-window),
cromftenestr
Bow, bûŵ n, ymgrymiad, cyfarchiad;
fflureg llong: v, ymgrymn, plygu;
ymostwng; camu
Bowel, bûŵ'el, vt, diberfeddu [dosturi
Bowelless, bûŵ'el.es a, dideimlad, di-
Bowels, buw'elz np, ymysgaroedd, col-
nddion, perfedd [angor
Bower, buŵ'ûr n, deildy, gwasgodfa:
Bowery, bûŵ'ur.î o, gwasgodol
Bowl, bol a. cawg, mail ; bwl, pelen.
cnapen, cronell, peldreigl: vt, pel-
dreiglo. Bowling-^reen, bwlgamlas
Bowline, bö'l'ín n, rhaff yng nghanol hwyl
Bowman, bö'man n, saethydd
Bowman, bûŵ'man n, rhwyfwr wrtb
fflureg eweh [wyddedig yn y fflureg
Bowsprit, bûŵ'sprit n, yr hwylbren gog-
Bowssen, bûŵ'sn vt, gwlychu, mwydo
Bowyer, bö'yûr n, bwëydd, saer bwäu
Box, boks n, blwch, golwrch, eisten;
bocys : vt, dymodio, dwrn-guro, paffio.
A box in the ear, bonclust. Boxing-
match, dymodfa, dyrnodwaith. Box-
tree, bocysen, pren bocs. Coach-box,
eisteddle cerbydwr. Christmas-box,
calenig [focys
Boxen, bok'sn a, wedi ei wneuthur o
Boy, bôî n, bachgen, llanc, llencyn, hog-
yn. A little boy, bachgenyn; crwt,
crwtyn
Boyish, bôî'ish a, bachgenaidd [rwydd
Boyishness, bôî'ish.nes n, bachgeneidd-
Brabble, brabl n, ymgecraeth, ymgiprys :
vi, ymgegu, ymeirio, ymdaeru
Brace, bräs n, craff, rhwymyn; cwpl;
cyplysnod («w—»,): vi, cydio, cyf-
rwymo, rhwymo; tynhau, cryfhau
Bracelet, bi'äs'let n, breichled, breichrwy
Bracer, bräs'ûr n, cyfrwymydd ; tynhiiwr
Braces, bra'siz n, hwylraflau; crog-
gareiau [aidd
Brachial, bra'ki.al a, breichiol, breich-
Brachygraphy, bra.kig'ra.fi n, berys-
grifen, berysgrif
Brachylogy, bra.kil'o.ji n, byrdraith
Brack, brak n, breg, agen, toriad
Bracket, brak'et n, ysgwyddyn, goben-
yddiad ; cromfach []
Brackish, brak'ish a, hallt. heliaidd
Brad, brad n, hoel fain heb glopa
Brag, brae », ymffrost, bocsach, rhodres :
vi, broho, ftrostio, gwagfostio
Bragger, brag'ûr, Braggart, brag'ûrt,
Braggadocio, brag.â.dö'shö n, ym-
ffi-ostiwr, bocsachwr. broliwr
Brngget, brag'et n, bragod, bragodlyn
Braid, bräd n, pleth, penbleth ; cudyn
ffiodrwyeg; sidanbleth: vt, plethu,
crychu, modrwyo [hwyl
Brails, bralz np, rhaffau i gymhlygu
Brain, brän n, ymenydd; deall: vt, à\-
ymenyddio. Brain-pan, penglog, siâd,
siol, creuan. Brain-sick, penwan, han-
ner pan, gwallgofus. Hair-brained,
penifol, ansefydlog, ammln\wllog
Brainless, bränìes a, diymenydd, disyn-
wyr, ifol. yntyd, hurt, penwag
Brait, brät n, diemwut anghaboledig
Brake, brak n, dyry>lwyn, gwyddle,
heislan, cardden ; geufa ffrwyn ; brak h
sugnbehiant llong: pt. — Break
34
ore; läte, line, nö, müte ; she, zhmz azure; thin, thìs; j=dzh.
BRI
Braky, hrii'ki re, dreiniog; perthlawn
Bramble, bram'bl re, miaren, dyrysi'en
Brambling, bram'bling re, gwinc
Bramin, brâ'min re, offeiriad yn yr India
Bran, bran re, rhnddion, eisin. Bran-
new, tanlli, newydd tanlli
Branch, brantsh re, eangen, gwrysgen,
cainc, osgl : v, eeineio, cangenu
Branchless', brantsh'les a, dfwrysg, di-
gainc [og, brigog
Branchy, bran'tshî a, ceinciog, cangen-
Brand, brand »,tewyn,pentéẅyn; dunod
haiarn-nod: vt, haiarn-nodi; gwarad-
wyddo. Brand-iron, haiarn nodi,
Brand-goose, math o aderyn gwyllt
Brandish, bran'dish vt, chwymellu, ys-
gwyd, chwyfio
Brandling, brandling re, pryf y gwlith,
abwydi'r brithyll
. Brandy, bran'dî n, poethlyn
Brangle, brang'gl vi, ymdaeru, ymgecru
Brank, brangk re, gwenith yr hydd
Brass, bras re, pres, efydd, elydr
Brassy, bras'î a, o bres, eiyddaidd
Brat, brat re, bretyn ; crwtyn, croten
Bravado, bra.va'do re, gwagymffrost
Brave, brliv a, dewr, glew, calonog,
mawrfrydig, by ; tarlus; ardderchog:
vt, gofyn gwaethaf, herio; ymwyclm
Bravery, bravura n, glewder, gwroldeb;
dewrder, hoewder ; mawrfrÿdigrwydd
Bravo, bra'vo re, hurlofrudd, dyhirwas
Bravo, bra'vo' i, da iawn ! da mechgyn i !
Brawl, brôl n, cecraeth, cynhen, ym-
ryson : vi. ymdaeru, cecru, clewtian
Brawler, brô'lûr n, cecryn, ymdaerwr
Brawn, bron re, baeddgig; cyhyrgig
grym, cryfdef '[cryf
Brawny, brô'nî a, eyhyrog; gewynog,
Bray, brä v, pwyo, briwio, malurio:
brefu neu rno fel asyn; pwywr;
offeryn at falurio
Braze, braz vt, efyddu, cyfanu, asio
Brazen, brii'zn a. eiyddaidd; haerllug,
hyf, hyfaídd. Brazen-faced, wyneb-
galed, digywilydd, haerllug
Brazenness, bra'zn.es re, haerllugrwydd
Brazier, bra'zhur re, gof pres, gof copr,
efyddweithiwr
Brazil, brfi.zu' re, gwlad yn America
Ddebenol; math o goed lliwio o'rwlad
hòno [anghydfod
Breach, brîtsh re, adwy, breg, rhwyg;
Bread, bred re, bara. Braid-chipper,
gwas pobydd. Bread-corn, yd bara
Breadth, bredth re, lied, llydander; eang-
der, helaethder, helaethrwydd
Break, brak (broke, broken) v, tori (nid
ag offeryn awchns) ; dryllio, hyweddu :
re, toriad methiad, agoriad. Break of
day, toriad y dydd, gwawr. Broken-
boned, asgwrndwn. Broken-backed,
cefiidwn. Broken-bellied, boldwn,
Broken-hearted, calon friw, digalon.
Broken-winded, wedi tori ei wynt
Breakers, briiTmrz np, beisdon, beis-
dònau, mordònau
Breakfast, brek'fast re, boreubryd: vi,
tori ympryd, cymmeryd boreufwyd
Breakwater, brak'wo.tur re, noddfur
Bream, brim re, math o bysg : vt, golosgi
gwaelod Hong
Breast, brest re, bron, dwyfron; mynwes.
Breast-bone, asgwrn y ddwyfron.
Breast-cloth, bronliain. Breast-knot,
bronglwm. Breast-plate, dwyfroneg,
broneg. Breast-plough, gwtharadr.
Breast-work, bronglawdd
Breath, breth re, anadl, frun, chwyth,
aw el; awyrgyrehiad
Breathe, brÎTH v, anadlu ; byw ; gorphwys
Breathless, breth'les a, allan o anadl,
maes o anadl; dianadl; marw
Bred, bred pt Scpp. — Breed. Well-bred,
moesgar, moesog. Ill-bred, anfoesgar,
drwg ei foes
Brede, brîd re, pleth, penbleth ; lied [bon
Breech, britsh re, cyfcistedd, tin, bontin;
Breeches, britsh'iz np, llodrau, clos.
Breeches-maker, llodrwr
Breed, brîd re, rhyw, rhywogaeth, hil,
epil: v (bred), epilio, hilio, planta;
magu, maethu
Breeze, briz re, awel ysgafn
Breezy, bri'zi a, awelog ; oeraidd
Bret, Wet re, lleden y mor [ther
Brethren, breTH'ren np, brodyr. — Bro-
Breve, brîv re, manig ; gwyslythyr
Breviary, brî'vî.ur.î re, llyfr gwasanaeth
eglwys Rhufain
Breviate, brî'vî.ät re, crynodeb, talfyriad
Breviature, bri'vi.a.tshu'r re, byrnod
Brevier, bri.vfr' re, math o argraff-
Brevity, brev'Lti re, byrder [lythyren
Brew, brŵ vt, mysgu, darllaw. Brew-
house, darllawáy
Breads, brvv'is re, brywes, micas, potes
Bribe, bri'b re, gwobr, llygrwobr: dobr,
vt, llygrwobrwyo ; dobrwyo, hurio
Bribery, br'i'bur.î re, budnvobraeth, hud-
wobraeth, llygrwobrwyaeth
Brick, brik re, priddfaen, priddlech
Brickbat, brik bat re, darn o briddfaen
Brickdust, brik'dust n, llwch priddfeini
BRO path, fat, êre, met, mâ-rine, pin, ôrb, on, curve, cut, tẃ=too, tẁk=took;
Bricklayer, brik'lii.ur n, saer pn
Brickmaker, brik'mii.kur n, pritldellwr
Brickwork, brik'wurk n, priddfeinwaith
Bridal, bri'dal n, neithior, priodas:
neithioraidd, priodasol
Bride, bri'd n, priodferch, priodasferch,
y wraig ieuanc. Bride-cake, teisen
briodas. Bride-bed, gwely priodas.
Bride's-maid,morwyn priodas. Bride's-
man, gwas priodas
Bridegroom, br'íd'grŵm n, priodfab
Bridemaid, brid'miid n, morwyn priodas
Brideman, bri'd'man n, gwas priodas
Bridewell, br'id'wel n, carchar-weithdy
Bridge, brij n, pont
Bridle, bri'dl n, ifrwyn, genfa; attaüad
vt, ffrwyno, attal, arafu
Brief, brif a, byr, cryno, cwta : n, cryn
oad; gwyslythyr; dyfynlythyr
Briefness, brîf'nes n, byrder, byrdra,
crynoder, cwtogrwydd
Brier, bri'ûr n, miaren, dyrysien
Brigade, brî.gäd' n, un fintai mewn llu,
byddindorf, yn cynnwys o 8 i 10
squadron o wŷr meirch. ; neu o 4 i 6
battalion o droedfihvyr
Brigadier, brig.â.dî'r' n, llywydd y fath
fintai; byddynwr
Brigand, brig'and n, ysbeiliwr, carnleidr
Brigandage, brig'an.däj n, lladrad, an-
rhaith, ysbail [bais
Brigandine, brig'an.din n, llurig; cad-
Brigantine, brig'an.tîn n, math o long
ysgafn [ian, ysblenydd
Bright, brit a, claer, gloew, cànaid, eir-
Brighten, br'i'tn vt, dysgleirio, gloewi
Brightness, brit'nes n, gloewder, dys-
glen-deb, llewyrch, can, eirianwch
Brigose, brî.gös a, ymrysongar, cecrus
Brigue, brig n, ymrafael: vt, erfyn,
gofyn pleidleisiau [wychder
Brilliancy, bril'yan.sî n, gloewder, gor-
BrilKant, bril'yant a, claerwychjllacfiar;
ardderchog: n, dieinwnt tryloew
Brim, brim n, glan, ymyl, min, cwr, ochr :
vt, llenwi; llodi [gorlawn
Brimful, brim'fvvl a, llawn hyd yr ymyl,
Brimless. brim'les a, diymyl
Brimmer, brim'ûr n, cwpaa llawn
Brimstone, brim'stön n, mygfaen, llosg-
faen, melynfaen [brych
Brindled, brin'dld a, britb, amryliw,
Brine, bri'n n, heli; dwfr hallt. Brine-
pit, ]jw11 heli, heledd
Bring, bring (brought) vt, dwyn, cyrchu,
cludo, cywain, arwain, arweddu. To
bring about, dwyn i ben, achosi
Brink, bringk n, ochr, min, ymyl, cwr,
Briny, brí'nî a, hallt, heliaidd [glan
Brisk, brisk «, bywiog, heinyf, sionc,
gwisgi, cyflym, hoenus, hawn
Brisket, bris'ket n, y barwydden
Briskness, brisk'nes n, bywiogrwydd,
sioncedd, cyHymder, hoewder
Bristle, bris'î n, gwrychyn, rhawnyn:
vi, codi gwrychyn, gwrychio. ymhyllu
Bristly, bris'lî a, gwrychog, rhawnog,
blewog, garw
Brit, brit n, math o bysgodyn [einig
British, brit'ish a, Prydanaidd, Pryd-
Briton, brit'un n, Brython, Prydeiniad
Brittle, brit'l a, brau, breuol, bregus,
brecus, gwan [older
Brittleness, brit^.nes n, breuder, breu-
Brize, br'iz n, clyrjm, cacynen y meirch
Broach, brütsh n, bêr: vt, agor baril,
gollwng ; taenu ar led, mynegu
Broad, brôd a, llydan; eang, helaeth.
As broad, lleted. Broader, lied, llet-
ach. Broad day, dydd goleu
Broadcloth, brod'kloth n, brethyn deuled
Broaden, brG'dn v, lledanu, helaethu
Broadness, brod'nes n, lied, llydander,
llydandra, eangder
Broadside, brôd'sid n, ystlys-ergydion ;
wyneblen argraffedig [Uvd.tn
Broadsword, brôd'sô'rd n, cleddyf llai'n-
Broadwise, brod'w'iz ad, ar draws, ar led
Brocade, bro.kad' n, sidanwe: vt, eur-
blethu
Broccoli, brok'o.li n, math o fresych
Brock, brok n, daiarfochyn, byrhwch
Brocket, brok'et n, carw dwyflwydd
Broggle, brog'l vi, dal llysŵod
Brogue, brög n, math o esgud; llediaith
Broid, brôíd, Broider, brôi'dúr vt, plethu,
brodio, crychu
Broil, broil n, terfysg, cynhwrf; yin-
ryson : vt, rhostio uwch tân, golosgi
Brokage, bro'kaj. Brokerage, bro'kur.iij
n, gwobr cyHogwerthydd, maeldal;
masnach mewn hen nwyddau
Broke, brok pt. — Break
Broker, bro'knr n, cyHogwerthydd, dir-
prwy-fa,snachwr, rhyngfasnachydd
Broken, bro'kn a, toredig: pp. — Break
Brome, bröm n, gwlvbwr tra phwysig
Bronchial, brong ki.al a, mynyglaidd
Bronchotomy, brongJkoto.mi n, breuant-
doriad, toriad y corn gwynt
Brontology, bron.tol'ö.jî n, traith ar
(lyrtau; tarandraith [bathodyn
Iironxe, bronz n, pres; lliw pres;
Brooch, brötsh n, tlws, glain gwddf
36
ôre; läte; line, nö, miite; she, zh=z azure; thin, this; j=dzh. BUL
Brood, brŵd n, hil ; deoriad, nythiad : Of,
eistedd, gori, deor; trwm fyfyrio
Broody, brŵ'dî a, gorllyd; yn deor; yn
dwys fyfyrio
Brook, brwk n, nant, comant, gofer,
afonig : vt, goddef, cyd-ddwyn â
Broom, br\vm n, banadl ; ysgub fanadl ;
ysgub, ysgubell [y s S UD
Broomstick, brwm'stik n, pren neu goes
Broth, broth n, potes, cawl, isgell, sew
Brothel, broth 'el n, puteindy, trythylldy
Brothelry, broth'el.rî n, puteindra, an-
lladrwydd, serthedd, trythyllwch
Brother, bruTH'ur (brethren) n, brawd.
Brothers, brodyr o'r un teulu. Breth-
ren, brodyr o'r un gymdeithas
Brotherhood, bruTii'ûr.hẁd n, brawdol-
iaeth ; cymdeithas [olrwydd
Brotherliness, bruTH'ûr.lî.nes n, brawd-
Brotherly, bruTH'ûr.lî a, brawdol ; sereh-
og: ad, fel brawd. Brotherly love,
brawdgarwch
Brought, brot pt & pp. — Bring
Brow, brûŵ n, ael; tal, talcen; ellael.
Brow-sick, prudd, digalon, athrist
Browbeat, brûŵ'bît vt, bygylu; cuch-
ddwrdio; cuchio
Browless, brûŵ'les a, talgryf, digywilydd
Brown, brûŵn a, llwyd ; gwineu, gwineu-
goch. Brown - black, gwineuddu.
Brown study, myfyrdod dwfn
Brownish, brûŵn'ish a, lied wineu,
llwydwineu
Browse, bruvvz vi, brigbori, difrigo : n,
glasgoed, pawrfrig, pawrddail
Bruise, brvvz n, clais, ysigiad; anafod :
vt, ysigo, cleisio ; pwyo, malu ; dryllio
Bruit, brŵí n, son, swn, gair, chwedl:
vt, taenu chwedl, rhoi gair allan
Brumal, brŵ'mal a, gauafaidd, oer, llym
Brunette, brw.net' n, gwineuen, merch
wineuliw [lam
Brmit, brunt n, rhuthr, hyrddiad ; dryg-
Brush, brush n, gwrychrugl, gwrycheìl ;
eurfa: vt, ysgubo, rhuglo, crafellu;
rhoi curfa
Brushwood, brush'wẁd n, manwydd,
gwyw-wydd, gosgymmon [fygylu
Brustle, brus'l vi, rhugldrvstio ; croch-
Brutal, brŵ'tal a, anifeilaidd ; creulawn
Brutality, brŵ.tal'î.tî n, anifeildra;
bryntni [ymgreuluni
Brutalize, brw'ta.l'iz vt, anifeileiddio ;
Brute, brvvt n, anifail, mil, milyn, ys-
grubl : a, anifeilaidd ; afresymol, anwar
Brutish, brŵ'tish a, anifeilig
Bub, bub n, diod gadarn
Bubble, bub'l n, morwysiad, bwrlwm,
cloch y dwfr; gwaelbeth; siomiant,
meddalddyn: v, bwrlymu, boglynu,
crychferwi, clochi; twyllo, hocedu,
Bubby, bub'î n, bron benyw [siomi
Bubo, bü'bö n, llynoryn arifed
Buccanier, buk.a.ni'r' n, morleidr yn
America, morwilliad
Buck, buk n, bwch ; y gwryw o'r geifr,
cwningod, &c. ; lleisw coed, trwyth:
v, golchi â lleisw
Bucket, buk'et n, ystwc, celwrn, crwc
Buckish, buk'ish a, gwych, balch
Buckle, buk'l n, boglwm, bwcl, gwäeg :
vt, boglymu ; ymosod ar ; ymostwng
Buckler, buk'lur n, bwcled, tarian, as-
Buckram, buk'ram n, sythliain [talch
Bucolic, bii.kol'ik n, bugeilgerdd, bugeil-
eg; bugeilfardd: a, bugeilaidd
Bud, bud n, blaguryn, eginyn, bywullyn :
w',blaguro, egino,blaendarddu, bywullu
Buddie, bud'l n, golchle, mwnolchfa : vt,
golchi neu ddadfysgu mwn
Budge, buj vi, syflyd, ymsymmud: n,
oen-gen : a, sarig ; hoenus
Budget, buj'et n, cwd, coden, bwlgan
Buff, buf n, bualgen ; hyddgen [bittolws
Buffalo, buf'â.lò* n, bual, ych gwyllt,
Buffet, buf'et n, cernod, bonclust, cern-
hep : vt, cernodio, bonclustio
Buffet, bu.fet' n, onglgell, llawgell
Buffle, buf'l vt, posio, dyrysu, pen-
ffwdanu : n, ych gwyllt. Buffle-headed,
pendew [croesan
Buffoon, bu.fŵn' n, digrifwas, ysgentyn,
Buffoonery, bu.fŵ'nur.î n, croesanaeth
Bug, bug n, drewbryf, bwg
Bugbear, bug'bê'r n, bwgan, bo, bw,
bwbach, hwdwg, bwci
Bugle, bii'gl n, buelin, bual, ych gwyllt
Buglehorn, bü'gl.hôrn n, bualgorn, corn
hela
Build, bild (pt & pp built, but) vt,
adeiladu, adeilo; murio; seiho. To
build upon, pwyso ar, ymddiried yn
Building, bil'ding n, adail, adeilad,
adeiladaeth, ty
Bulb, bulb n, crwnwreiddyn, llor
Bulbous, bullous a, crwnwreiddiog
Bulge, bulj n, tolc, hollt, twll : vt, tolcio,
agenu, ymddryllio [glwyf
Bulimy, bü'lî.mî n, y wane, y newyn-
Bulk, bulk n, swm; maint, corffolaeth;
corff ; clamp ; bwlg, rhagfwrdd [braisg
Bulky, bul'ki a, helaeth ; mawr, coi-ffol,
Bull, bẁl n, tarw, bwla; gwrthiaith,
trosgliaith : cyhoedd lythyr y nab
37
BUS path, fat, êre, met, mâ-rîne, pin, ôrb, on, curve, cut, t\v=too, tẁk=took;
Bullace, bẁl'äs n, eirin pertlii o'r fath
fwyaf [lythyrau y pab
Bullary, bẁl'ur.î n, casghad gynoedd
Bulldog, bẁTdog n, ci tarw, eystawcci
Bullet, bẁl'et n, pelen gwn, pelen
Bulletin, bẁl'î.tîn n, byrhanes swyddol
o newyddion cyhoeddus, byrfyneg
Bullfeast, bŵífîst n, gwyl ymladd teirw
BuUfinah, bẁTfintsh n, coch y berllan
Bullhead, bẁl'hed n, penbwl, crothell
Bullion, bẁl'yun n. aur neu arian yn y
clamp heb ej fathu
Bullition, bẁ.lish'un n, berwad
Bullock, bwl'uk n, bustach, eidion, ych
Bullrushes, bwTrush.iz np, llafrwyn, y
môr hesg. Bullrush, llafrwynen
Bullstag, bẁTstag u, adfwl, attarw
Bulltrout, bẁl'trùŵt n, brithyll mawr,
brithyll gwryw
Bully, bẁTi n, bygylwr, ymgecrwr: vt,
hyllddwrdio, boesachu, tân-boeri
Bulwark, bwl'wurk n, gwrthglawdd,
amddihynfa ; uchochrau Hong, nawdd-
Bum, bum n, bontin, ffolen [glwyd
Bumbailiiij bum.bii'lif », ceisbwl, gwysiwr
Bumblebee, bum'bl.bî n, gwenynen wyllt
Bumboat, buni'böt n, porthgwch
Bump, bmnp n, dyruod; chwydd, cnwc:
v, dymodio ; codi yn gnwc
Bumper, bum'pûr n, llawn gwpanaid
Bumpkin, bum'kin 11, delff, drel, lleban,
Bun, bun n, chwiogen, bara miod [llabi
Bunch, buntsh », swp, sypyn; cwlwm;
oddf; chwydd, hwrwg: vi, chwyddo
allan. Bunch back, ceth crwca
Bundle, bun'dl 11, sypyn, sopen, bwrn,
bwrnel, rhwymfaich : vt, sypynu, sop-
cnu, cydrwymo
Bung, bung n, bwng-geuad
Bunghole, bung'höl n, twll baril, bwng
Bundle, bung'gl ?i, bonglerwaith ; trysgl-
edd: vi, bonglera, trwsglweitmo [gler
Bungler, bungglûr n, bonglcryn, bon y
Bunt, bunt n, ceuedd neu chwydd hwyl
gan wynt: vi, chwyddo gan wynt
Bunting, bun'ting ,>. aderyn bras yr yd.
Bunting-line, rhetìyn hwyl
Buoy, bôì n, nofnod mewn porthladd,
nawf dclangosydd : vt, cynnal, dal i
lyny, codi i fyny. To buoy one up,
codi calou un [duedd
Buoyancy, bôî'an.sî ?i,hynawfedd, nawf-
liiioyant,b«*)i'a.nt <t, imliol, esgynol,ysgafh
Burbot, bûr'bot u, Uofenhysg, llofenan
Burden, bfìr'dn vt, beichio, pynio, pyn-
orio, llwytho: n, baich, pwn; llwyth,
clud, pwys; gair cyrch, adgof can
Burdensome, búr'dn.sum a,trwm, pwys-
fawr, beichiol
Bureau, bü.rö' n, ysgrifen-gist : swyddfa
Burgage, bûr'gäj n, ammodau perthynol
i fwrdeisdrefi
Burgamot, Bergamot, bûr.gâ.mot' n,
math ellaig ; math berarogl
Burganet, bur 'ga.net n, helm, penffestin
Burgess, bur jes n, dinesydd, bwrdais
Burgess-ship, búr'jes.ship n, bwrdeis-
iaeth, dinasfraint
Burgh, burg n, bwrdeisdref; corftbriaeth
Burgher, bûr'gûr n, bwrdais, dinesydd
Burghmote, bûrg'möt n, llys bwrdeisdref
Burglar, bûrglur n, tonvr ty yn y nos
Burglary, bûr'glûr.î n, toriad annedd-dy
yn y nos, tydoriad
Burgomaster, bíir'gö.mas.tûr n, maer
tref yn yr Iseldiroedd [Almaen
Burgrave, bur'grav n, llywydd yn yr
Burial, ber'î.âl n, claddiad. Burial-
place, beddrod ; mynwent, claddfa
Burine, bii'r'in n, cerf-offeryn
Burlesque, bur.lesk' n, gwatwargerdd,
gogerdd, gwawdiaith: vt, gwatwar,
goganu [cerddgan
Burletta, bûr.let'â n, coegchwareu,
Burly, bûr'lî a, chwyddedig, mawr
Burn, bum n, llosg, llosgiad : (bwmt) v,
Uosgi, golosgi ; goddeithio, deifio. To
burn one's fingers, cael colled. Burn-
ing-glass, llosgwydr
Bumisn, burnish vt, caboli, llathru,
gloewi, yslipanu, lluganu
Burnt, bûrntpí & pp. — Burn
Burr, bur n, llabed y glust ; oddf ar fôn
corn hydd ; cefndedyn llo
BuiTel, bur.el n, peren, gelleigen
Buitow, bur'o v, tyllu, daiaru: n, twll
Dwuingen ; cwning-gaer
Bursar, bûr'sûr n. trysorydd mewn coleg
Burse, burs. Bourse, bŵ T8 n, marclmad-
yddfa, cyfnewidfa
Buret, burst 71, ymdoriad; rhwyg;
rhutlrr; trwyd: v (pt & pp burst),
ymdori; dryllio; rhuthro
Burt, hurt n, niatli bysgod
Burthen, bur'Tiin a & vt. — Burden
Iìury, ber'i /;/, ela«ldu; daiaru [Hon cadno
Bush, bỳrsh n, perth, liwyn, twyn; <yn-
Bushel, bẁsh'el a. pwysel, mesur wyth
galwyu. Imperial Bnshel, y mesur u
ddei'nyildir yn hresmnnl yin Mhryd-
ain, yn eymiwys '2218.192 fodieddi
tryfesur. Winchester Bushel, yr hen
fesur yn cynnwys 2150.42 fodfeddi
tryfesur
ore; late; line, nö, mute; she, zh=z azure; thin, thìs; j=dzh. CAD
Bushy, bẁsh'î a, perthog, dreiniog ; cud-
ynog [lafur
Busiless, biz'Lles a, diwaith, segur, di-
Business, bis'nes », galwad, cehyddyd,
crefít, gwaith, gorchwyl, swydd, neges,
achos ; ffwdan, trafferth
Busk, busk «, bronatteg, bronbren: v,
parotoi, ymwisgo [llopan
Buskin, bus'kin n, gwentas, coesani,
Buss, bus n, math o gwch pysgota;
cusan : vt, cusanu
Bust, bust n, penddelwedd ; hannerlun
Bustard, bus'tûrd «, gwerniar
Bustle, bus'l «, godwrdd, terfysg, ffrwst,
flVdan, trafferth: vi, trafferthu, ffwd-
anu, ymdrafferthu [prysur
Busy, bis'î a, diwyd, gweithgar, llafurus,
Busybody, bis'î.bod.î n, ymyrwr
But, but c, ond, eithr, er hyny: pr,
oddi eithr, heb law : «, ffin, terfyn
Butcher, bẁt'shûr u, eigydd : vt, cigyddio,
lladd. Butcher's broom, celyn Mair
Butcherly, bẁt'shûr.lî a ,cigyddlyd, ereu-
lawn, gwaedlvd, llawrudd, gaianasol
Butchery, bẁt'shur.î «, cigyddiaeth,
gwaith cigydd ; cigyddfa; galanasdra
Butler, but'lûr «, trulhad, heilyn, gwall-
Butment, but'ment n, mydatteg [ofiad
Butt, but >t, nod; gwawd-nod; llestr o
126 galwyn : vt, cornio, hyrddu, gyrddu
Butter, but'ûr n, ymenyn
Butterfly, but'ûr.fl'i », eilir, glben byw,
iar fach yr haf
Butteris, but'ur.is rc, math o offeryn gof
Buttermilk, but'ur.milk n, llaeth enwyn
Butterspoon, but'ûr.spŵn «, crafell ym-
enyn [Hydan
Burtertooth, but'ûr.tŵth n, rhagddant
Buttery, but'ur.î n, ymenyn-gell, bwyd-
gell :" a, ymenynog, ymenynllyd.
Buttock, but uk n, flblen, pedrain
Button, but'n n, botwm, boglwm: vt,
botymu, boglymu. Button-hole, twll
botwm [nalfur: v, attegu
Buttress, but'res n, atteg, canbost ; cyn-
Butyraceous, bü.tî.rä'shus, Butyrous,
bii'tLrus a, ymenynaidd
Buxom, buk'sum «, bywiog, sionc,
llawen, gwisgi, hoenus, nwyrus
Buxomness, buk'sum.nes n, bywiog-
rwydd, gorhoen; anlladrwydd
Buy, bi (bought, bot) vt, prynu
Buzz, buz n, su, sis, sisial, husting, swn
gwenyn : v, suo, sisialu, husting
Buzzard, buz'urd n, bwncath, bod y
gwerni. Bald buzzard, bod tinwyn,
iâr dinwen
By, b'i %
pr, gan, wrth, trwy, ger, ger Haw :
ad, heibio ; yn agos : px, yn arwyddo
dirgelwch, heibio, ar naill ochr. By-
and-by, ar fyr, yn y man, allan o law,
maes o law, yn ddioed. By-blow,
celddymod. By-end, cam ddyben,
gau amcan. By-gone, gynt, gorphen-
edig. By-law, deddf gartrefol, cyfraith
neillduoL By-name, llysenw. By-path,
By-walk, coeglwybr. By-place, diar-
ffordd, llechfan. By-road, ffordd goeg.
By-room, ystafell ddirgel. By-stander,
edrychwr, sefyllwr. By-street, heol
gem, coeghoel. By-view, hunanles.
By-way , ffordd ddidramwy. By- word,
gwawd, diareb, gwatwargyff
Bye, bi' (hen air) n, trigfa, pentref, treil
Good bye (God be wi' ye), yn iach
Byzantine, biz'an.ti'n «, darn o aur o
werth pymtheg punt
Cab, kab n, mesur Iuddewig o dri pheint ;
hurgerbyd un ceffyl
Cabal, ka.bal' *t, cydgynghor, cydgyirin-
ach ; vi, cydiunio, cydrwriadu, cyfradu
Cabala, kab'a.la », y traddodiadau
Iuddewig
Cabalist, kab'â.list n, rhinddysgawdwr
Cabalistical, kab.a.hs'tLcal a, traddod-
iadol, dirgel, cyfrinachol
Caballine, kab'aJi'n n, math o aloes garw
Cabaret, kab'â.ré », tafarndy, gwindy
Cabbage, kab'aj n, bresychen, bresych
cawl: vt, darnladrata
Cabin, kab 'in n, caban, cell, cuddigl,
lluest, twlc. Cabin-boy, morlanc
Cabinet, kab'i'.net n, cloergell, amgü-
eddgist, tlysgist, tlysgell; cyfnn-
gynghor [anwr
Cabinetmaker, kab'i.net.ma.kur n, cist-
Cable, ka'bl n, rliaff angor
Cabriolet, kab.rLo.le' n, math o gerbyd
Cachectical, ka.kek'ti.kal a, anm'wygiol
Cachexy, ka.kek'si n, anniwyg; drwg
ansawdd corff [iniad uchel
Cachination, kak.î.n'á'shun n, chwerth-
Cackerel, kak'ur.el n, math o bysgodyn
Cackle, kak'l vi, clwcian, crecian
Cacochymy, kak'o.kinm n, drwg an-
sawdd y gwaed [drwg, cythraul
Cacodasmon, kak.udi'mun n, ysbryd
Cacophony, kâ.kof'ö.nî n, drygsain
Cadaver, ka.da'vur n, celan, corff
Cadaverous, kâ.dav'ur.us a, celanaidd
Caddis, kad'is n, ysnoden; abwydyn
39
CAL path, fat, ere, met, mâ-ríne, pin, ôrb, on, curve, cnt, tŵ=too, tẁk=took;
Cade, käd n, llestrjn, barilan : vt, llaw-
faethu: a, tyner, dof, gwâr. Cade-
lamb, oen llawfaeth. Cade of her-
rings, mwys o benweig
Cadence, ka'dens n, disgynsain
Cadene, ka.din' n, llawrlen Dyrcaidd
Cadent, ka'dent a, arostyngiad, gostyngol
Cadet, ka.det' n, cadlanc
Cadge, kaj vt, cludo, dwyn baich ; llwytho
Cadger, kaj'ur n, edwicwr, adwerthydd
Cadi, ka'di n, pen swyddog Tyrcaidd
Cadillack, ka.dil'ak n, math o ellaig
Caducity, ka.dii'si.ti n, breuder, gwen-
did [y Persiaid
Caftan, kaftan n, math o wisg ym mysg
Cag, kag n, barilan, llestiyn
Cage, kaj n, cawell ; adardy ; gwialgell
Caisson, ka'son », cist o bylor nen beli
rhyfel [caethwas, adyn
Caitiff, ka'tif n, dyhiryn, diffeithiwr;
Cajole, ka.jbT vt, twyllo; gwenieitho;
hudo; twyllfoddio
Cake, kak n, teisen, afrlladen, chwiogen
v, teisenn, torthi ; glynu yng nghyd
Calamanco, kal.a.mang'kb" », math o
wlanwe
Calamary, kal'a.mur.i n, morgyllell
Calamine, kal'a.min », mwn afryttel
neu sine
Calamint, kal'a.mint n, mintys y gath
Calamitous, ka.lam'i.tus a, adfydus,
trallodus, blin, truenus, trychinebus
Calamity, ka.lam'i.ti n, adfyd, blinfyd,
helbul, trallod, trueni, drvgfyd, trych-
ineb, cystudd [beraroglaidd
Calamus, kalTumus «, math o gorsen
Calander, kal'an.dur n, pryf yr yd
Calash, ka.lash' n, cerbyd agored ; math
o benwisg [calchog
Calcareous, kal.ke'r'i.us a, calchaidd,
Calces, kal'siz np. — Calx
Calcination, kal.si.na'shun n, calehlosg-
iad [losgi
Calcine, kal.si'n' vt, calchlosgi, gwyn-
Calcinatory, kal.sin'a.tur.i », calch-
losglestr, tawddlestr
Calcography, kal.kog'ra.fi n, calchys
gythriaeth
Calculate, kal'kii.lat v, cyfrif, bwrw
cyfrif; olrhain; addasu, cymmesuro
Calculation, kal.ku.la shun n, cyfriliad,
cyfrif, amcan, amcaniad
Calculous, kal'kii.lus. Calculose, kalJcii-
lös' a, graianog, caregog
Calculus, kal'kii.lus (calculi, kalTcu.l'i)
n i y g are g y n y bledren ; dull o gyfrif
Caldron, kol'drun n, pair, callawr
Caledonian, kal.i.do'ni.an n, Ysgotyn:
a, Ysgotaidd [iad, poethiad
Calefaction, kal.i.fak'shun n, gwresog-
Calefactory, kal.i.fak'tur.i a, gwresog,
poethiannol [gwresogi
Calefy, kal'î.fî v, twymo, poethi,
Calendar, kal'en.dur n, dyddlyfr, dydd-
iadur : vt, cymmeryd cyfrif, coffäu
Calender, kal'en.dur n, Uathrwasg lliein-
iau : r£,llathru,llyfhwasgu,twymwasgu
Calends, kal'endz n, calan-ddyddiau
Calenture, kal'en.tshii'r n, twymynboeth,
morgryd [croth esgair. In calf, cyflo
Calf, kaf (p calves) n, Ho; croth ygoes,
Calibre, kal'i.bur n, mesur ceuedd gwn
Calico, kal'iJio n, cotymwe [poeth
Calid, kal'id a, tanllyd, tanbaid, twym,
Calidity, kâ.lid'î.tî n, poethder
Caligation, kal.i.ga'shun n, tywyllni,
caddug [og, anamlwg
Caliginous, kâ.hj'î.nus a, tywyll, niwl-
Caligraphy, kâ.lig'râ.fî », ysçrifeniad
teg, Haw deg [metiaid
Caliph, kalif n, arcboíFeiriad y Maho-
Caliver, kal'i.vur n, llawddryll
Calix, kal'iks n, cwpan [pyg^g
Calk, kok vt, cau agenau Hong â charth
Call, kol n, galwad; gofyniad; gwa-
hoddiad: v, galw; gwysio; enwi. To
. call often, gelwain, mynych alw. To
call to mind, cofio, adgoiio. Calling,
galwad, celfyddyd, crefft
Callet, kal'et n, cyffoden, diffeithwraig
Callid, kal'id a, cyfrwys; ystrywgar
Callidity, ka.lid'i.ti », cyfrwysdra
Callipers, kal'i.purz », math o gwmpas
neu gwmpawd coesgam
Callosity, ka.los'i.ti n, caledwch, chwydd
caled; annheimladrwydd pealed
Callous, kal'us a, croendew; dideimlad,
Callow, kal'b* «, diblu, noeth, croenllwm
Calm, kam vt, tawelu, gostegu ; dyhuddo:
», tawelwch, tegweh, hindda: a, dys-
taw, tawel, llonydd, digyffro, araf
Calmness, kam'nes n, tawelwch; llar-
ieidd-dra [byw
Calomel, kal'ö.mel n, darpariad o arian
Caloric, ka.lor'ik n, detnydd gwres,
gwres [^twymynol, gwresogol
Calorific, kal.b\rit'ik a, poethiannol,
Calotte, ka.lot' n, math o gwpan ; ceu-
dwll crwn
Caltrop, kal'trop », math o ysgall;
offeryn rhyfel [camgyhuddo
Calumniate, ka.lum'ni.at vt, enllibio,
Calumniator, kâ.lum'nî.ä.tûr n, athrod-
wr, enllibiwr, absenwr
40
ôre; läte, lîne, nö, müte; she, zh=z azure; thin, thìs; j=dzh. CAN
Calumny, kal'um.ni n, anair, enllib,
cabl, athrod, drwg absen
Calve, kav vi, dyfod â llo, bwrw llo
Calves, kavz np. — Calf
Calvinism, kal'vin.izm n, CaLfiniaeth
Calvinistic, kal.vi.nis'tik a, Calfmaidd
Calx, kalks (p calces) n, calch
Calycle, kal'î.kl n, blaguryn, bywullyn
Calyks, kal'iks n, deilwal blodeuyn
Cambering, kam'bur.ing a, bwaog, myd-
og [gyfnewidydd
Cambist, kamT)ist n, cyfnewidydd, arian
Cambrian, kam'bri.an n, Cymro: a,
Cymraeg, Cymreig, Cymreigaidd, per-
thynol i Gymru
Cambric, kam'brik n, sindal, meinuiain
Came, kam pt. — Come
Camel, kam el n, cammareh, cawrfarch
Cameleopard, kam'el.ep.urd n, cawr-
lewpard, camel-lewpard
Camelot, kam'Llot n, math o gymmysgwe
Cameo, kam'yo n, math o onycs ; arlun
o un lliw
Camera obscura, kam'ur.a ob.sku'r'a n,
ystafell dywell ; math o beiriant tremawl
Camerate, kam'ur.at vt, bwäu, mydu
Cameration, kam.u.rä'shun n, mydiad.
bwâd [plygein-gyrch
Camisado, kam.î.sä'dö n, nosruthr;
Camlet, kam'let n, math o ddefnydd
gwlanaidd [ysmwt
Camous, ka'mus a, trwynlydan, trwyn-
Camp, kamp n, gwersyll, gwersyllfa
Campaign, kam.pan' n, gwastattir:
rhyfel dymmor
Campaigner, kam.pa'nur n. hen filwr
Campanel, cam'pâ.nel n, clych y perthi
Campestral, kam.pes'tral a, maesaidd;
Camphor, kam 'fûr n, camphyr [gwyllt
Camphorate, kam'fur.at a, mysgedd â
champhyr
Campion, kam'pi.un n, rhos, campan
llysiau yr ychain
Can, kan {pt could) vt, gallaf, gelli,
gall, &c, medraf, medri, medr, &c,
dichon : n, piser
Canakin, kan'â.kin n, cwpan, diodlestr.
piser [y bobí
Canaille, ka.na'il n, gwerinos, gwehilion
Canal, ka.nal' n, dyfrffos, dyfrglawdd
Canahculated, kan.a.lik'ii.la.ted a, ffos-
aidd
Canary, ka.ne'r'i n, math o ddawns:
vi, dawnsio, campio, rhonta. Canary-
bird, y melynog mwyn. Canary-grass,
glaswellt y cẁ-n. Canary-wine, gwin
o'r Ynysoedd Dedwydd
Cancel, kan'sel vt, dilëu, dirymu, di-
ddymu [dîddymiad
Cancellation, kan.se.la'shun n, dilead,
Cancellated, kan'sel. ä.ted a, groes-yng-
nghroes [crane
Cancer, kan'sur n, dafaden wyllt, cancr,
Cancerate, kan'sur.at vi, cancru, crancu
Cancerous, kan'sur.us a, cancraidd
Cancrine, kangTtrin a, morgranciaidd
Candent, kan'dent a, poeth, tanbaid,
llachar [hynaws
Candid, kan'did a, teg, gonest, didwyll,
Candidate, kan'di.dat n, ymgeisiwr;
swydderlynwr, swyddgeisiwr
Candify, kan'di.fi vt, cànu, gwynu
Candle, kan'dl n, canwyll
Candleberry-tree, kan'dl.ber.i.tri n, math
o helyg per [canwyllau
Candlemas, kan'dl.mas n, gwyl Fair y
Candlestick, kan'dl.stik n, canwyllbren,
canwyllyr, canwyllam [rwydd
Candour, kan'dur n, tegweh, rhywiog-
Candy, kan'di v, crawanu â siwgr
Cane, kan n, calaf, corsen, corsffon : vt,
ffonodio, ffonio. Cane-reed, cawnen.
corsen [blawr
Canescent, ka.nes'ent a, llwyd, henaidd,
Canicular, ka.nik'u.lur a, perthynol i
seren y ci; poeth. Canicular days,
dyddiau'r cŵn
Canine, ka.n'in' a, ciaidd, cystogaidd.
Canine tooth, ysgythrddant. Canine
madness, y gynddaredd
Canister, kan'is.tur n, blychyn, blwch te
Canker, kang'kur n, cancer, rhwd, rhyd-
ni, ysiad: v, rhydu, cancro, ysu.
Canker-worm, pryf y rhwd
Cannel, kan'el n, pibell baril. Cannel-
bone, corn breuant, corn gwddf. Can-
nel-coal, math o lo [breuad
Cannibal, can'î.bal n, dynfwytäwr,
Cannon, kan'un n, magnel, cyflegr.
Cannon-ball, pelen magnel
Cannonade, kan.un.ad' n, magneliad:
vt, magnelu, cyflegru [cyfiegrwr
Cannoneer, kan.un.i'r' n, magnelwr,
Canny, kan'i a, call, cyfrwys
Canoe, ka.nw' n, ceubal, cwrwgl, eweh
Canon, kan'un n, canon, rheol, deddf;
math o argraff-lythyi-en
Canonical, ka.non'i.kal a, canonaidd,
awdurdodig, rheolaidd
Canonicals, kâ.non'î.kalz n, y gwisg-
oedd offeiriadol
Canonist, kan'un.ist n, cyfreithiwr eg-
lwysig; canon wr [iad
Canonization, kan.un.i.za'shun w, semt-
41
CAR path, fat, êre, met, mâ-rîne, pin, ôrb, on, cûrv«, cut, tŵ=too, tẁk=took;
Canonize, kan'un.i'z vt, seintio, santioli
Canonry, kan'un.ri n, canoniaeth
Canopy, kan'o.pi n, gortho, mwdlen,
gorchuddlen : vt, gwrthoi, mwdlenu
Canorous, kâ.nö'r'us a, llafar, soniarus,
cerddgar
Cant, kant n, truthiaith, iaith ffugiol;
rhagrith ; iaith ddisylwedd : r^flregodi,
truthio, gwagsynio, rhagrithio
Cantata, kan.ta'ta n, adroddgan
Cantation, kan.ta'shun n, caniad, cy-
nghaniad
Canteen, kan.tin' n, gwirodlestr mihvr;
tafanidy milwraidd
Canter, kan'tur vi, gogarlamu: n,
rhygyngiad; rhagrithiwr
Cantharides, kan.thar'i.diz np, cylion
Paradwys, cylion Yspaen
Canthus, ícan'thus n, cü y llygad
Canticle, kan'ti.cl n, canig, can, caniad,
cathl; Can Solomon [dryll, rhan
Cantle, kan'tl vt, darnio, dryllio : n, darn,
Cantlet, kant'let n, darn, dryll, talp
Canto, kan'to n, cân, dosbarth o gan
Canton, kan'tun n, rhandir, talaeth, ar-
dal, tiriogaeth ; dinas yn China
Canton, kan'tun, Cantonize, kan'tun.i'z
vt, rhanu, dosbartku [tiriogaeth
Cantonment, kan'tumment n, rhandir,
Cantred, kan'tred n, cantref, cwmmwd
Canvass, Canvas, kan'vas n, sachliain,
brasliain, cywarchlen [ceisio
Canvass, kan vas vt, holi, chwilio; gofyn.
Cany, ka'ni a, corsenog [fer, canig
Canzonet, kan'zo.net n, erddygan, can
Cap, kap n, cap, capan, heulrod, cwflen :
vt, capio. Cap-a-pie, o'r pen i'r traed
Capability, ka.pa.bil i.tî n, gallu, gallu-
ognvydd , c}Tnhwysder
Capable, ka'pa.bl a, galluog, cyfaddas,
digonol [cynnwysfawr
Capacious, ka.pa'shus a, lielaeth, eang,
Capaciousness, ka.pa'shus.nes n, he-
laethrwydd [cyfaddasu
Capacitate, hâ.pas'î.tät vt, galluogi,
Capacity, kâ.päs'î.tî n, medr; gallu,
cymhvvysder ; sefyllfa, cyllwr
Cajiarison, ku.par'i.sun n, seirch; add-
urnwisg march : vt, addurno, tnvsiadu
Cajiarisoned, ka.par'i.sund a, mewn
seirch, Uurigog, seirchiog
Cape. k;ij> u, penrhyn, penarth, pentir.
Cape of Good Hope, Penrhyn Go-
baith Da
Caper, kii'pfir n, llamsach, crychlamiad :
vi, rhonta, crychneidio, crychlainu
Capers, kii'purz n, math o gyffaith
Capias, ka'pi.as n, dienwys [forwyn
Capillaire, kap.i.le'r' n, sew o wallt y
Capillament, ka.pil'a.ment n, gv\Teidd-
iach; briger
Capillary, käp'ü,ur.î re, man, gwalltaidd,
brigeraidd. Capillary veins, man
wythenau
Capital, kap'i.tal a, prif, penaf, arbenic ;
n, argyffi-e; arian treigl; penglwm,
penyn, heihog. Capital punishment,
prifgosp, dienyddiad [penau
Capitation, kap.i.ta'shun n, treth y
Capitol, kap'i.tol n, cabidwl, cabidyldy |
Capitular, ka.pit'u.lur n, corfl'o ddeddfau
Capitulate, ka.pit'ii.lat vi, ymrodih ar
ammodau [roddiad ar ammodau
Capitulation, ka.pit.ii.la'shun n, ym-
Capon, ka'pn », ceiliog dysbaidd, capwllt
Capouch, ka.pwtsh' n, cwcwll, cwfi
Caprice, kca.pris' n, chwidredd, mympwy,
gwammaldyb
Capricious, ka.prish'us a, gwammal, an-
wadal, penchwiban, chwidr
Capricorn, kap'ri.korn n, arwydd yr Afr
Caprifole, ka'pri.f öl n, gwyddfid
Capriole, kä'prî.öl n, gafrlam, carlam
Capstan, kap'stan n, dirwynlath Hong
Capsular, kap'su.lur a, ceuaidd, cistan-
aidd [edig: vt, can
Capsulate, kap'sii.liit a, mewn cist, cau-
Capsule, kap'siil n, hadlestr, cibyn
Captain, kap'tiin n, cadben, blaenor
Captaincy, kap'tan.si, Captainship, kap'-
tän.ship n, cadbeniaeth
Caption, kap'shun n, dahad, gafaehad
Captious, kap'shus a, ymrafaelgar, cec-
rus, croes [denu
Captivate, kap'ti.viit vt, caethiwo ; liudo,
Captive, kap'tivw, caethglud, carcharor:
a, caeth [caethiwed
Captivity, kap.tiv'i.ti n, caethgluchad,
Captor, kap'tur 11, ysgvfaelwr, caeth-
gludwr [cymmen-d, dal
Capture, kap'tshfir n, ysglyfiad: vt,
Capuchin, kap.ii.slnn' n, cycyllfrawd ;
math fantell ; math golomen
Car, kar n, car, cerbyd ; certwjni, men
Carac, kar'ak n, math lwythlong Ys-
paenaidd
Carat, karat n, pwvs bedwar gronyn
Caravan, kar.â.vai/«, mintai fasnach-
wyr; men döedig
Caravansary, kar.a.van'sur.i n, lletty
cytíredin yn y Dwyrain
Caraway, kar'a.wii n, y garddwy
Carbine, kar.bin', Carabine, kai-'â.b'ín n,
dryll byr
42
ôre; läte, line, nö, müte; she, zh=z azure; thin, this; j=dzh. CAR
Carbineer, kar.bî.nî'r' n, marchfilwr ys-
gafn ; milwr byrddryll
Carbon, kar'bun n, golosg, ulyf, ulwyn,
prif elfen yr adamant ; coed llosgedig
Carbonade, kar'bo.nad vt, rhostio cig yn
ddarnau ar farwor
Carbonic, kar.bon'ik a, ulyfig. Carbonic
acid gas, nwy sur ulyfig, tagnwy
Carboy, kar'boi n, costrel fawr mewn
gwaith gwiail
Carbuncle, kar'bungTd n, carbwncl;
llynoryn dugoch [gleiniol
Carcanet, kcar'ka.net n, gwddfglych
Carcase, kar'kiis, Carcass, kar'kas n,
celan, abwy, ysgerbwd, corff marw
abod, buria, ysgrwd
Card, kard n, cerdyn: v, cardio, cribo
gwlân ; chwareu cardiau [ Paradwys
Cardamoms, kar'da.mumz np, grawn
Cardiac, kaVdlak a, cryf haol, adfywiol
Cardinal, kar'di.nal a, prif, arbenig : n
penadur cochl; cochl benyw. Car-
dinal points, gogledd, deheu, dwyrain,
gorllewin. Cardinal signs, arwyddioi
y sidydd. — Zodiac
Care, ke'r n, gofal, pryder, ystigrwydd
vi, dawr, gofalu, gwyho, pryderu;
maelio
Careen, ka.rm' v, diddosi Hong, cyweirio
Career, ka.ri'r' n, gyrfa, rhedfa, helynt,
hynt
Careful, ke'r'fwl a,gofalus, gwyliadwrus,
carcus [care
Carefulness, ke'r'fwl.nes n, gofal, prydt
Careless, ke'r'les a, diofal, esgeulus
Carelessness, ke'r'les.nes n, diofalwch,
esgeulusdra [dodi
Caress, ka.res' vt, anwesu, llochi, mal-
Caret, cê'r'et n, gwallnod, diffygnod (a)
Cargo, kcar'go n, llwyth Hong, llong-
lwyth [digrifiun
Caricature, kar.i.ka.tur' n, anferthlun,
Caries, ke'r'i.iz, Cariosity, kê'r.î.os'î.tî
n, pydrni esgyrn
Carious, ke'r'i.us a, pwdr, ysedig
Cark, kark vi, gofalu, rhyofalu, pryderu
Carlcat, karl'kat n, gwrcath, cath wryw
Carle, karl n, cerl)-n, bawddyn, crinwas
Carman, kar'man ?^, certwynwr, certiwr,
gyrwr ^ [brawd o urdd Carmel
Carmelite, kar'mel.'it n, carmeliad,
Carminative, krir.min'a.tiv n, meddyg-
iniaeth i chwalu gwynt : a, gwyntyrol
Carmine, kar.m'm' n, sylwedd mwnawl
o liw goleugoch
Carnage, kar'niij n, galanasdra, lladdfa j
Carnal, kar'nal n, cnawdol; anianol
Carnality, kiir.nal'i.ti n, cnawdoh-M^dd
Carnation, kar.na'shun n, blodeuyn teg
cigliw
Carnelion, kar.ni'H.un n, math o agat,
cigfaen [cnodiog, ciglyd
Carneous, kar'ni.us, Carnous, kar'nus a,
Carnify, kar'ni.fi vi, tewychu, brasäu,
pwyntio [wyl
Carnival, kar'ni.val n, gloddestwyl, cig-
Carnivorous, kar.niv'o.rus a, cigysol,
ciglwnc, cigreibus, rheibus
Carnosity, kâr.nos'î.tî n, cnodigrwydd
Caroche, ka.rosh' n, pleser gerbyd
Carol, kar'ul n, mavvlgerdd nadolig : v,
canu; moli, canmol; mawiygu
Carousal, ka.ruw'zal n, gloddest, cyf-
eddach, wttres
Carouse, ka.ruwz' vi, gloddesta, wttresa
Carp, karp n, llynbysg: v, cnoi, senu,
pigo beiau, beio, cecru
Carpenter, kar'pen.tur n, saer, saer coed
Carpentry, kar'pen.tri n, saerniaeth,
saerwaith, gwaith saer coed
Carpet, kar'pet n, llawrlen; bwrddlen.
To bring a thing upon the carpet,
dwyn peth dan sylw
Carriage, kar'aj n, clud, cludai, cerbyd ;
cludiad ; ymddygiad, ymarwedthad
Carrier, kar'i.ur n, cariwr, cludydd, ar-
weddod\vr, cyweiniwr
Can-ion, kar'i.un n, burgyn, llurgyn,
celan, buria, abwy Q>yr
Carronade, kar.un.ad' n, cyflegr haiarn
Can-ot, kar'ut n, moronen: p, moron,
moron cochion. Wild carrots, Uysiau
y meddyglyn [moronhw
Carroty, kar'ut.i n, coch, pengoch,
Carry, kar'i v, cario, arwedd, cywain;
ymddwyn. To carry the day, ennill
y dydd. To carry away a mast, colli
hwylbren. To carry through, cwblhau
Cart, kart n, men, certyn, trol, car.
Dray-cart, car llusg. Cart-wright,
mensaer, saer meni
Carteblanche, kart.blonsh' n, papyr
gwyn i'w lenwi ; trwydded
Cartel, kar'tel n, cytundeb i newid carch-
arorion rhyfel
Cartilage, kfir'ti.laj n, madruddyn
Cartilaginovxs, kar.tUaj'i.nus a, madi'-
uddog [bapyr
Cartoon, kar.twn' n, bras gynllun ar
Cartouch, kar.twsh' n, cod i gadw pelenau
Cartridge, kiirt'rij n, papyi-aid o bylor;
ergydrol. Cartridge-box, cod i gadw
ergydroliau
Caruncle, kar'ung.kl n, difyn o gig, cigyn
43
CAT path, fat, ere, met, míì-rîne, pin, orb, on, curve, cut, tŵ=too, tẁk=took ;
Carve, karv vt, cerlio ; ysgythyru, naddu ;
tori bwyd
Case, kiis n, cyflwr, ansawdd, helynt;
amwisg, gorchudd ;'mater,peth ; achos,
treigl: vt, gorchuddio, gweinio, am-
wisgo. A hard case, cyflwr caled.
In case, os, pe. Book-case, llyfrgell.
Nominative case, achos enwedigol.
Put the case, gadëwch, caniatëwch
Caseharden, kas'har.dn vt, durgaledu,
durfingo
Caseknife, kiis'n'if n, cyllell fawr
Casemate, kas'mat n, gwaith bwaog
Casement, kas'ment n, rhwyll; colofn-
gap [rhyfel, cod belau
Caseshot, kas'shot n, sypyn o fan belau
Cash, kash n, arian parod, mwnai
Cashew, ka.shw' n, math o bren cnau
Cashier, ka.shi'r' n, arianwas: vt, di-
swyddo, diraddu
Cask, kask n, baril, barilan
Casket, kas'ket n, cistan, prenfol, blwch,
golwrch, gemflweh
Casque, kask n, helm, penffestin
Cass, kas, Cassate, ka.sat' vt, dilëu,
dirymu, diddymu [iad
Cassation, ka.sa'shun n, dilead, dirym-
Cassia, kash'fi n, rhisgl per
Cassidony, kasi.duni n, math o flodeu-
yn ; maen myrierid
Cassock, kas'uk n, crysbais offeiriad
hugan [o'r India
Cassowary, kas'ö.wê'r.î n, aderyn mawr
Cast, kast (pt & pp cast) vt, bwrw.
lluchio, ergydio ; toddi, bathu, tawdd-
lunio; trefnu; cyfrifo; collfarnu: n.
tafliad, ergyd ; prawf, prawen ; cynnyg :
gwawr,gwedd; bath. To cast abroad,
gwasgaru. To cast down, gostwngj
iselu. To cast up, cyfrif. Casting-
voice, terfynlais. Casting-net, rhwyd
fwrw. A cast in the eye, traws yn y
llygad.
Castanet, kas.ta.net' n, dwylawrugl
dawnswyr [collddyn
Castaway, kast'a.wa n, un gwrthodedig.
Castellan, kas'tel.an n, ceidwad castell
Castellany, kas'tel.an.i n, rhandir castell
Castellated, kas'tel.ii.ted a, castellog
Castellet, kas'tel.et n, castell, castellan
Castigate, kas'ti.giit vt, ceryddu; cys-
twyo, euro [s aetn > cystwyad
Castigation, kas.ti.gii'shun n, cospedi-
Castle, kas'l n, castell, t\vr, aindditlynla
Castling, kast'ling n, erthyl, peth an-
nhymmig [llostlydan
Castor, kas'tur n, yr afanc, tfrancon,
Castrametation, kas.trri.mi.ta'shun n,
gwersylliaeth [anafu
Castrate, kas'triitwi, dysbaddn, ryweirio;
Castration, kas.tra'shun n, dysbaddiad
Castrel, kas'trel n, y cudyll coch, cu-
dyll, ceinlly goch [ffw yddol
Casual, kazh'ii.al a, damweiniol, dy-
Casualty, kazh'ii.al.ti n, damwain, dy-
gwyddiad [mheuon cydwybod
Casuist, kazh'ii.ist n, dattodwr ain-
Casuistry, kazh'ü.is.trî n, beirniadaeth
achosion cydwybod
Cat, kat n, cath. To turn cat in the
pan, chwareu'r ffon ddwybig. Cat-o'-
nine-tails, math o fflangell
Cata-, Cat- px, i lawr; gwrth-, erbyn
Catabaptist, kat.a.bap'tist n, gwrthwyn- !
ebwr bedydd [rhy bell o air \
Catachresis, kat.a.kri'sis n, arferiad
Gatachrestieal, kat.a.kres'ti.kal a, rhy
bell, treisiol [gorlif
Cataclysm, kat'a.klizm n, llif, dylif,
Catacombs, kat'a.komz n, claddgell-
oedd, claddogofëydd
Catalepsy, kat'a.lep.si n, pang-glefyd
Catalogue, kat'a.log n, rhestr, cofrestr,
Uechres, rhifres [bryntni, bryntwas
Catamite, kat'a.mi't n, llanc at drin
Cataphract, kat'a.frakt n, marchogwr
llawn arfog [meddalai
Cataplasm, kat'a.plazm n, sugaethan,
Catapulta, kat.a.pul'ta n, taflbeiriant
Cataract, kat'a.rakt n, rhaiadr; sech
bilen ar y llygad [mwyth
Catarrh, ka.tar' n, pen ddyferwst, gor-
Catarrhal, ka.tar'al, Catarrhous, ka.tar'
us a, gormwythig
Catastrophe, ka.tas'tro.fi n, g^vrthdro;
troad a diweddiad; drwg ddiwedd;
damwain, anhap
Catcal, kat'kol n, math o chwibanogl
Catch, katsh (caught) vt, dal, gafaelu,
ymaflyd yn, cipio, cymmeryd; bodd-
hau: n, bach, clicied; dalfa, ysglyf;
difyrgan. Catch word, dangosair. A
catching disease, haint
Catchfly, katsh 'Hi - n, glydlys. Bladder
catchfly, llysiau poer [ceisiad
Catchpoll, kateh'pol n, ceisbwl, rìiingyll,
Oatehup, katsh'up n, math ogyffaith [ig
Catechetical, kat.i.ket'i.kal a, egwyddor-
Catechism, kat'i.kizm n, holwyddoreg,
egwyddorlith, holiadhth [gwyddorwr
Catechist, kat'i.kist n, egwyddorwr.
Catechize, kat'i.kiz vt, egwyddori ; holi
Catechumen, kaU.kii'men n, dysgybl
egwyddorig
44
öre; läte, l'íne, nö, milte; she, zh=z azure; thin, tiùs; j=dzh. CEN
ategorical, kat.i.gor'i.kal a, pendant,
penodol, eglur [ddrychau
Jatcgmy, kat'î.gur.î n, trei'n meddyl-
Jatenarian, kat.i.ne'r'Lan a, cadwyn-
aidd [cyfrwymiad
Catenation, kat.Lna'shun n, cadwyniad,
Cater, ka'tur v, darparu neu brynu
lluniaeth, arlwyo [pryf cadachog
Caterpillar, kat'ur.pil.iir n, llindys, y
Caterwaul, kat'ur.wol vi, cathderica
Cates, kats np, danteithion, ancwynion
Catgut, kat'gut n, tant telyn, tannau
crwth [iadol
Cathartic,kfi.thâr'tik«,rhyddhaol,carth-
Cathedral, ka.thi'dral n, eglwys gadeir-
iol : a, esgobawl, henaidd, hybarch
Catholic, kath'o.lik a, cyffredinol, cath-
ohg [inedd
CathoHcism, ka.thol'i.sizm n, cyffred-
Catholicon, ka.thol'Lkun n, meddyg-
iniaeth holliachaol [dwddf
Catkins, kat'kinz n, cenawon cyll, coed-
Catling, kat'ling n, cyllell llawfeddyg
Cattle, kat'l np, anifeiliaid, gwartheg,
da byw
Caudebek, ko'di.bekra, math o het ysgafn
Caudle, ko'dl n, llymeidfwyd ; sucan
Cauf, kof n, cistan dyllog at bysgod
Caught, kut pt & pp. — Catch
Cauk, kok n, math o wydrfaen garw
Caul, kol 11, gweren fol ; rhwyden
Cauliflower, kol'î.flûŵ.ûr n, blodfresych
Causal, ko'zal a, achosol, achlysurol
Causation, ko.za'shun «, achosiad
Cause, koz n, achos, ethiyb, achlysur ;
cynghaws, hawl, dadl: wi,peri,achosi,
effeithio, achlysuro
Causeless, koz'les a, diachos ; dechreuol
Causeway, koz'wa, Causey, ko'zi n, sarn,
llwybr troed [poethnaws
Caustic, kos'tik a, osgol, difaol: n, eh
Cautelous, ko'tel.us a, pwyllog, gochel-
gar, cyfrwys
Cauterize, ko'tur.'iz vt, serio ; llosgysu
Cautery, ko'tiu-.i n, haiarn poeth ; seriad
Caution, ko'shun «,pryder, pwyll, goch-
ehad ; rhybudd ; vt, rhybuddio, rhag-
rybuddio
Cautious, ko'shus o, gochelgar, pwyllog,
gofalus [garwch, pwyll
Cautiousness, ko'shus.nes n, gochel-
Cavalcade, kav.al.kad' n, gosgorddiad;
marchogdaith [marchfilwr
Cavalier, kav.a.HV n, marchogwr,
Cavalierly, kav.â.lî'r'lî a, yn uchelt'alch
Cavahy, kav'al.ri np, marchoglu, gwŷr
meirch, marchfilwyr
Cavation, kâ.vä'shun ti, daiargafiiiad
Cave, kav n, ogof, gogof, ceudwll, ffau,
cell
Caveat, ka'vi.at n, rhybudd, gwahard diad
Cavern, kav'um n, ceudwll, ogof, llechfa
Cavernous, kav'ur.nus a, ogofawg, tyllog
Cavesson, kav'es.un n, trwyngaw march
Caviare, kav.ye'r' n, cyffaith o rawn
pysg
Cavil, kav'il n, coeg wrthddadl, traws-
ddadl : vi, ymgecru, ymehio
Cavity, kav'i.ti n, ceudod, ceudwll, ogof
Caw, ko vi, crawcian, creu, crefu
Cawl, kol n, penre, penrwym, rhwyden
Cease, sis v, peidio, gadael, gorphwys,
ymattal [phwys, didawl
Ceaseless, sîs'les a, dibaid, didor, dior-
Cecity, sí'sî.tî n, dehni, dallineb
Cedar, sî'dûr n, cedrwydden, pren cedr
Cede, sîd, vt, ymroi, rhoi i fyny, trosi
Cedrine, sî'drin a, cedraidd, o gedr
Ceil, sîl vt, cronglwydo, nenfydu, mydu
Ceiling, sîl'ing », mwd, nenfwd; myd-
iad; cronglwyd
Celandine, sel'an.dîn n, llysiau'r clefyd
melyn ; llysiau'r Uygaid
Celature, sî'lâ.tshü'r n, cerfiaeth
Celebrate, sel'î.brät vt, dadgan ; dathlu ;
cadw gwyl; gweini. A celebrated
man, gwr enwog
Celebration, sel.î.brä'shun n, cadwad
ŵyl; canmoliad [edig, hyglod
CeTebrious, sî.lî'brî.us a, enwog, nod-
Celebrity, sî.leb'rî.tî n, enwogrwydd,
clodforedd [clra, brys
Celerity, sî.ler'î.tî n, bnander, cyflym-
Celery, sel'ur.î n, bwydlysiau. Wild
celery, helogan
Celestial, sî.les'tshal a, nefol, nefolaidd
Celibacy, sel'î.bâ.sî n, gweddwdod, unig-
rwydd, amiywedd'iaeth, anweddogaeth
Cell, sel n, cuddigl, cell, celfa, llechfa
Cellar, sel'ûr n, diodgell, trull
Cellarist, sel'ur.ist n, trulliad, diodwas
Cellular, sel'ü.lûr a, cellog, ceuol
Celsitude, sel'sî.tüd n, uchder, uchelder
Celtic, sel'tik, kel'tik a, Celtaidd
Cement, sem'ent n, cymmrwd, syth, glud
Cement, sî.ment' vt, cymmrydu, cydludio,
cydio [went, claddle
Cemetery, sem'î.tur.î n, beddrod, myn-
Cenatory, sî'nâ.tur.î a, swperaidd
Cenobitic, si.no.bit'ik a, cydweithasol
Cenotaph, sen'ö.taf rc, mddwyddfa, coeg-
feddrod
Cense, sens n, perarogl : vt, perarogh
Censer, sen'sûr n, padell dân
45
CHA path, fat, êre, met, mâ-rîne, pin, ôrb, on, curve, cut, tŵ=too, tẁk=took;
Censor, sen'sûr n, beirniad ; hyfeiwr
Censorious, sen.sö'r'îus a, hyfarn, en-
llibus, goganus, hyfai, cyhuddgar
Censoriousness, sen.sö'r'î.us.nes n, cy-
huddgarwch [beius
Censurable,sen'shü.râ.bl a, ceryddadwy,
Censure, sen'shûr n, sen, barn, gogan;
cerydd : vt, barnn, beio, ceryddu, senu
Census, sen'sus n, cyfrifiad y bobl,gwerin-
gyfrif, gwerinrif
Cent, sent, Centum, sen'tum n, cant
Centaur, sen'tôr n, anghenfil dyehym
mygol ; y Saethydd [ddaiar
Centaury, sen'tô.rî n, arlladlys, bustl y
Centenary, sen'tî.nur.î n, cant; cylchwyl
ganmlyneddol : a, canfedrifol
Centesimal, sen.tes'î.mal a, canranol
Centifidous, sen.tif 'î.dus a, canranol,
caadryll [og
Centifolious, sen.tî.f ö'lî.us a, candalen-
Centipede, sen'tî.pîd n, cantroedyn
(math o bryf )
Cento, sen'tö n, dryllbryddest
Central, sen'tral a, canolbarthaidd
Centre, sen'tùr n, canol, canolbarth
cymmherfedd, perfeddbwnc: vt, cym-
mherfeddu, eanolgyfeirio ; cydgyfarfod
Centric, sen'trik a. canolaidd, canolawg
Centrifugal, sen.trif'ii.gal a, canol-ochel
Centripetal, sen.trip'î.tal a, canolgyrch-
ol, canolgais
Centumvir, sen'tum.vur (centumviri.
scn.tum.v'i'ri) n, canmvriad
Centuple, sen'tii.pl a, canplyg, can cym-
maint [yn gannoedd
Centuriatc, scn.tü'r'î.ät vt. canriib, rlianu
Centuriator, sen.tur'î.ä.tûr n, oesfrud-
iwr, oeshanesydd
Centurion, sen.tü'r'î.un n. canwriad
Century, sen'tshü.rî n, canrif, can mlyn-
edd, oes
Cephalalgy, sef'al.al.jî n, dolur pen
Cephalic, si.fal'ik a, da rhag dolur pen
Cerastes, si.ras'tiz n, sarff gyrnig
Cerate, sí'rät n, eli cwyrog, cwyreli
Cere, sir vt, cwyro, gludio, pygu
Cerebrum, ser'i.brum n, yr ymenydd
Cerecloth, siYkloth, Cerement, sî'r.ment
n, pigliain, cwyrliain, sugliain
Ceremonial, ser.î.mö'nî.al n, Uyfr def-
odau: a, defodol [mocsgar
Ceremonious, ser.î.mö'nî.us a, ffurfiol,
Orcmony, ser'î.mun.î n, defod, rirwysg,
rhodres
Certain, sûr'tän a, sicr, diau, dir, diam-
mlieu, dilys, gwir; rhyw, rhai. A
certain person, rhyw un
Certainty, súr'tän.tî, Certitude, sûr'tî-
tüd n, sicrwydd, dir, dilysnvydd, dieu-
rwydd, hysbysrwydd, diammheuaeth
Certificate, sûr.tif 'i.kat n, ysgrifendyst
Certify, sûr'tî.f'í vt, hysbysu, ardystio,
gwirio [canghell-lys
Certiorari, sûr.shî.ö.rê'r'î n, gwýs o'r
Cerulean, sî.rŵ'lî.an, Ceruleous, sî.rŵ'-
lî.us a, brithlas, nefliw
Cerumen, sî.rŵ'men n, cwyr y glust
Ceruse, sî'rŵs n, gwynblwm puredig
Cervical, sur'vi.kal a, gyddfol
Cesarian, sî.sê'r'î.an a, Cesaraidd. Ce-
sarian operation, crothdoriad
Cess, ses n, treth; tasg: vt, trethddogni,
trethu
Cessation, se.sä'shun n, paid, tor, gor-
phwysiad, seibiant, ymattaliad
Cessible, ses'î.bl a, ymollyngadwy
Cession, sesh'un n, ymollyngiad, ym-
roddiad; trosiad
Cessment, ses'ment n, treth, trethiad
Cestus, ses'tus n, gwregys Gvrener
Cesura, si.zii'r'a n, toriad gair neu
lined mewn barddoniaeth
Cetaceous, sî.tä'shus a, morfilaidd
Chace, tshiis n, helfa; gwigfa: vt, hela,
Chad, shad n, math o bysgodyn [ymlid
Chafe, tshäf n, digder, sonant, cynddari
edd: vt, poetb rwbio; brydio; ryffroi.
Chafing-dish, tanddysgl, padellig dân
Chaff, tshaf n, us, manus, peiswyn,
hedion, mwl
Chaffer, tshaf 'ûr vi, marchnata, edwica:
n. marchnatwr, masnachwr [fraith
Chaffinch, tshaf'intsh n, gwinc, asgell-
Chaffy, tshaf 'î a, Daẃn us, mauusog;
ỳsgafn
Chagrin, shâ.grîn'n,cythrndd, gofid: vt,
blino, gofidio, anfoddloni
Chain, tshän n, cadwyn, torch, tid, syg,
tres: vt, cadwyno, tido. Chain-cable,
Chain-shot, tidbelen
Chair, tshé'r n, eadair; eisteddfa; sedd
Chaise, shiiz n, èerbydan, taithgerbyd
Chalcedony, kal.sed'o.ni n, math o faen
gwcrthfawr [gerfiadacth
Chalcography, kal.kog'ra.fi n, pres-
Chaldron. tshóTdrun n, callawr; pair;
ealloraid
Chalice, tshal'is n, cwpan y cymmnn
Chalk, tshok n, pnddgalch, sialc, mann :
vt, marmu, priddgalchu. Chalk-cut-
ter, codwr mann
Challenge, fehal'enj n, baidd, beriad;
arddelw; hawl; nam: vt, beiddio;
herio; arddelwi; Hysu
öre ; läte, l'íne, nö, miite ; she, zh=z azure ; thin, thìs ; j=dzh. CHA
Chalybeate, ka.lib'yiit a, duraidd, durllyd
Cham, kam rc, penadur Tartari
Chamade, shâ.mäd' n, sain tabwrdd i
ofyn cyflafaredd
Chamber, tshäm'bûr n, ystafell, lloft
Chambering, tshiim'bur.ing n, wttres;
trythyllwch [ydd
Chamberlain, tshäm'bûr.län n, ystafell-
Chambermaid, tshäm'bûr.mäd n, ystaf-
ellyddes [fall newidliw
Chameleon, hâ.mî'lî.un n, math o fad-
Chamfer, tsham'fur n, rhigol, rhych,
pannel: vt, rhigoli, rhychu, pannelu
Chamois, shâ.môî' n, math o arr
Champ, tshamp vt, enoi, dygnoi
Champagne, sham. pan' n, math o win
Champaign, sham. pan' n, gwastadedd,
rhos, bi'o ; tir digoed : a, gwastad
Champion, tsham'pî.nn n, campiwr; or-
nestwr, penymladdwr; cawr
Chance, tshans n, damwain, dygwydd-
iad, hap: vi, damweinio, dygwyddo.
Chance medley, damwain-laddiad
Chancel, tshan'sel n, canghell, llogawd
Chancellor, tshan'sel.ûr n, canghellydd
Chancellorship, tshan'sel.ûr.ship n,
canghellwriaeth, canghellyddiaeth
Chancery, tshan'sur.î n, llys cydwybod
Chancre, shangTiûr n, llynoryn drwg
Chandelier, shan.dî.lî'r' n, canwyllyr
Chandler, tshand'lûr' n, canwyllydd
Change, tshänj n, newid, newidiad, arall-
iad, tro : vt, eyfnewid, arallu, troi
Changeable, tshän'jâ.bl, Changeful,
tshänj.fẁl a, cyfhewidiol, newidiol
Changeling, tshäng'ling a, anwadalyn
Channel, tshan'el n, cyfyngfor; rhedle;
dyfrlle; rhych, ffos: vt, cwyso neu
rychu colofn
Chant, tshant vt, cann. corgann ; pyncio
Chanticleer, tshan.ti.kli'r' n, crochgein-
iad; y ceiliog
Chantry, tshan'trî n, corgafell, corgapel
Chaos, ka'os n, annhrefn, cymmysgedd
Chaotic, ka.ot'ik a, didrefn, afluniaidd
Chap, tshop n, gên, bochgern. Chap-
fallen, bochlaes, llaeswefl ; digalon
Chap, tshap vt, agenu, ymagor, hollti:
n, agen. holltiad
Chape, tshäp n, daliedydd, gafaelydd
Chapel, tshap'el n, addoldy, cyssegrfa,
capel, ty cwrdd, ty gweddi
Chapelry, tshap'el.rî n, terfynau addoldy
Chaperon, shap'ur.on n, math o gap neu
gwfl : vt, gweini ar foneddiges
Chapiter, tshap'ì.tûrre, heuliog neu ben-
cwlwm colofn
Chaplain, tshap'län n, caplan, capelwr
Chapless, tshop'les a, cegnoeth, diwefl
Chaplet, tshap let n, coronig, coronbleth,
talaith [nachwr
Chapman, tshap'man n, maeler, mas-
Chapter, tshap tûr n, pennod; senedd
eglwys gadeiriol : vi,trethu; cyhuddo;
ceryddu. Chapter-house, cabidwl ;
cadeirdy [vi, dyddweithio
Char, tshê'r n, dyddorchwyl, byrwaith :
Char, tshâr n,j torgoch: vt, golosgi
Character, kar ak.tur n, gair, enw, cym-
meriad, nodweddiad; nod, arwydd;
coel [deb
Characterism, kar'ak.tur.izm n, nodol-
Characteristic, kar.ak.tur.is'tik a, nod-
weddol : n, nodwedd, nodweddiad
Characterize, kar'ak.tur.'iz ẅ,nodweddu,
nodi; hynodi, priodlunio
Charcoal, tshar'kol n, golosg
Chare, tshê'r n, heolan, Ion
Charge, tshârj n, gorchymmyn, archiad,
annogaeth; gofal, cadwraeth; cŵyn,
cyhuddiad; traul; rhuthr: vt, erchi,
gorchymmyn; cyhuddo; rhuthro, ym-
osodar; gofyntâl; Uwytho
Chargeable, tshâr'jâ.bl a,"treulfawr ; cy-
huddadwy. Chargeable to, i'w dalu
gan [march rhyfel, cadfarch
Charger, tshârjûr n, cawg, dysgl;
Chariness, tshê'r'î.nes n, gocheìiad, gofal,
cynnildeb, crintachrwydd
Chariot, tshar'î.ut n, cerbyd, cludai
Charioteer, tshar.î.u.tî'r' "n, gyrwr cer-
byd, cerbydwr Jelusengar
Charitable, tshar'î.tâ.bl a, cariadus, hael ;
Chanty, tshar'î.tî n, cariad; tosturi;
cardod, elusen [gwagymhonwr
Charlatan, shâr'lâ.tan n, crachfeddyg;
Charlatanical, shar.la.tan'i.kal a, gwag-
ymhonawl
Charm, tshârm n, swyn, swyngyfaredd ;
swynserch : vt, swyno ; rheibio ; llygad.
dynu ; boddio ; ennill serch ; hudo, denu
Charming weather, bin hyfryd
Charnel, tshâr'nel a, yn cynnwys cig, neu
gelanedd. Charnel-house, esgyrndy
Chart, tshârt n, darlunlen, argrafflen
Charter, tshar'tur n, breintlen, braint
ysgrif : vt, awdurdodi, breinio
Charwoman, tshê'r'wẁm.an n, hurwraig
Chary, tshê'r'î a, gofalus, gochelgar,
cynnil; dyfal; crintachllyd
Chase, tshäs n, helwriaeth; erlyniad;
coedwig : vt, hela ; ymlid, erlid, erlyn.
Beast of chase, anifail hela [adwy
Chasm, kazm n, agen, gagendor, cyfwng,
47
GHI path, fat, ere, met, mâ-rîne, pin, ôrb, on, curve, cut, tŵ=too, tẁk=took;
Chaste, tshiist a, diwair, dihalog, pur,
dilwgr [ceryddu, cospi
Chasten, tshä'sn, Chastise, tshas.t'iz' vt,
Chastisement, tshas'tiz.ment n, cerydd,
cosp, cystwyad
Chastity, tshas'tî.tî n, diweirdeb, purdeb
Chat, tshat n. clebar, cogor, siaradach :
vi, bragaldio, baldordd, pepru
Chattellany, tshat'el.an.î n, tiriogaeth
castell [symmudol
Chattels, tshat'elz n, daoedd, da, daoedd
Chatter, tshat'ûr vi, llolio, trydar, ym-
ddadwrdd, gwagsiarad
Chatterbox, tshat' ur.boks
Chavender, tshav'en.dur n, y penci
Chawdron, tsko'drun n, perfedd, coludd-
ion, coludd [werth
Cheap, tshîp a, rhad, isel, iselbns; di-
Cheapen, tshi'pn vt, lleihau gwerth
Cheapness, tship'nes n, iswerth, newid,
rhadedd, rhadlonedd
Cheat, tshit n, hoced, dichell, twyll;
twyllwr: vt, twyllo, hocedu, hndo,
siomi, colledu
Check, tshek n, rhwystr; gwastatâd
cyfrif, archeb : vt, attal ; ceryddu, arafu
Cheek, tshik n, grudd, boeh, cern
Cheer, tshî'r' n, hoen, llonder; arlwy:
v, lloni, sirioli; ymhyfhau. Be of
good cheer, cymmerwch gysur
Cheerful, tshî'r'fẁl a, lion, hoenus,
llawen, dyddan [sirioldeb
Cheerfulness, tshfr'fẁl.nes n, llawenydd,
Cheerless, tshi'r'les a, annyddan, trist,
annifyr [lion, go Ion
Cheerly, tshî'r'lî, Cheery, tshî'r'î a,siriol,
Cheese, tshiz n, caws [werthydd
Cheesemonger, tslnz'mung.gur n, caws-
Cheesepress, tshiz'pres n, gwryf caws
Cheeselip, tshiz'hp n, gwrach y llydw
Chely ; ki'li n, crafanc pysgodyn cragenog
Chemical, kem'i.kal a, fFeryllaidd
Chemist, kem'ist n, fferyllydd, fferyllyd
Chemistiy, kem'is.tri n, fferylliaeth
Cheque, tshek n, brithhain, lliain
croesreng
Chequer, tshek'ur vt, ymryhwio, britho.
Chequer-work, croeswaith, amrywaith
Cherish, tsher'ish vt, meithrin, achlesu,
mynwesu, ymgeleddu, cefnogi
Cherry, tsher'î n, ceiriosen, surain,
Cherry-cheeked, rhuddfochog, boch-
Chert, tshûrt », math o gallestr [goch
Cherub, tsher'ub (cherubim) n, cerub,
angel
Cherubic, tshi.nv'bik, Cherubical, tshi-
rw'bi.kal «,cembaidd, angylaidd, nefol
[pepryn
n, clebryn,
Cherubim, tsher'ü.bim np. — Cherub
Cherup,tsher'up vi, trydar, cathlu,grillio
Chervil, tshur'vil n, sierfel. Wild chervil,
nodwydd y bugail
Chess, tshes, n, gwyddbwyll
Chessboard, tehes'bö'rd n, tawlfwrdd,
clawr y wyddbwyll [wyddbwyll
Chessmen, tshes'men np, gwerin y
Chest, tshest n, cist ; cledr y ddwyfron.
Chest of drawers, cist logellog
Chestnut, tshes 'nut n, castan, pibgneuen.
Chesnut-tree, castan wydden
Chevalier, shev.a.liV n, marchog
Chevaux de frise, shev.o.du.friz' n,
chfiynwrych [croen myn
Cheveril, tshev'ur.il n, myn, mynyn;
Chevin, tshev'in n, pysg penfawr, y
penci [cil
Chew, tshü vt, cnoi. Chew the cud, cnoi'r
Chicane, shi.kan', Chicanery, shi.ka'-
nûr.î n, cecraeth, twyll, geubwyll,
ystrywddadl, ystranc
Chicory, tshik'ur.i n, math o ddant y
Hew a gymmysgir â choffi
Chick, tshik n, ydbys man cochion
Chick, tshik, Chicken, tshik'in n, cyw.
Chicken-hearted, digalon, llwfr, ofnus.
Chicken-pox, brech yr ieir
Chickweed, tshik'wid n, gwlydd
Chide, tsh'id (jpt chid, tshid ; pp chid-
den, tshid'n, chid) vt, senu; ceryddu,
dwrdio, dondio
Chief, tshif a, pen, penaf, arbenig, prif :
n, pen, penaeth, blaenor, udd, Uywydd
Chiefdom, tshif 'dum n, blaenoriaeth
Chiefly, tshif 'li ad, yn benaf, gan mwyaf
Chieftain, tshif 'tän n, blaenor, penadur,
tywj-sog [malerth
Chilblain, tshil'blän n, llosg eira, cibwst,
Child, tshi'ld (p children) n, plentyn;
maban, baban
Childbearing, tshild'be'r.ing a, plantog,
yn planta : n, esgoriad, dygiad plant
Childbed, tshi'ld'bed, Childbirth, tshild'-
bûrth n, esgorfan, gwelyfod, gwely
esgor [mabanoed, mabolaeth
Childhood, tshi'ld'hẁd n, mebyd,maboed,
Childish, tshild'ish, Childhke, tshildTik
a, plentynaidd, mabanaidd [diblant
Childless, tsh'ild'les a, ammhlantadwy,
Children, tshil'dren np. — Child
Chiliad, kil'yad n, mil o rifedi canlynol
Chiliahedron, kil.ya.hi'drun n. ' dull
milochrog [ milwriad
Chiliarch, Kil'yark n, Uywydd ar fil,
Chihast, kil'yast w, milflwj'ddiad, credwr
yn y mil o flyuvddoedd
48
öre; läte; line, nö, müte; she, zh=z azure; thin, tiiìs; j=dzh. CHR
Chill, tshil n, fterdod, rhyndod : a, an-
nwydog, oer : vt, fferu, rhynu, ocri
dullness, tshil'nes n, annwyd, oerni
Chilly, tshil'î a, rhynllyd, annwydog,
oer, oerhyd, fferllyd, oeraidd
Chime, tsh'im n, cynghaneddglych,
cydsain : vt, cynghaiieddu, cytuno
Chimera, hî.mî'r â. n, gwag ddychymmyg
Chimerical, ki.mer'i.kal a, dychym-
mygol, mympwyol, iFugiol
Chimmage, shim'î.näj n, gwigdoll
Chimney, t.shim'ni n, simdde, simnai,
sawell, mygdwll, ffumer. Chimney-
piece, cladde
Chin, tshin n, gên; elgeth. Chin-cloth,
miswrn, genain. Double-chin, tagell.
Double-chinned, tagellog. [China
Chinaware, tsh'i'nâ.wG'r n, priddlestri
Chincough, tshin'kof n, sych beswch, pas
Chine, tshi'n n, llain y cefh, cefnddiyll
Chink, tshingk n, agen, hollt, holltiad :
v, tincian; agenu, ymagor, hollti
Clunky,- tshing'ki a, agenog, holltog
ChiDtz, tshints n, math o gotymwe
Chip, tship vt, asglodi ; hacio, naddu :
n, asglawd, asglodyn [enydd
Chirographer, ki'rog'ra.fur n, ysgrif-
Chirographist, ki.rog'ra.fist n, ysgrif-
enydd; llawddewin [ysgrifwaith
Chirography, k'i.rog'ra.f î n, ysgrifeniad,
Chirology, ki'.rol'o.ji n, amneidiaeth
Chiromancer, ki'rb'.man.sur n, llaw-
ddewin [iniaeth
Chiromancy, k'i'ro.man.si n, llaw-ddew-
Chirp, tshûrp vi, trydar, clochdar, grill-
ian, gwichleisio, cathlu, pyncio
Chirper, tshûr'pûr n, cethlydd
Chirurgeon, kT.rur'jun n, llawfeddyg
Chirurgery, ki'.rur'jur.i ?2,llawfeddygactk
Chisel, tshiz'l n, gaing, cŷn cerfio
Chit, tshit n, coryn ; eginyn, blaguryn :
vi, egino, blaendarddu [llol
Chitchat, tshit'tshat ?i, trydar, siaradach,
Chitterlings, tshit'ur.lingz n, coludd;
plethaddurn
Chitty, tshit'i a, brych, brycheulyd
Chivalry, shiv'ahri n, urddas milwraidd ;
marchwriaeth ; camp, gwrolgamp
Chives, tshi'vz np, cenin y gwinwydd,
cenin syfi ; canoldwf blodau
Chlorosis, klU.r'o'sis n, y glasglwyf
Chocolate, tshok'o.liit n, math o foreulvn
Choice, tshôîs n, dewis, dewisiad : am-
rywiaeth : a. dewisol, rhagorol, odiaeth
Choiceness, tshôis'nes, n, rliagoriaeth
Choir, kw'i'r n, côr, cafell; coraid o
gantorion.
Choke, tshok vt, tagu, llindagu; mogi
Choky, tsho'ki a, taglyd [lhduaws, Hid
Choler, kol'ur n, geri, bustl; digter,
Cholera, kol'ur.a n, geri, geriwst, geri
marwol [nawswyllt
Choleric, kol'ur.ik a, geri'og; digofus,
Choose, tshwz (chose, chosen) vt, dewis,
ethol, dethol, pigo, dichlynu
Chop, tsbop vt, dryllio, daroio, briwo;
cyfnewid; llewa: n, dymod, holltiad,
dernyn, dryll. Chop-house, bwytty.
Chopping-knife, cyllell friwo [Alban
Chopin, tshö'pîn' n, chwart gwin yn yr
Choppy, tskop'i a, agenog, tyllog, bolltog
Choral, ko'r'al a, coraidd, c'afellaidd
Chord, kord n, tant ; gafael, cyssain : vt,
cyduno, cydseino [corgeiniad
Chorister, kor'is.tur, Chorist, ko'r'ist n,
Chorographer, ko.rog'ra.fur n, parth-
ddarluniwr, gororgraffydd
Chorography, ko.rog'ra.fi n, parth-
ddarluniad, gororgraffiaeth
Chorus, ko'r'us n, cydgor, cydgan
Chose, tsho'z pt. — Choose
Chosen, tsho'zn ^. — Choose
Chough, tsbuf n, coegfran, ca\vci,palores ,
Chouìe, tshûŵl n, crombil ; cern [ cegid
Chouse, tshûŵs n, ffwl, gwirionyn ; hud ,
hoced : vt, hocedu, twyllo, siomi
Chrism, krizm n, eneiniad ; yr olew cys-
segredig [flwch
Chrismatory, kriz'ma.tur.i n, yr enein-
Chrisom, kriz'um n, y lhain sanctaidd
Christ, krist n, Crist, Eneiniog. Christ-
cross row, kris'kros.ro, yr egwyddor
Christen, kris'n vt, bedyddio, Cristionogi
Christendom, kris'n.dum n, gwledydd
cred, ybyd Cristionogol
Christian, kris'tshan n, Cristion; cred-
adyn : a, Cristionogol. Christian name ,
enw bedydd [ogaeth
Christianity, kris.tshi.an'i.ti «, Cristion-
Christianize, kris'tshan.'iz vt, Cristionogi
Christianlike, kris'tshan.li'k a, Cristion-
ogaidd [mas-box, calenig; cyfarwys
Christmas, kris'mas n, Nadolig. Christ-
Chromatic, kro.mat'ik a, perthynol i
liwiau neu beroriaeth [barhäus
Chronic, kron'ik a, hen, parhaol, hir-
Chronicle, kron'i.kl n, brud, brut, coflyfr,
oeslyfr, banes : vt, cofrestru, brudio
Chronicler, kron'i.klur n, brudai, arn-
seryddwr, cofrestrydd, hanesydd
Chronogram, la-on'ö.gram n, cofargraff
Chronologer, kro.nol'o.jur n, amserydd-
wr, oesrestrydd [restrol
Chronological, kio.noloj'i.kal a, oes-
49
CIR path, fat, ére, met, mâ-rine, pin, ôrb, on, curve, cut, t\v=too, tẁk=took;
Chronology, kro.nol'u.ji n, brudiaeth,
amscryddiaeth [fy nj ig, oriawr
Chronometer, kro.nom'i.tur n, awr-
Chrysalis, kris'a.lis (chrysalides, kri-
sal'ì.dîs) n, ehwileryn ; elindys (p)
Chrysolytc, kris'o.l'it », yr eurfaen
Chub, tshub n, y pysg penfawr, y penci;
clclfF. Chub-cheeked, bochdew
Chubby, tshub 'î a, penfawr, pendew, tew
Chuck, tshuk v, clwcian; taro tan yr
ên : n, chvciad ; dyrnod dan yr ên
Chuckle, tshuk'l v, crechwenu; hoff-
lochi, clwcian ; chwerthin
Chuff, tshuf n, delff, drel, drelyn, lleban
Chum, tshum, n, cywely, cydymaith
Chump, tshump n, boncyfF, cipyll, cyff
Church, tshûrlsh n, eglwys; llan: vt,
rhyddhau gwraig
Churchman, tshûrtsh'man n, eglwysydd :
gwr eglwysig
Churchwarden, tshùrtsh'wôr.dn n, gol-
ygydd eglwys [beddlan, beddrod
Churchyard, tshûrtsh'yârd ?i, mynwent.
Churl, t'shûrl n, delff, drel ; cybydd. carl,
cerlyn [cybyddlyd
Churlish, tshûr'iish a, drelaidd,taiogaidd ;
Churlishness, tshûr'lish.nes n, taiog-
nvydd, anfoes; cybydd-dra
Churme, tshûrm n, sun, trust
Churn, tshûrn n, buddai : vt, corddi
Chylaceous, k'i.la'shus a, ceulaidd
Chyle, kil n, caul
Chylifaction, k'i.li.fak'shun n, ceulad
Chyme, ki'm n, sudd ymborth treuliedig,
maethsudd
Cibarious, sî.bê'r'î.us a, bwytadwy
Cibol, sib'ul, Ciboul, sî.bŵl', Chibbol,
tshib'ul n, sibolen
Cicatrice, sik'a.tris n, craith, crachen
Cicatrize, sik'a.triz v creithio, crachenu
Cicerone, tshî.tshê.ro'nê n, cyfarwyddwr
dyeithriaid
Cÿcisbeo, fcshî.tsHs.bê'ö n, cariadfab
gwraig briodyn yr Eidal [weddu
Cicurate, sik'ii.riit vt, dofi, aram, hy-
Cicuration, sik.u.ra'shun », dofiad,
Cider, si'diir n, afalddiod, osai [arafiad
Cilery, sil'ur.î n, deilgerfiad
Ciliary, sil'yur.î r,-, amrantaidd
Cilicious, si.lish'us a, blewog, garw
Cimmerian, si.mi'r'i.an a, erchyllddu,
caddugol. ty wyll. dudew
Cimmerii. si.mi'r'i.T np, trigolion dyffryn
Italaidd, lie y dywedir ni thvwyiiai yr
haul byth [rhwýuiyu
Cincture, singk'tshuv u.
Cinder, süi'dûr n, marworyn
Cineritious, sin.ur.ish'us, Cinereous, si-
nî'r'ì.us a, lludwaidd, ulwaidd
Cingl, sing'gl n, cengl [delid coch
Cinnabar, sin'à.bâr n, mwn arian byw,
Cinnamon, sin'â.mun n, canel, synamwn
Cinque, singk n, pump. Cinque-pace,,
math o daplas neu ddawns. Cinque
ports, pump porthladd, Dover, Sand-
wich, Hastings, Romney, a Hythe, at
y rhai ychwanegwyd Winchelsea, Rye,
a Seaford
Cion, s'i'un n, blaguryn, impyn, ysbrigyn
Cipher, si'fûr n, goddim (0); dirgelnod:
vi, bwrw eyfrif, cyfrifo
Ciphering, si'fur.ing n, cyfrifyddiaeth
Circinate, sûr'sî.nät vt, ciynhau, gwneyd
cylch
Circle, sur'kl n, cylch, cylchwy, cant,
cwmpas: vt, cylchynu; cantio [torch
Circlet, sur'klet n, cylchig, cylchyn,
Circuit, sûrlíit n, amgylchedd, cylchen,
cyrchyd ; cylchdaith : vt, cylchynu
Circuiteer, siir.ki.tiV n, cylchdeithiwr
Circuitous, sur.kii'i.tus «, cwmpasog
Circular, sur'ku.lur a, cylchol: », cyleh-
lythyr, cylchnod
Circularity, siir.kii.Vr'i.ti n, cylchog-
rwydd [gerdded; cylchanfon
Circulate, sûrTcü.lät v, ymdröi, cylch-
Circulating, sur'kii.la.ting a, cylch-
redav.l [cylchrediad
Circulation, sur.kii.la'shun », amlifiad,
Circnm- jmj, cylch-, am-
Circumambiency, sûr.hum.am'bî.en.sî «,
cylcbyniad * [amredol, cylchynol
Circumambient, sur.knm.am'bi.ent a,
Circumambidate, sur.kum.am'bii.lat vi,
cykhrodio, amrodio
Circumcise, sur'kum.s'iz vt, enwaedu
Circumcision, sur.kum.sizh'un n, en-
waediad
Circumcurreut, sur.kum.kur'ent a, ar-
amredol. cylchredol
Circumduct," sur'kum.dukt vt, cylch-
arwain; amluddio, gwrthdiin
Circumduction, sur.kum.duk'skun n,
cylcharweiniad
Circumference, sur.kum'fur.ens n. cylch-
ed, cylchedd, cwmpas [cylchedydd
Chcumferentor, sdr.kum.fur.en'tur n,
Circumflex, sur'knm.fleks n, nod hir
don ; fforchnod fel hyn ( Ä )
Circumtluence. sur.kum'flii.ens n, cylch-
liiiad. amlifiad
Circumfluent, sur.kum'flu.ent. Circum-
fluous, sur.kum'flii.us a, cylchlifioL,
amlifiol, cylchlifeiriol *
50
ore ; late, Tine, nö, miite ; she, zh=z azure ; thin, thìs ; j=dzh. CLA
Circumforaneous, sur.kum.fo.ra'ni.us a,
yn myned o ddrws i ddrws
Circumfulgent, sur.kum.ful'jent a, am-
dywynawl [tywallt o boh tu
Circumfuse, sur'kum.fuz vt, amdywallt,
Circumfusion, sur.kum.fu'zkun n, am-
dywalltiad [dreiglo, cylchdroi
Circumgyrate, sur.kum'ji.rat vt, am-
Circumition, sur.kum.ish'un n, cylch-
fynediad [gyffiniol
Circumjacent, sfir.knm.jii'sent a, ar-
Circumligation, sur.kum.li.ga'shun n,
cylchrwymiad, amrwymiad
Circumlocution, sur.kum.lo.kii'shun n,
cylchymadrodd, amgylchiaith, cylch-
ddywediad, cylcheiriad
Circumnavigate, sur.kum.nav'i.gat vt,
cylehfordwyo, amfordwyo
Circumnavigation, sur.kum.nav.i.ga'-
shun n, amfordwyad, cylchfordwyad
Circumnavigator, sûr.kum.nav'î.gä.tûr
n, amfordwywr [cylchosodiad
Circumposition, sur.kum.po.zish'un 11,
Circumrotation, sur.kum.ro.ta'shun n,
cylchdroad, amdreigliad
Circumrotatory, sûr.kum.rö'tâ.tur.î a,
cylchdroawl [argyfyngu
Circumscribe, sur'kum.skrib vt, amgau,
Circumscription, sur.kum.skrip'shun n,
cylchysgrifeniad
Circumspect, sur'kum.spekt a, amwel,
gochelgar, g\vyhadwi'us, gofalus, call
Circumspection, sur.kum.spek'shun n,
gwyliadwriaeth, gofal
Circumstance, sur'kum.stans n, am-
gylchiad, dygwyddiad, achos, sefyllfa,
Circumstantial, sur.kum.stan'shal a,
amgylchiadol, manwl, manol
Circumstantiate, sur.ktun.stan'shi.at vt,
manwl ddangos, profi
Circumvagant, sur.kum.va'gant a,
cylchgnvydrol , amgrwy drol
Circumvallation, sur.kum.va.la'shun n,
gvsrachglawdd, amglawdd
Circumvection, sur.kum.vek'shun n,
cylchddygiad [goiymestvn
Circumvent, sur'kum.vent vt, twylîo,
Circumvention, sur.kum.ven'shun n,
siomiant, hocedwaith [amddilladu
Circumvest, sur'kum.vest vt, amwisgo,
Circumvolution, sur.kum.vo.lii'shun n,
amdraill, amrod, cylchdi'oad, cylch-
rediad [cylchdroi
Circumvolve, sur'kum.volv v, amdroi,
Circus, sur'kus n, cemmaes, maes y
campau
Cist, sist n, gwain, cod ; ceuad ; penddiged
Cistern, sis'türa n, dyfrgist, pydew,
fiynnon [tŵr
Citadel, sit'â.del n, castell, amddifiynfa,
Cital, s'i'tal, Citation, s'í.tä'shun n, gwŷs
eglwysig; llythyr dyfyn; dyryniad,
dyfyn; geiradroddiad
Citatory, s'i'tâ.tur.î a, dyfynol, gwysiol
Cite, si't vt, gwysio ; dyfynu, geiradrodd
Cithern, sith'ura n, math o hen delyn
Citizen, sit'Lzn, Cit, sit n, dinesydd,
bwrdais [maen crisialaidd
Citrine, sit'rin a, melynliw, eurliw : n,
Citron, sit'run n, afal euraidd, eurafal
City, sit'i n, dinas, dinasdref, din, caer
Civet, siv'et n, perarogl tebyg i fwsg.
Civet-cat, cath iVsg, cath Peru
Civic, siv'ik a, dinasaidd; gwladol.
Civic crown, coronbleth a roddid gynt
yn wobr am orchestwaith gwladol
Civil, siv'il a, gwledig ; dinasol, gwladol ;
moesgar. Civil law, y gyfraith wladol.
Civil war, rhyfel gartrefol [wr
Cmlian, si.vil'yan re,cyfreithiwr; dinas-
Civility, si.vil'i.ti n, moes, moesgarwch,
hynawsedd, mwyneidd-dra
Civilization, siv.il.i.zii'shun n, moesol-
iad, gwareidtdian
Civilize, siv'il.i'z vt, moesoli, hyweddu,
gwareiddio, dynoli
Clack, klak n, clec, clep, debar, clegr :
vi, clecian, clepio, clepian, clegyr
Clad, klad pt & pp.— Clothe
Claim, cläm n, hawl, arddelw,arddelwad :
v, arddelwi, hbni hawl ; ceisio
Claimable, kla'ma.bl a, arddeladwy
Claimant, klii'mant n, arddelwydd, ym-
hònwr, hawlwr [sythu
Clam, klam v, glynu, gludio; lluddio;
Clamber, klam 'bur vi, dringo, ymgribo
Clamminess, klam'i.nes n, gludedd,
gwydnedd [toeslyd
Clammy, klam'i a, gludiog, gwydn,
Clamorous, ldam'ö.rus a, trystfawr,
bloeddfawr, gwaeddgar, ystwrllyd
Clamour, klam'ur n, dadwrdd, gwaedd,
trwst, twrf : v&',crochrwgnach, diaspad
Clamp, klamp n, dam o bren neu haiam :
vt, cyssylltu astellod trwy rychu.
Clamp of bricks, odynaid o briddfeini
Clan, klan n, tylwyth, cenedl
Clancular, klang'kii.lur a, celgar, dirgel,
dan gudd [dan law
Clandestine, klan.des'tin a, lladradaidd,
Clang, klang v, crochseinio, cloncio:
n, swn, croch, clone [crochsain
Clangor, klang.gur n, swn, croch, clec,
Clangous, klang gus a, crochseiniol
51
CLI path, fat, êre, met, mâ-rîne, pin, orb, on, curve, cut, tŵ=too, tẁk=took ;
Clank, klangk vt, clewtian, clecian,
crasdincio : n, crochsain, clone
Clap, klap n, twrf", trwst: v, euro, taro,
dulio, bwrw; clecian, clepian, clebran
Clapboards, klap'bo'rdz n, estyll barilau
Clapper, klap'ur n, curwr dwylaw ; cleb-
ren ; clep melin ; tafod cloch ; ystwẅrl
Clapperclaw, klap'ur.klo vt, difrio, tafodi
Clarencieux, klar'ens.yw n, yr ail ar-
wyddfardd.
Clare-obscui-e, kle'r.ob.skiiV n, goleu a
gwyll mewn lluniadaeth
Claret, klar'et n, gwin cocb Ffrengig
Claricbord, klar'i.kGrd n, math o offeryn
cerdd, glaerdant [gloewad
Clarification, klar.i.fi.cii'shun n, teriad,
Clarify, klar'Lf'i vt, teri, gloewi, puro
Clarion, klar'i.un n, udgorn. llugorn
Clarionet, klar'i.o.net ?i, math o" delgorn
Claritude, klar'i.tiid, Clarity, klar'i.ti n,
gloewder. claerder, terder
Clash, klash v, mawrdrystio ; gwrthdaro,
anghytuno, anghydsynio
Clasp, klasp n, gwiieg, boglwm, craff-
glwm: vt, tytwymo. boglymu; cof-
leidio; cau. Clasp-knife, cyllell yn
cau yn y earn
Class, klas n, trefn, gradd, dosbarth,
rhes: vt trefnu, rhestru [awdurol
Classic, klas'ik n, prif awdur: a, prif
Classical, klas'i.kal a, awdurol, uchel-
raddol, dysgedig, prifawdurol
Classification, klas.i.fi.ka'shun n, dos-
barthiad, rhestriad [rhesu, trefnu
Classify, klas'i.f l vt, dosbarthu, rhestru,
Clatter, klat'ur n, clewt, twrddglep, bal-
dordd : v, clewtian, crochddadwrdd
Cla,use, kloz n, adnod, adran, erthygl,
Claustral, klo'stral a, mynachol [gwers
Clausure, klo'shur n, cauedigaeth, carch-
Clave, klavpi. — Cleave [ariad
Clavicle, klav'i.kl n, trybedd yr ysgwydd
Claw, klô n, crafanc, ewin, paíf: vt,
crafu, crafangu, cripio [iwr
Clawback, klo'bak ra,gwenieithwr, truth-
Clay, kla n, clai, priddgist. Clay-cold,
difywyd, marw [cleiog
Clayey, klii'i, Clayish, kla'ish a, eleilyd,
Claymore, kla'mo'r n, math o gleddyf
mawr dwy law
Clean, klin a, glàn, gloew, glanwaith;
pur: vt, glanhau, gloewi, puro: ad,
yn gwbl, yn hollol [#dd
Cleanliness, klen'li.nes n, glendid, pur-
Cleanly, klen'ii a, glán, pur
Cleanness, klin'es n, glendid, gloewder,
purder ; glanweithdra
Cleanse, klenz vt, glanhaüj puro; coethi
Clear, kli'r a, amlwg, eglur ; glân, gloew ;
goleu, claer ; rhydd, dieuog ; croew : ad,
yn llwyr, yn gwbl, yn lân : vt, glanhau ;
dieuogi, rhyddhau. Clear of debt,
allan o ddyled, Clear-sighted, craff,
craffolwg [rhyddhâd
Clearance, kli'r'ans n, gollyngdod,
Clearness, kli'r'nes n, eglurder ; croewder
Cleave, kliv (cleft; cleft, cloven) vt,
hollti, ysgyrioni; fforchogi: vi {pt
clave), glynu, yinlynu [ydd, asgai
Cleaver, kli'vur n, holltwr; bwyell cig-
Clef, kief n, allwedd [pp. — Cleave
Cleft, kleft n, hollt, agen, rhigol : pt &
Clemency, klem'en.si n, tynerweh, hyn-
awsedd, tiriondeb, trugárogrwydd
Clement, klem'ent a, gwâr, mwyn, tir-
ion, trugarog, hynaws
Clench, klentsh vt, rhybedio, gwrth-
hoeho. To clench the fist, cau'r dwm
Clepe, klip vt, galw, enwi
Clergy, klur'ji n, gwŷr lien, offeiriaid.
Benefit of clergy, braint eglwyswyr
Clergyman, klur'ji. man n, offeiriad,
gweinidog yr egíwys [ig
Clerical, kler'i.kal a, offeiriadol. eglwy»-
Clerk, klark n, ysgolhaig ; offeiriad, gwr
lien; ysgrifenydd; llyfrwr; cyfrifwas.
Parish clerk, "elochydd
Clerkship, klark'ship n, ysgolheigdod ;
swydd ysgrifenydd [goel
Cleromancy, kler'o.man.si n, coelbren-
C lever, klev'ur a,medrus, bylaw, hyfedr
Cleverness, klev'ur.nes n, deheuder
Clew, klii n, pellen edafedd ; hyfforddiad,
awgrym: vt, codi yr hwyliau
Click, klik vi, clecian, tincian, clepian
Clicker, klik'ur n, drwswahoddwr
Clicket, klik'et n, clicied, ystwffwl
Chent, kl'i'ent n, nawdd-ddyn, huriwr
cvfreitliiwr [clogwvn, eallt
Cliff, klif, Clift. klift n, dibyn, clegr,
Chffy, klift, Clifty, klif'ti a, clegrog,
serth, clogwynog
Climacter, kli.mak'tur, Chmacteric, kli-
niak.ter'ik n, pob saith mlynedd o
einioes dyn. Grand climacteric, y
drydedd flwyddyn a thrigain
Climate, klfmat n, hinsawdd [iaith
Climax, kl'i'maks n, gradd-deb, gradd-
Climb, kli'm v, dringo, esgyn ; ymgodi
Clime, kli'm n, gwlad, parthran: bin,
hinsawdd
Clinch, klintsh vt, cau; gwi-thblygu,
gwrth-hoelio ; sicrhau; tynafaelu:
cwlwm
52
ore ; läte, line, no, müte ; she, zh=.z azure ; thin, Tiiis ; j=dzh. COA
Cling, kling (clung) vi, glynu, cydio.
cynghafu, ymlynu
Clinic, klin'ik n, dyn gorwedd'iog
Clinical, klin'i.kal a, gorwedd'iog, claf
Clink, klingk vi, tincian, tincio
Clinquant, kling'kant n, brodiad: a,
dysglaer, gwych
Clip, klip vt, cneifio, brigdori, tocio.
Clippings, cneifion; ciniach
Clipper, klip'ur n, tociwr arian bathol ;
math o long
Cloak, klok n, mantell, cochl, hug,
hugan, coban, casul: vt, mantellu;
dirgelu, cuddio, celu
Clock, klok n, awrlais, cloch, cloc
Clockmaker, klok'mii.kur n, orleisydd,
awrleisiwr [clocwaith
Clockwork, klok'wfirk n, pwyswaith,
Clod, klod n, tywarchen, priddell, mawnen
Cloddy, klod'i a, tywarchog, priddellog
Clodpate, klod'pat" Clodpole, klod'pol n,
un pendew, hurtyn, taiogddyn
Clog, klog n, attal. lludd, rhwystr ; pren-
esgid, fíbllach ; llyffethar : t'£,gorlwytho,
lluddias, rhwystro; llyfFetheirio
Cloister, klois'tur n, mynachdy ; lleiandy ;
rhodf'a golofnog, cyntedd colofnog : vt,
cau i fyny mewn mynachlog
Cloisteral, Môîs'tur.al a, mynachaidd,
Cloke, klok. — Cloak [unigol
Close, klos n, cae: a, cauedig, tyn;
cyfagos, agos ; tawedog. Close-stool,
troethlestr. Close-handed, llawgauad,
crintach. Close-hauled, ar y gwynt
Close, kloz v, cau; terfynu; dybenu;
cyssylltu: n, terfyn; clo, diweddglo
Closeness, klos'nes n, agosnvydd, nes-
rwydd; tynder; anhaelder; tawedog-
rwydd; durfingrwydd
Closet, kloz'et n, cell, cuddigl, llogawd;
llogell : vt. cau mewn cell ; cuddio
Closure, klo'zhur n, cae; diweddglo
Clot, klot n, tywarchen; tolchen o waed :
I vi, tolchi, tolchenu, ceulo
Cloth, kloth n, brethyn; lhain. Table-
cloth, bwrdd-len; lhain bord
Clothe, Moth {clad) vt, dilladu,
gwisgo, trwsiadu. Well-clothed, Well-
clad, trwsiadus, taclus
Clothes, kloTHz np, dillad,
np ]:
Clothier, klo'THi.ur n, brethynwr, dill-
edydd " [trwsiad
Clothing, klo'THing n, dillad, gwisgiad,
Clotty, klot'i a, tolchenog
Cloud, Idûŵd n, cwmwl, nifwl: vt, cy-
mylu; tywyllu, gorchuddio. Cloud-
capped, â'i ben yn y cymylau
Cloudbemes, klûŵd'ber.îs np, mwyar
berwyn [claer
Cloudless, kluwd'les a, digwmwl, eglur,
Cloudy, klûŵd'î a, cymylog, tywyll;
cuchiog
Clough, kluf n, dibyn, gallt, clegyr
Clout, kluwt n, clwt, bril, bretyn, cad-
ach: vt, clwtio; hoeho [aidd
Clouterly, klûŵ'tûr.lî a, annhaclus ; llab-
Clove, klov n, ewin garlleg ; saith pwys
o wlan ; grawn per o'r India
Cloven, klo'vn pp. — Cleave. Cloven-
footed, fforchog ei ewin, ewinfforchog
Clover, klo'vur n, meilhon. Clover-
grass, meillion-wair
Clown, kluwn n, drel, lleban, buach,
drelyn, taiog, taiogyn; croesan, ffwl
y iFair, digriftvas
Clownish, kliiw'nish a, trwsgl, gwladaidd
Clownishness, kluw'nish.nes n, gwlad-
eiddrwydd, taiogrwydd
Cloy, kloi vt, digoni, llenwi, arddigoni
Cloyless, kloi'les a, nas gellir ei ddigoni
Cloyment, kloi'ment n, digoniant, gwala,
Uawndid, arddigoniant
Club, klub n, cnwpa, pastwn; cym-
deithas gydranol: v, pastynu; cyf-
uno i dalu. Club-footed, troedgam,
troedglwp. Club-headed, penfawr,
pendew. Club-law, cyfraith arfau,
nerth arfau. Club-room, ystafell cym-
deithas
Cluck, kluk vi, clwcian, clochdarddain
Clue, klii n, pellen, edefyn ; godreu hwyl
Clump, klump n, cnwfF, clamp, cyff
Clumps, klumps n, delff, lleban
Clumsiness, klum'zi.Bes n, anneheu-
nvydd [lledchwith
Clumsy, klum'zi n, trwsgl, anfedrus,
Clung, klung pt & pp. — Cling: a,
gwystyn, celfain
Cluster, klus'tur n, swp, sypyn, pwn,
bagwy : v, cydymsypio, bagadu
Clutch, klutsh n, crafanc, pawen ; craf-
angiad: vt, crafangu, ysbachu [trwst
Clutter, klut'ur n, dadwrdd, cynhwrf,
Clyster, khs'tur n, chwistrell, rhefrolch
Coacervate, ko.a.sur'vat vt, crugio
Coach, kb'tsh n, cerbyd. Coach-box,
cerbydgist. Coach-house, cerbytty
Coachmaker, kotsh'ma.kur n, saer cer-
bydau
Coachman, kotsh'man n, cerbydwr
Coact, ko.akt' vi, cydweithredu, cyduno
Coaction, ko.ak'shun n, cydweithrediad ;
gorfod [weithredol
Coactive, ko.ak'tiv a, cydweithiol, cyd-
53
ÇOE path, fat, êre, met, mâ-rîne, pin, ôrb, on, curve, cut, tŵ=too, tẁk=took ;
Coadjutant, ko.aj'ii.tant a, cynnorthwyol
Coadjutor, ko.a.jii'tur n, cynnorthwywr,
cyfnerthwr, cydweithredwi-
Coadjutress, ko.a.ju'tres, Coadjutrix,
ko.a.jii'triks n, cynnorthwyes [uniad
Coadunition, ko.ad.u.nish'un n, cyd-
Coagent, ko.a'jent n, cydweithredwi-,
cydweithiwr [ludio, cydio
Coagment, ko.ag'ment vt, cyttyru ; cyd-
Coagulate, ko.ag'ii.lat v, ceulo, troi yn
geulad [tolcheniad
Coagulation, kb'.ag.ii.la'shun n, ceulad,
Coal, köl n, glöyn ; glo. Burning coals,
marwor, marwor tanllyd. Anthracite
or stone coal, glo caled. Bituminous
or soft coal, glo rhinc, glo rhwym.
Coal-pit, pwll glo, globwll. Coal-
black, du iawn, du fel y glo
Coalery, ko'lur.i n, gwaith glo, glowaith
Coalesce, ko.a.les' vi, cydymuno, cyduno
Coalescence, kÖ.â.les'ens n, cyduniad,
cyssylltiad
Coalescent, kb'.a.les'ent a,cyfunol ; undwf
Coahtion, ko.a.lish'un n, undeb, cyf-
uniad, cydiad ; cynghreiriad
Coaly, kö'lî a, fel glo ; yn cynnwys glo
Coaptation, kb'.ap.tii'shun n, cyfaddas-
iad, cymhwysiad
Coarct, ko.arkt', Coarctate, ko.ark'tat
vt, cyfyngu ; tynhau, gwasgu
Coarse, ko'rs a, garw, bras, braisg;
trwsgl; gwael [mhurdeb
Coarseness, ko'rs'nes n, garwedd; am-
Coast, kost n, arfordir, glan, goror,
cyffin : vi, hwyho gyda'r tir
Coat, kot n, cochl, coban, amwisg, pais-
wisg, cot. Great coat, côb uchaf,
hugan. Coat of arms, pais arfau,
arf bais. Coat of mail, pais ddm% cad-
bais,llurig [hudo
Coax, koks vt, twyll-foddio ; gwenieithio,
Cob, kob n, gwylan lwyd ; cybydd. Cob-
horse, ceflyl byr cryf
Cobalt, ko'bolt n, math o adwyn
Cobble, kob'l vt, trwsio, clytio, bras-
glytio, trysglglytio [brasglytiwi'
Cobbler, kob'lur n, cyweiriwr esgidiau ;
Cobcal, kob'kal n, math o esgid
Cobiron, kob'i.urn n, brigwn, boged
Cobnut, kob 'nut n, math o gneuen;
chwareu bechgyn
Cobswan, kob'swan n, yr alarch blaen
Cobweb, kob'web n, gwe'r cor [lliwio
Cochineal, kotsh.i.ml' n, math o bryf
Cochlear, kok'li.ur n, troell Archimedes
Cochleary, kok'li.ur. î a, ar ddull troell,
neu granc malwoden
Cock, kok n, ceiliog; dwsel; mwdwl;
gwalc: vt, gwalcio; codi, syth-godi;
mwdylu, clo-drecio. Cock-brained,
penchwiban. Cock-grass, dail troed
y ceiliog. Cock-sure, cwbl sicr. Heath-
cock, ceihog du [rosyn
Cockade, ko.kad' n, cernbleth, het-
Cockahoop, kok'a.hwp a, gorhoenus
Cockatrice, kok'a.tris n, sai-ff ddy-
chymmygol
Cockboat, kokTbot n, cwch Hong, bad
Cockcrowing, kok'rö.ing n, caniad y
ceiliog ; y plygain
Cocker, kok'ur vt, cocru, anwesu, llochi
Cockerel, kok'ur.el n, cyw ceiliog,
ceiliogyn
Cocket, kok'et n, toll ysgrifen : a, bywiog
Cockfighting, kok'fi'.ting n, ymladdfa
ceiliogod [fuddugol
Cockhorse, kok'hors ad, yn falch ; yn
Cockle, kokl n, ller, gith, ydig, bulwg,
lleren: v, crychu, tolcio, crebachu.
Cockles, cocos, cocs, rhythion. Cockle-
stairs, grisiau nydd-droellog
Cockloft, kok'loft n, croglofft
Cockmatch, kok'matsh n, ymladdfa
ceüiogod
Cockney, kok'ni n, un o Lundain
Cockpit, kok 'pit n, twmpath ceiliogod ;
ystafell y clwyfedig mewn Hong ryfel
Cockroach, kok rötsh n, math o chwilen
Cockscomb, koks'kom n, crib ceiliog;
coegddyn [prydnawn; nos
Cockshut, kok'shut, n, hwyr, ucher,
Cockswain, kok'sn n, badlywydd
Cocoa, koTio n, math o rawn neu graw-
el; diodlyn o'r unrhyw. Cocoa-nut,
math o gneuen o'r India
Coctible, kok'ti.bl a, hyferw, berwadwy
Coction, kok'shun n, berwad
Cod, kod n, cibyn, plisgyn; y penfras
Coddle, kod 1 vt, benvi, goferwi, lledferwi
Coddling, kod'ling n, math o afal berw-
Code, kod n, llyfr; deddf-lyfr [ad\vy
Codex, ko'deks n, deddf-lyfr egl-n^ysig
Codicil, kod'i.sil n, ychwanegiad at
ew^llys [effeithiad
Coefficacy, ko.ef 'î.kä.sî n, cyfallu, cyd-
Coefficiency, ko.e.fish'en.si n, cyfachos-
iaeth, cydeífaiíh
Coefficient, ko.e.fish'ent a, cyweithiol
Coemption, ko.em'shun n, ollbrj'niad
Coequal, ko.i'kwul a, gogystal, gogyf-
uwch, cydradd [deb
Coequality, kö.î.kwol'ì.tî n, cydraddol-
Coerce, ko.urs' vt, cymhell, gorfodi
Coercion, ko.ur'shun n, cymhelliad
54
ôrc; läte, line, no, müte; she, zh=z azure; thin, this: j=dzh. COL
Coercive, ko.ur'siv a, gorfodol
Coessential, ko.e.sen'shal a, cydban-
fodol [cydoed, unoed
Coetaneous, kö.î.t;i r nî.us a, cyfoed,
Coeternal, ko.i.tur'nal a, cyd-dra-
gwyddol [a, cyfoed
Coeval, ko.i'val », eyfoedydd,cyfoesydd:
Coevous, k'J.i'vus a, cyfoed, cyfoes
Coexist, ko.eg.zist'W, cydfod, cydhanfodi
Coexistence, ko.eg.zis'tens n, cydfod,
cydhanfodiad
Coexistent, ko.eg.zis'tent a, cydhanfod-
Coextend, ko.eks.tend vi, cyfledu [ol
Coffee, kof'i n, coffi
Coffer, kof'ur n, cist, coffor, trysorgist
Coffin, kof 'in n, arch corff marw ; prenial,
ysgrin : vt, dodi mewn arch
Cog, kog v, hudo, siomi, twyllo, ffuantu .
n, dant olwyn, cocus [grym, nerth
Cogency, ko'jen.si n, dirni, effeithioldeb,
Cogent, ko'jent a, grymus, effeithiol
Cogitate, koj'Ltiit vi, meddylio, ystyried
Cogitation, koj.i.ta'shun n, argynghyd,
' myfyriad, myfyriaeth, ystyriaeth
Cogitative, koj'i.ta.tiv a, meddylgar
Cognate, kog'nat a, cyfathrachol, perth-
ynasol, cydryw
Cognation, kog.na'skun re,tras, carenydd
Cognisee. kog.m.zi' n, derbyniwr dirwy
Cognisor, kog'ni.zur n, gorchymmynwr,
dirwywr
Cognition, kog.nish'un n, adnabydd-
iaeth, gwybodaeth [i'w brofi
Cognizable, kog'ni.za.bl a, holadwy,
Cognizance, kog'nLzans », gwybydd-
iaeth, chwihad [enw
Cognomen, kog.no'men n, cyfenw, llys-
Cognominate, kog.nom'i.niit vt, cyfenwi,
llysenwi [wybod, chwiliadwy
Cognoscible, kog.nos'Lbl a, a ellir ei
Cogue, kog n, llestryn pren
Cohabit, ko.hab'it vi, cydfyw, cyd-drigo ;
cydwelya [wr
Cohabitant, ko.hab'i.tant n, cydannedd-
Cohabitation, ltö.hab.î.tä'shun n, cyd-
dyaeth, cyd-drigias
Coheir, ko.OY n, cydetifedd
Cohere, ko.hi'r' vi, ymlynu, cydlynu,
cytuno [sondeb
Coherence, ko.hiYens n, eydlyniad, cys-
Coherent, ko.hi'r 'ent a, cydlynol; cytun;
cysson [rwymiad, ymlyn
Cohesion, ko.hi'zhun », eydlyniad, cyf-
Cohesive, ko.ki'siv a, cydlynol, glynol,
gludiog [ffrwyno
Cohibit, ko.hib'it vt, attal, lluddias,
Cohobate, ko'ho.bat vt, ad-ddystyllio
Cohort, ko'hort n, mintai o filwyr (500)
Coif, kôîf n, moled, penwisg, cap
Coigne, koin n, congl
Coil, koil n, rhaff dorchedig ; torch : v,
torchi rhaff; cylchddyrwyn ; ymdorchi
Coin, kôîn n, arian bath^ mwnai: vt,
bathu; ffugio; ffurfio [bathol
Coinage, koi'naj n, bathiad; yr arian
Coincide, ko.in.s'id' vi, cytuno; cydgyfar-
fod; cyd-daro, cyfateb
Coincidence, ko.in'si.dens n, cytundeb
Coincident, kci.in'si.dent a, cyd-ddyg-
wyddol; cydredol
Coistril, kois'tril n, cachgi, annewryn;
cudyll, curyll, hebog
Coit, kôît n, coeten [iad, uniad
Coition, ko.ish'un n, cyd-dueddiad, cyd-
Cojoin, ko.joln' vt, uno, cytuno, cyfuno
Coke, kok n, golosg, golosglo, marwor :
v, troi yn olosg
Colander, kul'an.dur n, hidl, gwagr, gogr
Colation, ko.la'shun, Colature, ko'la-
tshur n, hidliad [noden
Colbertine, kol.bur.tin' n, math o ys-
Cold, kold a, oer, annwydog, oerllyd;
diawydd : n, oerni, oerfel ; annwyd, gor-
mwyth. To catch cold, cael annwyd
Coldish, kbTdish a, oeraidd, lied oer
Coldness, kold'nes n, oerni, oerfel, oerder
Colic, kol'ik n, bolwst, coluddwst
Collapse, ko.laps' vi, cydsyrthio ; adfeilio
Collar, kol'ur n, torch, gvrddfdoi'ch ;
mynci; penffestin: vt, llindagu
Collate, ko.lat' vt, cymharu; chwilio;
cyflëu, rhoddi [ystlys
Collateral, ko.lat'ur.al a, cyfochrol, cyf-
Collation, ko.la'shun n, cymhariad ; cyf-
lwyniad; gwledd [lwynwr
Collator, ko.la'tur n, cymharwr; cyf-
Colleague, ko.lig' n, cydswyddwr, cyd-
was, cydweithredwr; cyfaill
Collect, ko.lekt' v, casglu, cynnull, cryn-
oi ; ymgasglu, ymgynnull
Collect, kol'ekt n, gweddi fer
Collection, ko.lek'shun n, casgl, casgliad
Collective, ko.lek'tiv a, cryno^ casgliadol
Collector, ko.lek'tur n, casglwi - ; tollwr,
cyllidwr [go^y, clasgor
College, kol'ej n, brawdoliaeth ; prif ys-
Collegian, ko.li'ji.an n, aeîod o brif ys-
goldy; ysgolwr [ysgoldy
Collegiate, ko.lî'jî.ät «, perthynol i brif
Collide, ko.l'fd' v, gwrthdaro, cyd-daro
Collier, kol'yur n, glöwr; glolestr
Colhery, kol'yur.i n, gwaith glo, pwll
glo, glowaith [iad
Colligation, kol.tga'shun n, cvds;lvm-
55
COM path, fat, ere, met, mâ-rîne, pin, orb, on, curve, cut, t<v=too, tvvk=took;
Colliquate, kol'i.kwat v, toddi, cyd-
doddi; meddalhau [cyd-darawiad
Collision, ko.lizh'un n, gwrthdarawiad,
Collocate, kol'o.kat vt, cyflëu, gosod,
sefydlu [gosodiad
Collocation, kol.o.ka'shun n, cyflead,
Collocution, kol.o.ku'shun n, ymddydd-
an, cyflafaredd
Collogue, ko.log' vi, mwynlitkio, llithio
Collop, kol'up n, golwyth
Colloquial, ko.lu'kwi.al a, cydymddy-
ddanol, gwerinol [nadledd
Colloquy, kol'o.kwi n, cylafaredd, eyn-
Collow, kol'o n, parddu, huddigl
Colluctation, kol.uk.ta'shun n, cydym-
drechiad [bradychu
Collude, ko.lUcT vi, cydwneyd twyll,
Collusion, ko.lii'zhun a, cyd-dwyll,hoced
Collusive, ko.lii'siv a, cydifuantus, twyll-
odrus, cydhocedus
Colly, kol'i vt, pardduo: n, parddu
Colon, ko'lun n, gorwahannod ( : ) ; y col-
uddyn mawr
Colonel, kur.nel n, milwriad
Colonize, kol'o.niz vt, trefiannu, poblogi
Colonnade, kol.o.nad' n, colofnedd, col-
oth-rcs
Colony, kol'o.ni n, trefedigion; trefedig-
aeth, gwladychfa [fawr
Colophonite, kol'o.fon.'it n, maen gwerth-
Colophony, kol'o.fon.i n, ystor du, pyz
Colorate, kul'ur.itt a, lliwiedig, goliwiol
Colossus, ko.los'us n, delw fawr
Colour, kul'ur n, lliw, eiliw; gwawr;
ffug, rhith ; Human, baner : v, lliwio ;
ymliwio, cochi, gwrido; ffugio
Colourable, kul'ur.a.bl a, golygus, hardd-
deg; tebygol
Colt, kbit n, ebol ; llwdn, fBlog. Colt's
foot, Uysiau cam yr ebol [lomen
Columbine, kol'um.bin n, troed y go-
Columbary, kol'um.bur.i n, colomendy
Column, kol'um n, colofn, cynnalbost,
post, piler
Coma, ko'ma n, cwsg, gorchwsg ; blew
planigyn; pelydrau planed
Comate, ko.mat' n, cydymaith, cyfaill
Comate, kom'iit a, blewog, jielydrog
Comatose, ko'ma.tos a, cysgiadol
Comb, kSm n, crib ; ysgrafell : vt, cribo
Combat, kum'bat n, trin, ymgyrch, ym-
ryson, ornest, trafod: vt, ymkdd,
gwrthsefyll [rhyswr
Combatant, kum'ba.tant n, ornestwr,
Combinate, kom'bi.niit «, dywedd'iol,
sefydledig [deb, cydfwriad
Combination, kom.bi.na'shun n, cytun-
Combine, kum'b'in' v, cydymgyssylltu ;
cyssoddi, cyssylltu, cymmysgu
Combustible, kum.bus'ti.bl a, hylosg
Combustion, kum.bus'tshun n, llosgiad
Come, kum (came, come) vi. dyfod,
dynesu. To come near, nesäu. To
come to pass, dygwydd. dygwyddo
Comedian, kum. î'duan n, digrifchVareu-
ydd, cvmwawdydd [cymwawd
Comedy, kom'i.di n, chwardd-draeth,
Comeliness, kum'lLnes n, glendid, piyd-
ferthwch, barddwch [hardd
Comely, kum'li a, glân, gweddus, teg,
Comet, kom'et n, seren gynffonog, seren
wib [felusion
Comfits, kum'fits np, ancwynion, sych-
Comfort, kum'furt n, cysur ; hyfrydwc'a :
vt, cysuro, dyddanu
Comfortable, kum'fur.ta.bl a, cysurus,
dyddanus; hyfryd [annyddan
Comfortless, kum'furt.les a, digysu",
Comic, kom'ik, Comical, kom'i.kal «,
digrif, arabeddus, ysmala, ffeinig
Comitia, ko.mish'a np, cymmanfaoedd
Comitial, ko.mish'al a, cymmanfaol
Comity, kom'i.ti n, moesgarwch
Comma, kom'a n, rhagwahannod (,)
Command, ku.mand' n, arch, archiad,
gorchymmyn ; awdurdod, llywodraeth :
vt, erchi, llywio, rheoli
Commandant, kom.an.dant' n, pen-
llywydd, gwarchodlu
Commander, ku.man'dur n, penaeth,
penciwdod. Commander in chief, cad-
lyw, penllywydd [chymmyn, arch
Commandment, ku.mand'ment n, gor-
Commark, ku.mark' n, cyffin, terfyn
gwlad [defhydd
Commaterial, kom.ft.ti'r'i.al a, o'r un
Commemorable, ku.mem'o.ra.bl a, gwiw-
gof [cadw coffa, cofio
Commemorate, ku. mem'ö.rüt vt, coff äu,
Commemoration, ku.mem.o.ra'shun n,
coftadwriaeth ; cofwyl [wyn
Commence, ku.meos' v, dechreu, cych-
Commencement, ku.mens'ment n, dech-
reuad, cychwyniad [mol
Commend, ku.mend' vt, cyflwyno, can-
Commendable, ku.men'da.bl a, eanmol-
adwy. clodwiw [eglwysfudd
Commendam, ku.men'dam n, gwag
Commendation, kom.en.dii'shun n, can-
moliaeth, clod [moliaethol
Commendatory, ku.men'da.tur.i a, can-
Commensurability,ku.men.shü.râ.birî.tî
), cymmesuroldeb [cymmesurol
Commensurable,
ku.men^hu.ra.bl
56
ore; läte, l'íne, nö, miite; she, zh=z azure; thin, rais; j=dzh. COM
Commensurate, ku.men'shii.riit vt, cym-
mesuro, cyfartalu : a, cyfartal, cyfaddas
Commensuration, ku.men.shu.ra shun n,
cymmesuriad
Comment, kom'ent vi, sylwi, esbonio.
eglurhau, arnodi: n, nod, sylwad.
sylwnod, esboniad
Commentary, kom.en.tur'i n, eglurhâd,
agoriad, sylwad, esboniad
Commentator, kom'en.ta.tur n, esbon-
iwr, sylwedydd
Commentitious, kom.en.tish'us a, dy-
chymmygol, ffugiol [cyweithas
Commerce, komurs n, tramidiaeth,
Commercial, ku.mur'shal a, trafhidol,
masnaehol [symmud trigias
Commigrate, kom'i.grat vi, cydfudo,
Commination, kom.i.na'shun n, bygytk-
iad, bygyliad [iol
Comminatory, ku.min'il.tur.i a, bygyth-
Commingle, ku.ming'gl v, cymmysgu,
cymhtìtho [urio
Comminute, kom'i.nut vt, manfalu, mal-
Comminution, kom.i.nu'shun n, man-
faliad, llychiad [iadwy
Commiserable, ku.miz'ur.a.bl a, tostur-
Commiserate, ku.miz'ur.iit vt, tosturio,
trugarhau [tostur, cydymdeimlad
Commiseration, ku.miz.u.ra'shun n,
Commissariat, kom.i.se'r'i.at n, y swydd-
wyr mewn byddin sydd yn edrych ar
ol y bwyd a deihyddiau rhyfel, cad-
ddarparw^ cad-ddh-prwy^vyr
Commissary, kom'is.ur.i n, rhaglaw,
dirprwywr, arswyddog
Commission, ku.mish'un n, gorchym-
myniad,negesiaeth, archiad; dirprwy,
dirprwyaeth, arswyddogaeth ; gwneu-
thuriad: v, awdurdodi, sw} r ddo
Commissioner, ku.mish'un.ur n, dir-
prwywr, dirprwyadur, negesydd
Commissure, ku.mish'ur n, cymmal,
gwniad, cysswllt
Commit, ku.mit' vt, gorchymmyn ; cyf-
lawnu, gwneyd; traddodi; cyflwyno;
b\vrw i [carchar-warant
Commitment, ku.mit'ment n, traddodiad ;
Committee, ku'mit'irc, cyfeistedd, pwyll-
gor. Members of a committee, cyf-
eisteddwyr
Commix, ku.miks' v, cydgymmysgu,
cymhlitho ; cydymgymmysgu
Commixion, ku.mik'siiun n, cymmysgiad
Commode, kn.mod' n, math o benẁisg
benyw; troethstol
Commodious, ku.mo'di.us a, cyflëus;
cymhwys, cyfaddas, defnyddiol
Comrnodiousness, ku.mo'di.us.nes n,
cymhwysder, helaethder, eangder
Commodity, ku.mod'i.ti n, ced, lies,
buddioldeb, elw ; nwyf, nwydd, daoedd
masnaehol [is-lyngeswr
Commodore, kom'o.do'r n, mor-raglaw,
Common, kom'un n, tir cyffredin, cyttir :
a, cyffredin ; gwael ; arferol, cynnefin :
v, cydfwyta ; cydbori. Common law,
y gyfraith draddodiadol. Common
pleas, yr ail lŷs gwladol. Common-
place, cyffredin, arferol. Common-
place book, nodlyfr, coflyfr. Book
of Common Prayer, Llyfr Gweddi
Gyffredin [bori
Commonage, kom'un.aj n, hawl i gyd-
Conunonalty, kom'un.al.ti n, y werin,
y cyffredin [cyffredinwr
Commoner, kom'un.ur n, gwrengwr;
Commonition, kom.o.nish'un n, rhy-
budd, cynghor [edd; cyfraniad
Commonness, kom'un.es n, cyffredin-
Commons, kom'unz n, cyfymborth;
cyffrediniaid. — Common. House of
Commons, Ty y Cyffredin
Commonwealth, kom'un.welth n, gwlad-
wriaeth; gweriniaeth
Commorance, kom'o.rans n, annedd
Commorant, kom'o.rant a, trigiannol
Commot, ko.mut n, cwmmwd
Commotion, ku.mo'shun n, afionyddweh,
cyffro, cyffroad, cjmhwrf, terfysg
Commove, ku.mwv' vt, cyffroi, aflon-
yddu, terfysgu
Commune, ku.mun' vi, ymddyddan,
chwedleua; cymmuno
Communicable, ku.mu'ni.ka.bl a, cyf-
ranadwy [n, hygyrchedd
Communicableness, ku.mu'ni.ka.bl.nes
Communicant, ku.mii'ni.kant n, cym-
munwr; cyfranwr
Communicate, ku.mti'm.kat v,cymmuno ;
cyfranu ; hysbysu, mynegu
Communication, ku.mii.ni.ka'shun n,
cyfranogiad, cydymddyddan ; rhydd-
di-amwy ; ffordd, tramwyfa
Communicative, ku.mü'ni.kä.tiv a, cyf-
rangar, rhydd feddwl [cymmundeb
Communion, ku.mu'm.un n, cymmun,
Commimity, ku.mü'nî.tî n, gweriniaeth,
gwladwriaeth, y cyffredin
Commutable, ku.mii'ta.bl a, newidiadwy
Commutation, kom.ii.ta'shun n, cyf-
newidiaeth [ymaith gosp
Commute, ku.miit' vt, cyfnewid ; prynu
Compact, kom'pakt n, cytundeb, cyf-
ammod, cynghrair
57
COM path, fat, êre, met, mâ-rîne, pin, ôrb, on, curve, cut, t\v=too, t\Vk=took;
Compact, kum.pakt' a, cryno, taclus,
cynnwys, cysbell, cymhen; . cadarn-
gryf: v, cytuno; cyfuno; cyfammodi
Compactness, kum.pakt'nes n, crynoder,
cynnwysder; ffyrder, cadernid
Compacture, kum.paktshur n, cyd-
gyssylltiad, cysswllt [cyfddeseb
Compages, kum.pä'jîz {p compages) n,
Compagination, kum.paj ina shun n,
cyfunedd, uniant [cyfaill, cydwr
Companion, kum.pan'yun n, cydymaith,
Company, kum'pa.ni n^ cymdeithas,
cymdaith; cymdeithion; cydgyfuniad
Comparable, kora'pur.a.bl a, cymhar-
adwy ; i'w gystadlu, tebyg, cyffelyb
Comparative, kum.par'a.tiv a, cymhar-
iaethol, cymharol
Compare, kum.pe'r' n, cymhariaeth,
cystadliad : vt, cymharu, cydraddu
Comparison, kum.par'i.sn n, cymhar-
iaeth, cyffelybiaeth
Compart, kum.part' vt, parthu, rhanu
Compartition, kom.par.tish'un », dos-
barthiad, rhaniad, dosraniad
Compartment, kum.part'ment, Com-
partiment, kum.par'ti.ment n, rhan
Compass, kum'pas n, cwmpas, cwm-
pawd, cylch, amgylckedd ; onglyr : vt,
amgylchu, cwmpasu; dwyni ben; cael
Compasses, kum.pas'iz np, cwmpodau
Compassion, kum.pashun n, tosturi,
trugaredd, cydymdeimlad
Compassionate, kum.pash'un.at a, tost-
unol, trugarog : vt, tosturio
Compatibility, kom.pat.î.bil'î.tî n, cyd-
weddoldeb [cydunol
Compatible, kum.pat'i.bl a, cydweddol,
Compatriot, kum.p'a'tri.ut n, cydwleid-
iad, cydwladwr, cywladwr
Compeer, kum.pi'r' n, cyfurddor, cyd-
raddwr : v, cydraddio, cystadlu
Compel, kum.pel' vt, cymhell, dirgy-
mnell, gorfodi [cyfarchiad
Compellation, kom.pe.Ui'shun n, dull
Compendious, kum.pen'di.us a, cyn-
nwysfawr, byr, cryno
Compendium, kum.pen'di.um n, cryn-
odeb, talfyriad
Compensate, kum.pen'sat, Compense,
kum.pens' vt, talu, gwneuthur iawn,
gwobrwyo; iawnu
Compensation, kom.pen.sa'shun n, tâl,
iawn, boddloniad; iawn-dâl, cyfar-
bwysiad [gohirio
Comperendinate, kom.pur.en'di.nat vt,
Compete, kum.pit' vi, cydymgeisio, cyd-
geisio; cystadlu, yragystadlu
Competence, kom'pi.tens, Competency,
kom'pi.ten.si n, cyfraid, cyfaddas-
rwydd, gweddeidd-ran; digoiiedd
Competent, kom'pi.tent a, cymhwys,
digonol, addas [gweddus
Competible, kum.pet'i.bl a, cydweddawl,
Competition, kom.pi.tish'un n, cydgais,
cyfynuyson, cystadleuaeth [geisiwr
Competitor, kum.pet'i.tur n, cydym-
Compilation, kom.pi.la'shun n, casgliad
Compile, kum.pil' vt, casglu, cyfansoddi
Complacency, kum.pla'sen.si, Compla-
cence, kum.plii'sens n, ymfoddloniad,
addfwynder, ymhyfrydiad, cymmod-
lonedd [cyfoddus, boddlawn
Complacent, kum.pla'sent a, hynaws,
Complain, kum.plan' vt, ackwyn, cwyno;
beio, grwgnach [wr; hawlblaid
Complaiuant, kum.pla'nant n, achwyn-
Complaisance, kom.plii.zans' n, moes-
ganvch, hynawsedd [boneddigaidd
Complaisant, kom.pla.zant' a, hynaws,
Complanate, kum.pla'nat, Complane,
kum.plan' vt, llyfnhau
Complement, kom'pli.ment n, cyflenwad,
llawnrif [lenwol
Complemental, kom.pli.men'tal a, cyf-
Complete, kum.plit' a, perffaith, hollol,
cydol, cwbl, cyfan: vt, perfFeithio,
cwblhau, cyflawnu
Completeness, kum.plit'nes n, perffeith-
rwydd, cyflawnder [perffeithiad
Completion, kum.pli'shun n, cwblhâd,
Completory, kompli.tur.i n, y weddi
olaf [rys; cymhlyg
Complex, kom'pleks a, amrywiog; dy-
Complexion, kum.plek'shun «, hoen,
gwedd, pryd, gwawr, gwynebliw
Comphance, kum.pli'ans n, cydsyniad,
ymroddiad [ufudd, hyblyg
Compliant, kum.pli'ant a, cyds}miol,
Complicate, kom'pli.kiit a, cymblyg,
cymhleth; dyrys: vt, cymhlygu,
cymmysgu; dyrysu
Complication, kom.pli.ka'shun n, cy-
mhlygiad, cymhhthiad
Complice, kom'plis n, eyfranogwr
Complicity, kom.phs'i.ti n, cyfranogaeth
Compliment, kom'pli.ment n, moesair,
cyiarchiad: v, moesgyfarch; trnthio
Complimental, kom.pli.men'tal a, moefe
awg, moesgar [anerchol
Complimentary, kom.pli.men tur.î a,
Compline, kom'plin n, y weddi olaf
Complot, kom'plot n, cydfwriad, cyd-
frad: v, cydlunio, cydi\vi - iadu
Comply, kum.pli" vi, cydsvnio, ymroddi
58
ôre; läte; Tine, nö, miite; she, zh=z azure; thin, thìs; j=dzh.
CON
Component, knm.pu'nent a, ansoddol,
cyfansoddol [weddu
Comport, kum.po'rt' v, cytuno; ym-
Comport, kom'purt, Comportment, kum-
pö rt'ment n, ymddygiad
Comportable, kum.po'r'ta.bl a, cy-
ngweddol, gweddus [llonyddu, tawelu
Compose, kum.poz' vt, cyfansoddi;
Composedness, kum.po'zed.nes n, taw-
elwch, arafwch, llonyddwch
Composition, kom.po.zish'un n, cyfan-
soddiad; cymmysgiad; cymmod
Compositor, kum.pos'i.tur n, cyssodydd ;
cytansoddwr
Compost, kom'pust, Composture, kum-
pos'tshûr n, tail, gwrtaeth
Compost, kum.post' vt, teilo, gwrteithio
Composure,kum.pö'zhm-«,trefii,agwedd;
tawelwch [yfed, cyfeddach
Compotation, kom.po.ta'shun n, cyd-
Compound, koni'puwnd n, cyssawdd;
gair cyfansawdd : a, cymmysg, cyfan-
sawdd. Compound interest, adlog
Compound, kum.puwnd' v, cymmysgu ;
cyfrandalu [amgyffred
Comprehend, kom.pri.hend' n, cynnwys ;
Compreheusibility, kom.prî.hen.sî.bil'î.tí
n, amgyffrediad, amgyfiredoldeb
Comprehensible, kom.pri.hen'si.bl a,
dirnad-w-y, amgyiFredadwy
Comprehension, kom.pri.hen'shun n, am-
gyfired, dirnadaeth
Comprehensive, kom.pri.hen'siv a, cyr-
haeddgar; cyimwysfawr
Compress, kum.pres' vt, gwasgu, dir-
wasgu, cydwasgu: n, gwasgdusw
llawfeddyg
Compressible, kum.pres'i.bl a, cydwasg-
adwy [iad, cyngwasg
Compression, kum.presh'un n, cydwasg-
Compressive, kum.pres'iv a, gwasgiadol
Compressure, kum.presh'ur n, gwasg-
iad, cydwasgiad [dealliad
Comprisal, kum.pr'i'zal n, cynnwysiad,
Comprise, kum.pri'z' vt, amgyffred, cyn-
nwys, dal [brofiad, arwiriant
Comprobation, kom.pro.ba'shun n, cyd-
Compromise, kom'pro.m'iz n, cyfadd-
awd, cytundeb : vt, cyfaddaw, cylafar-
Compt, komt a, hoew, sionc [eddu
Comptrol, kon.trol'. — Control
Compulsative, kum.pul'sa.tiv a, cymhell-
iadol [mhelliadol, gorfodol
Compulsatory, kum.pul'sâ.tm\î a, cy-
Compulsion, kum.pul'shun n, dirdrais,
dirgymhelliad, gori'od, gorfodaeth
Compulsive, kum.pul'siv a, gorfodol
Compulsory, kum.pul'sur.i a, gorfodol,
cymhelliadol
Compunction, kum.pungk'shun n, dwys-
bigiad ; edifeirwch ; cnoad cydwybod
Compurgation, kom.pm-.ga'shun n, tyst-
iad dros arall
Computable, kum.pu'ta.bl a, cyfrifadwy
Computant, kum.pii'tant n, cyfi-ifwr
Computation, kom.pii.ta'shun n, c)-frif,
cyrrffiad; amcan-gyfrif
Compute, kum.put' vt, cyfiifo ; bwrw
cyirif [fihvr
Comrade, kom'rad n, cydymaith ; cyd-
Con-, Co-, Cog-, Col-, Com-, Cor- px, o'r
un ystyr â cy-, cyd-, cyf-, cyn-, cys-
Con, kon vt, efrydu, myfyrio ; dirnad
Concamerate, kon.kam'ur.at vt, mydu,
cronglwydo [wyno
Concatenate, kon.kat'i.nat vt, cydgad-
Concatenation, kon.kat.i.na'shun n, cyd-
gadwyniad; rhes olynol
Concause, kon.koz' n, cyfachos
Concave, kong'kav a, cau, ceuol ; rhonca
Concavity, kon.kav'i.ti n, ceuedd, ceudod
Conceal, kon.su' vt, cuddio, celu, celcio,
dirgelu [celadwy
Concealable, kon.si'la.bl a, cuddiadwy,
Concealment, kon.sil'ment n, celedigaeth ;
cuddfa [addef
Concede, kon.sid' vt, cysbeidio ; caniatäu,
Conceit, kon.sit' n, tyb, coegdyb ; hunan-
dyb, balchder : v,tybio; dychymmygu.
Conceited, hunan-dybus, mympwyol
Conceivable, kon.si'va.bl a,tebygol; am-
gyflfredadwy, dirnadwy
Conceive, kon.siv' v, amgyffred, deall, dir-
nad ; tybied ; dychymmygu ; beichiogi
Concent, kon.sent' n, cynghanedd, cys-
sondeb, cyd sain
Concentrate, kon.sen'trat vi,canolgasglu,
cymherfeddu [gasgliad
Concentration, kon. sen.tr ä'shun n, canol-
Concentre, kon.sen'tur v, cydgyfarfod
Concentric, kon.sen'trik, Concentrical,
kon.sen'tri.kal a, cymherfeddol
Concentual, kon.sen'tshii.al n, cynghan-
eddol [dhnadadwy
Conceptible, kon.sep'ti.bl a, dealladwy,
Conception, kon.sep'shun n, amgyffred,
dirnadaeth; beichiogiad
Concern, kon.siim' n, neges, gorchwyl,
achos, trafferth, gofal ; dyddordeb ; cur,
gofid : vt, perthynu, deiryd, trafferthu.
To be concerned at, bod yn flin am.
Concerning, am, yn achos, yng nghylch,
mewn perthynas i [deb; gorchwyl
Concernment, kon.surn'ment n, dyddor-
59
CON path, fat, Gre, met, mâ-rîne, pin, ôrb, on, curve, cut, tŵ=too, tẁks=took ;
Concert, kon'sfirt n, cydgynghanedd,
cyngherdd ; cydgynghor
Concert, kon.surt' vt, cydlunio, cyd-
drefnu, cydbwyso, cydgynllunio
Concession, kon.sesh'un n, addefiad,
caniatâd, goddefiad [goddefol
Concessive, kon.ses'iv a, caniataol,
Conch, kongk n, cragen pysgodyn [ydd
Conchologist, kong.kol'o.jist n, cregyn-
Conchology, kong.kol'o.ji n, cregyniaeth
Conciliate, kon.sil'i.at vt, boddloni, dy-
huddo, heddychu, cymmodi
Conciliation, kon.sil.La'shun n, cym-
modiad, heddychiad [dyhuddwr
Conciliator, kon.sil'i.a.tur n, cymmodwr,
Conciliatory, kon.sil'ya.tur.i a, cym-
modol, dyhuddol [cydweddiad
Concinnity, kon.sin'Lti n, dillynedd,
Concinnous, kon.sin'us a, cryno, gwedd-
us, destlus [fawr
Concise, kon.s'is' a, byr, cryno, cynnwys-
Conciseness, kon.s'is'nes n, byrder, cyn-
nwysder, crynodeb
Concision, kon.sizh'un n, cyd-doriad
Concitation, kon.si.ta'shun n, twrf, cy-
nhyrfiad [floedd, banllef
Conclamation, kong.kla.ma'shun n, cyd-
Conclave, kong'klav n, cymmanfa yr
isbabyddion; cyfarfod dirgel, cyfarfod
dan glo
Conclude, kon.kllid' v, diweddu, dybenu,
cwblhau; penderfynu, bamu
Conclusion, kon.klii' zhun n, diweddglo,
cload, terfyniad; canljiiiad
Conclusive, kon.klii'siv a, penderfynol,
diymwad [cydgeulo
Concoagulate, kong.ko.ag'u.lat vt, ceulo,
Concoct, kon.kokt' vt, treulio yn y cylla ;
berwi ; llunio, dyfeisio [cydferwad
Concoction, kon.kok'shun n, treuhad ;
Concomitance, kon.kom'i.taus n, cyd-
fynediad, cyd-darawiad
Concomitant, kon.kom'i.tant a, cydfod-
awl, cydredol, cydfynedol: n, cyd-
ymaith, cyd-deithiwr'
Concord, kong'kord n, cydgord, cyfun-
deb ; cyssonedd, cydweddiad
Concord, kon.kord' vi, cydfod, cytuno,
cydgordio
Concordance, kon.kor'dans n, cytun-
iaeth ; mynegai, mynegeir, dangoseg
Concordant, kon.kor'dant a, cŷtunol,
unfeddwl, cysson, cydgordiol
Concordate, kon.kor'dat n, cyfammod
Concorporate, kon.kor'po.rat vt, cyd-
gorffori cydgasgliad
Concourse, kong'ko'rs n, tyrfa, cyrchfa,
Concreate, kon.kn.at' vt, cydgreu
Concrete, kon.lmt' v, cyd-dyru, casglu
Concrete, kong'krit a, cydgorflbredig : n,
cymmrwd, morter
Concretion, kon.kri'shun n, cydgorff-
oriad [dra
Concubinage, kon.kii'bi.naj n, putein-
Concubine, kongTcu.b'in n, gordderch,
cyffoden, putain, gordderchfun
Conculcate, kon.kul'kat vt, sathru, sarnu
Concupiscence, kon.kii'pis.ens n, chwant ;
anlladrwydd [anllad
Concupiscent, kon.kii'pis.ent a, trythyll,
Concur, kon.kur' vi, cytuno, cydsynied
Concurrence, kon.kur'ens n, cydrediad,
cyduniad, cydsyniad [unol
Concurrent, kon.kur'ent a, cydredol, cyd-
Concussion, kon.kush'un n, ysgydwad,
ysgytiad [cynhyrfiol
Concussive, kon.kus'iv a, ysgytiol,
Condemn, kon.dem' vt, euogfarnu, dy-
farnu, collfarnu [damniol
Condemnable, kon.dem'na.bl o, beius;
Condemnation, kon.dem.na'shun n, coll-
farniad, collfarn, dyfarniad [farnol
Condemnatory, kon.dem'na.tur.i a, coil-
Condensate, kon.den'sat vt, cyd-dew-
ychu, cyd-ddwyso
Condensation, kon.den.sä'shun n, cyd-
dewychiad, d'wysiad
Condense, kon.dens' v, tewychu, tewhau,
dwysäu : a, tew, dwys [edd
Condensity,kon.den'sî.tîn,tewedd,dwys-
Conder, kon'dur n, arweinydd pysgotwyr
Condescend, kon.di.send' vi, ymostwng
Condescension, kon.di.sen'shun n, ym-
blygiad, iselfrydedd, hynawsedd, di-
falchedd [iannol, rhyglyddol
Condign, kon.di'n' a, dyledus, haedd-
Condignity, kon.dig'm.ti n, gwiwdeb,
rhyglyd'diant [cyffaith
Condiment, kon'di.ment n, cyffeithiad;
Condite, kon.d'i't' vt, cyffeithio ; halltu
Condite, kon'd'it a, cyffeithiedig
Condition, kon.dish'un n, cyflwr, helynt,
sefyllfa; ansawdd, tuedd; gradd;
ammod : vi, ammodi
Conditional, kon.dish'un.al a, ammodol,
tan ammodau [modedig
Conditionary, kon.dish'un.ur.i a, am-
Condole, kon.dbT v, cydalaru, cydgwyno,
cydofidio
Condolement, kon.dbTment n, cydym-
deimlad, cydgwyn [cydofidiad
Condolence/ kon.do'lens n, cydalaeth,
Condonation, kon.do.na'shun n, madd-
euad, maddeuant
60
öre ; läte ; l'íne, no, müte ; she, zh=rz azure ; thin, thìs ; j=dzh. CON
Condone, kon.don' vt, maddeu, pardynu
Condor, kon'dur n, aderyn tra mawr yn
cartrefu yn America Ddeheuol
Conduce, kon.diis' vi, cydarwain, cyd-
dueddu; bod o les [cynnorthwyol
Conducible, kon.du'si.bl a, llesiadol,
Conducive, kon.dii'siv a,gwasanaethgar,
gweinyddol [arweddiad
Conduct, kon'dukt n, ymddygiad, ym-
Conduct, kon.dukt' vt, ymarweddu ; ar-
wain; trefhu [cyfarwyddwr
Conduetor, kon.duk'tur n, arweinydd;
Conduit, kun'dit n, dyfrlle, dyfr-bibell
Cone, kön n, cyfan-gorff cyfddull â
thorth siwgr, con ; hirgrwnell
Coney, kci'm n, cwningen, ffiogen
Confabulate, kon.fab'u.liit vi, siarad,
chwedleua, cydymgornio
Confabulation, kon.fab.u.la'shun n, ym-
ddyddan, siaradach
Confect.kon.fekt' vi.cymmysgu. cyffeithio
Confect, kon'fekt, Confection, kon.fek'-
shun n, cyffaith; ancwyn [ffeithiwr
Confectioner, kon.fek'shun.ur n, cy-
Confectionery, kon.fek'shun.ur.l n, cy-
ffeithiau, ancwyn, ammeuthyn
Confectory, kon.fek'tur.i n, cyffeithdy
Confederacy, kon.fed'ur.a.sl n, cynghrair,
cydfwriad, cyfundeb
Confederate, kon.fed'ur.at n, cynghreir-
iwr, cynghreiriad, cysswynwr : v, cy-
nghreirio, cydfwriadu, cydbleidio: a,
cydbleidiol, cynghreiriol
Confederation, kon.fed.u.ra'shun n,
cynghreiriad, cynghrair
Confer, kon.fur' v, cynnadlu, ymgomio;
anrhegu, cynnysgaethu ; cymharu
Conference, kon'fur.ens n, cynnadledd,
cydymddyddan [cydnabod
Confess, kon.fes' v, cyffesu, cyfaddef,
Confessary, kon.fes'ur.i n, cyfieswr, cyf-
addefwr [cyffesiad. cyffes
Confession, kon.fesh'un n, cyfaddefiad,
Confessional, kon.fesh'un.al n, cyffesfa,
Configure, kon.fig'ur vt, cydffurfio, cyf-
lunio [g° ror » yi^yi
Confine, kon'fi'n n, Cyffin, terfyn, ffin,
Confine, kon.f in' vt, cyffinio, gosod ter-
fyn ; attal, carcharu, caethiwo ; cyfyngu
ar: gwarchäu
Confinement, kon.f 'in'ment n, attaliad;
caethiwed, carchariad; carchar
Confinity, kon.fin'i.ti n, cymmydogaeth
Confinn, kon.furm' vt, sefydlu, cadarn-
hau; awdurdodi; rhoddi bedydd esgob
Confirmable, kon.fur'ma.bl a, profadwy,
arddangosadwy, sefydladwy
Confirmation, kon.fur.ma'shun n, cad-
arnhâd; bedydd esgob
Confirmative, kon.fur'ma.tiv a, cyf-
nerthol, cadarnhaol
Confiscate, kon.fis'kat vt, attafaelu;
chrwyo: a, attafaeliedig
Confiscation, kon.fis.kä'shun n, attafael-
iad, dirwyad, anrhaith [meuthyn
Confiture, kon'fi.tshii'r n, ancwyn, ara-
Confix, kon.fiks' t'í,sicrhau i lawr, cyssodi
Conflagrant, kon.fla'grant a, goddeithiol,
cydffiamiol [losgiad, tanllwyth
Conflagration, kon.fla.gra'shun n, cyd-
Confiation, kon.fla'shun n, cydchwyth-
iad ; toddiad delid [ymdrech
Conflict, kon'flikt n, ymladd, brwydr,
Conflict, kon.fiikt' vi, ymdynu, ymryson,
ymomest. Conflicting statements,
gwrthddywediadau, croeshaeriadau
Confluence, kon'flii.ens n, cydlif; tyrfa,
cyrchfa; aber [cydredol
Confluent, kon'flu.ent a, cy(Uifeiriol,
Conflox, kon'fluks n, cydffrydiad ; cyd-
gyrchiad [cydffurfio
Conform, kon.f ôrm' v, cydymffurfio ;
Conformable, kon.for'ma.bl a, uiiffurf,
cytûn, cyfatebol ; unol
Conformation, kon.fur.ma'shun n, cyf-
luniad, cydweddiad
Conformist, kon.for'mist n, cydffurfiwr
Conformity, kon.f ôr'mî.tî n, cydffurfiad,
cyfaddasiad, cyfweddiad [cryfhâd
Confortation, kon.f ôr.tä'shun »,nerthiad,
Confound, kon.fuwnd' vt, cymmysgu;
dyrysu; gwaradwyddo [frawdoliaeth
Confraternity, kon.frâ.tûr'nî.tî n, cyd-
Confront, kon.fVunt' v, gwynebu ; gwrtk-
wynebu; cymharu; cyfarwynebu
Confuse, kon.f iiz' vt, cymmysgu, dyrysu ;
cywilyddio ; didrefnu, rhwystro
Confusion, kon.f ii'zhuu n, annhrefh, ter-
fysg; syndod; amryfusedd [adwy
Confutable, kon.fii'ta.bl a, gwrthbrof-
Confutant, kon.fu'taut n, gwrthbrofwr
61
Confessor, kon.fes'ur n, gwrandawydd
Confidant, kon.f i.dant' n, cyfrinachwr,
cyfaill mynwesol [cyfeilles
Confidante, kon.fi.dant' n, cyfrinaches,
Confide, kon.f 'id' v, hyderu, ymddiried
Confidence, kon'fi.dens n, ymddiried,
hyder; eonder [hyf
Confident, kon'f î.dent a, hyderus ; eon,
Confidential, kon.fi.den'shal a, ym-
ddiriedus, ffyddlawn, cyfrinachol
Configuration, kon.fig.u.ra'shun n, cyf-
luniad, cyfddulliad
CON path, fat, êre, met, mâ-rîne, pin, orb, on, curve, cut, tŵ=too, tẁk=took ;
Confutation, kon.f u.tä'shun n, dad-
bra wf, gwrthbrofiad, gwrthbrawf
Confute, kon.f üt' v, dadbrofi, gwrth-
brofi; dyrysu
Conge, kon'ji n, moesblygiad; moes-
genadiad: vt, moesblygu; ymado.
Conge'-d'e'lire, köng'zhî.de.lîr', cenad i
ddewis esgob
Congeal, kon.jil' v, rhewi; tewyehu,
ceulo [cydgeuladwy
Congealable, kon.ji'la.bl a, hyrew
Congelation, kon.ji.la'shun n, rhewiad
cyd-dewychiad [cydrywiol
Congenerous, kon.jen'ur.us a, cydryw,
Congenial, kon.ji'ni.al a, cydnaws, cyd-
gynneddf, cytnaws
Congeniality, kon.jî.nî.al'î.tî n, cyd
rywiaeth, cyfnawsedd [darddiad
Congeniture, " kon.jen'i.tshii'r n, cyd-
Conger, kong'gur n, môr lysŵen, pen-
doll [betheuacb
Congeries, kon.ji'r'i.iz n, crag o amryw
Congest, kon.jest' vt, crugio, pentyru;
croni [gasgliad, croniad
Congestion, kon.jes'tshun n, crawn-
Congiary, kon'ji.ur.i n, rhodd i'r bobl
Rhufeinig [rhewi
Conglaeiate, kon.glii'shi.iit v, troi yn ia,
Conglobate, kong'glo.bat vt, pellenu,
pelenu [pelen, clobyn
Conglobation, kong.glo.bli shun n, peHen,
Conglobulate, kon.glob'ii.lat vi, ym-
bellenu
Conglomerate, kon.glom'ur.at vt, pell-
enu, sypio, crugio: a, pellenddull,
pelenog : n, careg gymmysgedig
Conglomeration, kon.glom.u.ra'shun n,
pentyriad, crugiad, sypiad
Conglutination, kon.glu.ti.nii'shun n,
cydludiad, gludiad
Congo, konggo, Congou, kong'gw n,
math o de du lied dda
Congratulate, kon.grat'ii.lat vt, cyd-
lawenhau ; llon-gyfarch
Congratulation, kon.grat.iUii'shun n,
cydlaw enychiad, llon-gyfarchiad
Congratulatory, kon.grat'u.lli.tur.i a,
llon-gyfarchiad ol
Congi - ee, kon.gri' vi, eyduno, cydfvvriadu
Congreet, kon.grit' vt, cydanerch, cyd-
gyfarch [crynoi
Congregate, kong'gri.gat v, ymgynnull,
Congregation, kong.gn.gii'shun n, cyn-
nulleidfa, tyrfa [eynnulleidiaol
Congregational, kong.gri.gii/slmn.al a
Congress, kong'gres n, cymmanfa ; evil
henuriaeth; cydgyfarfod; ymgyrchfa
Congressive, kon.gres'iv a, cydym-
gyrchol, cyfarfodol
Congrue, kon.grvv' vi, cyfuno
Congruence, kong'gnv.ens, Congruity,
kon.grw'i.ti n, cydnawseddiad, cysson-
deb, cyfundeb, cyfaddasrwydd
Congruent, kong'grw.ent, Congruous,
kong'grw.us a, cyfaddas, cydred,
cymhwys, cytunol
Conic, kon'ik, Conical, kon'i.kal a,
conol, bonbraff a blaenfain
Conjectural, kon.jek'tshu.ral a, tebygol,
dychymmygol, amcanadwy, tybiadwy
Conjecture, kon.jek'tshur n, amcan, tyb,
dychymmyg : v, tybio, dyfalu
Conjoin, líon.jôîn' v, cyssylltu, cyd-
nvymo, cyfuno, cydio [asol
Conjugal, kon'jii.gal a, dywedd'iol, priod-
Conjugate, kon'ju.gat vt, cydieuo;
treiglo berf, cyfymredu [ad; treigliad
Conjugation, kon.jii.ga'shun n, eydieu-
Conjunct, kon.jungkt' a, cyssylîtedig,
cyfunedig [cyssylltiad
Conjunction, kon.jungk'shun n, undeb;
Conjunctive, kon.jungk'tiv a, cyssylltiol,
eyfunol, cyflymadol
Conjuncture, kon.jungk'tshur n, cyfnod,
arfod; tre^h, ansawdd, amgylchiad
Conjuration, kon.jii.ra'shun n, cyfrad;
dewiniaeth, swyngyfaredd
Conjure, kon.jiiV vt, tynghedu ; cydfradu
Conjure, kun'jur vt, dewino, swyno,
chwareu'r Haw ysgafn
Connascence, ko.nas'ens n, cyfenidrwydd
Connate, ko.nat' a, cyfenid, cydryw
Connatural, ko.nat'shii.ral a, cydanian,
greddfol, cydnaws; [cydio, uno
Connect, ko.nekt' fi,cyssylltu, cyfrwymo,
Connection, ko.nek'shun n. cyssyUtiad,
cydiad; perthynas
Connivance, ko.n'i'vans n, goddefiad;
esgeulusiad [ddwyn
Connive, ko.niV vi, ymoddef â, cyd-
Connoisseur, kon.a.sur' n, beirniad, un
cyfarwydd [ arddangosiad
Connotation, kon.o.ta'shun n, cyfnodiad,
Connote, ko.not' v, dynodi, arwyddo, ar-
ddangos [priodasol
Connubial, ko.nii'bi.al a, cydweddog,
Conoid, ko'noid n, ffurf tebyg i gon,
conaidd [siglo, symmud
Conquassate, kon.kwas'at vt, ysgvryd,
Conquer, kong'kwui- vi.gorchfygu, gores-
gyn, treclm [fygadwy
Conquerable, kong'kwur.a.bl a, goreh-
Conqueror, kong'kwur.ur n, gorchfygwr,
goresgynydd, gorestrynwr, goribdwr
62
3re
late, l'íne, nö, miite; she, zh=z azure; thin, thìs; j=dzh. CON
Conquest, kong'kwest n, goruchafiaeth.
buddugoliaeth [cydwaed
Consanguineous, kon.sang.gmn yus a,
Consanguinity, kon.sang.gwin'i.ti n, car-
enydd, cydwadolaetk
Conscience, kon'shens n, cydwybod
Conscientious, kon.shi.en'shus a, cyd-
wybodol, cywir, gonest, fFyddlawn
Conscientiousness, kon.sln.en'shus.nes
n, cydwybodoldeb, cydwybodolrwydd
ConscionaWe, kon'shun.a.bl a, cydwy-
bodol, rhesymol [cydwybodus
Conscious, kon'shus a, ymwybodol,
Consciousness, kon'shus.nes n, yniwy-
bodolrwydd
Conscript, kon'skript a, rhestredig
Conscription, kon.skrip'shun n, rhestriad,
eofrestriad [neillduo, urddo
Consecrate, kon'si.krat vt, cyssegru;
Consecration, kon.si.kra'skun n, cys-
segriad; urddiad [lyniadol
Consectaneous, kon.sek.ta'ni.us a, can-
Consectary, kon.sek'tur.i n, canlyniad,
casgliad, cload
Consecution, kon.sî.kü'shûn n, olyniad,
dilyniad, ohant [olynol
Consecutive, kon.sek'ii.tiv a, canlynol,
Conseminate, kon.sem'i.nat vt, hau
hadau cynunysg [bodd
Consension, kon.sen'shun n, cydsyniad,
Consent, kon.sent' vt, cydsynio, cytuno :
n, cydspiiad, bodcl, caniatâd. Against
one's consent, o'i anfodd
Consentaneous, kon.sen.ta'm.us, Con-
sentient, kon.sen'shent a, cydsyniol,
cysson, unfryd, cytun, cydunol [pwys
Consequence, kon'si.kwens n, canlyniad ;
Consequent, kon'si.kwent a, arlynol, ar-
lynioji, canlynol: n, arlyniad, dii'-
dardcuad
Consequential, kon.si.kwen'skal a, can-
lyniadol; o fawr bwys, pwysfawr;
uchelfrydig [cyfaddasiad
Consertion, kon.sur'shun n, cyfluniad,
Conservancy, kon.sûr'van.sî n, cyrtiau
a gedwir er diogelu pysgod yn afon
Tafwys [wraeth
Conservation, kon.sur.vli'shun n, cad-
Conservative, kon.sur'va.tiv a, cadwr-
iaethol, noddawl : n, ceidwadwr, cad-
wriaethwr. gwrthwynebwr cyfnewid-
iadau byrbwyll yn yr eglwys a'r
wladwriaeth
Conservator, kon'sur.va.tur n, ceidwad,
noddwr [le, nawddle; Uysieufa
Conservatory, kon.sur'va.tur.i n, maetk-
Conserve, kon'surv n, cyffaith
Conserve, kon.surv' vt, cadw, noddi,
achlysur, amddiffynf'a ; cyffeithio
Consider, kon.sid'ur v, ystyried, pwyllo ;
meddylied, edrych ar, craffu ar
Considerable, kon.sid'ur.a.bl a, haeddol
o ystyriaeth, cyfrifol ; mawr, pwysfawr
Considerableness, kon.sid'ur. â. bl.nes n,
cyfrifolder; mawrder [p w ylk>g
Considerate, kon.sid'ur.at a, ystyriol,
Considerateness, kon.sid'ur.at.nes n, ys-
tyrioldeb, pwylledd
Consideration, kon.sid.nr.a'shun n, ys-
tyriaeth, myfyriad; pwyll, dysbwyll;
parch, bri ; iawn, tâl
Consign, kon.s'in' vt, trosi, trosglwyddo
Consignable, kon.si'na.bl a, trosiadwy
Consignation, kon.sig.na'shun n, trosiad,
trosglwyddiad [iddo
Consignee, kon.sî.nî' n, yr hwn y trosir
Consignment, kon.s'in'ment n, da tros-
glwyddedig [bod; cynnwys
Consist, kon.sist' vi, setyll, cydsefyll;
Consistence, kon.sis.tens, Consistency,
kon.sis'ten.si n, cyssondeb, cydsafiad;
tewedd, sylwedd, tewder
Consistent, kon.sis'tent a, cysson, cyfun-
fod, tewychol
Consistorial, kon.sis.to'r'i.al a, gorsedd-
faol, eglwyslysol [eglwyslys
Consistory, kon.sis'tur.i n, cwrt yr esgob,
Consociate, kon.so'shi'.at v, cydgyfeill-
achu : n, cyfaelod, cydymaith
Consolable, kon.sola.bl «, dyddanadvvy,
cysuradwy [dyddanwch
Consolation, kon.sb'.la'shun n, cysur,
Consolatory, kon.sol'a.tur.i a, cysurus,
dyddanol, lion [sirioli
Console, kon.sol' vt, cysuro, dyddanu,
Consolidant, kon.sol'î.dant a, iachaol:
n, eh iachaol
Consolidate, kon.sol'i.dat v, cyssylltu,
cyfrwymo ; cryf hau, ffyrf hau
Consolidation, kon.sol.i.da'shun n, cyf-
aniad; cryf had [syniad
Consonance, kon'sb'.nans n, cydsain, cyd-
Consonant, kon'so.nant a, cyssain; cys-
son, cytûn : n, cydsain ; cydsyniad
Consonous, kon'so.nus a, cydseiniol,
cynghaneddol
Consort, kon'sort n, gwr neu wraig;
cydwedd; cyfeill-long. Prince Con-
sort, Tywysog Priod, Tywysog; Cyd-
•sveddog ^[priocli
Consort, kon.sort' y, ymgyfeillachu,
Conspersion, kon.spur'shun n, taenehiad
Conspicuity, kon.spi.ku'i.ti n, eglurdeb,
amlygrwydd
63
CON path, fat, êre, met, mâ-rîne, pin, orb, on, curve, cut,t\v==too, tẁk=took
Conspicuous, kon.spik'ii.us a, amlwg,
hywel, hysbys, eglur ; banog [cydfrad
Conspiracy, kon.spir'a.si n, cydf'wriad,
Conspirator, kon.spir'â.tûr n, cydfradwr,
bradwr [fwriadu
Conspire, kon.sp'i'r' v, bradfvrriadu, cyd-
Constable, kun'sta.bl n, heddgeidwad,
heddwas [ffyddlondeb; parhâd
Constancy, kon'stan.sî n, gwadahvch,
Constant, kon'stant a, dianwadal, gwas-
tadol; dyfal; ffyddlawn
Constellation, kon.ste.lii'shun n, cydser
Consternation, kon.stur.ua'skun», braw,
dycliryn, syndod, arswyd
Constipate, kon'sti.pat vt, rhwymo, tyn-
hau, cyssychu [bolrwymiad
Constipation, kon.stî.pä'shun n, tynhâd,
Constituent, kon.stit'ii.ent a, elfenol,
ansoddol; hanfodol: n, cyssail, elfen;
etholydd, anfonwr [sodcli
Constitute, kon'sti.tut vt, arosod, cyfan-
Constitution, kon.stLtii'shun n, cyfan-
soddiad ; ffurflywodraeth ; tymmer,
ardymmer, naws, ansawdd
Constitutional, kon.sti.tii'shun.al a, cyf-
ansoddiadol, gwreiddiol ; cyfreitbJawn
Constitutive, kon'sti.tii.tiv a, sefydladvry
Constrain, kon.stran' vt, dirgymhell,
gorfodi [advy
Constrainable, kon.stra'na.bl a, cymbell-
Constraint, kon.strant' n, cymkell, trais,
dir, gorthrech [rwymiad
Constriction, kon.strik'slmn n, cyd-
Constringe, kon.strinj' vt, cydwasgu,
tynrwymo [ iadol, bolrwymol
Constringent, kon.strin'jent a, rhwym-
Construct, kon.strukt' vt, ffui'fio, adeilo,
adeiladu ; cyfansoddi
Construction, "kon.struk'shun n, adeilad ;
cyfansoddiad ; deongliad, ystyr; cys-
trawiad [adaeth, cydosodiad
Constructure, kon.struk'tshur n, adeil-
Construe, kon'strwwi. deongli; cyfieitbu
Constuprate, kon'stii.prat vt, treisio, di-
forwyno, llathruddo
Constupration, kon.stii.pra'shun n, treis-
iad, llathruddiad, diforwyniad
Consubstantial, kon.sub.stan'shal a,cyd-
sylweddol [cydsylweddu
Consubstantiate, kon.sub.stan'ski.at vt,
Consuetude, kon'swi.tiid n, arferiad,
defod [masnachol
Consul, kon'sul n, uchelfaer; negesydd
Consular, kon'su.Kir a, uchelf'aeronol
Consulate, kon'sii.liit, Consulship, kon'-
sul.ship n, ucheltaeroniaeth [resymu
Consult, kon.sult' vt, ymgynghori, ym-
Consultation, kon.sul.ta'shun n, yin-
gynghoriad ; ystyriaeth
Consumable, kon.sti'ma.bl a, difrodad-
\vy, difadwy, ysadwy
Consume, kon'siim' v, dyfetha, treulio,
difa, distrywio, ysu; afradloni; nychu,
dyhoeni, edwi; llosgi; gwneyd defn-
ydd o, defnyddio
Consummate, kon.sum'at a, perffeith-
iedig, cyflawn: v, gorphen, perffeithio
Consummation, kon.su.ma'shun n, cwbl-
hâd, diweddiad
Consumption, kon.sum'shun n. treuliad ;
defhyddiad; darfodedigaeth, ysg}-fein-
wst [darfbdedigol
Consumptive, kon.sum'tiv a, nychlyd,
Consumptiveness, kon.sum'tiv.nes n,
darfodedigrwydd
Contabulate, kon.tab'ii.lat vt, llorio ag
estyll, astellu, plancio [iad
Contact, kon'takt n, cyffwrdd, eyffyrdd-
Contagion, kon.ta'jun n, haint, heintnod
Contagious, kon.ta'jus «,heintus, llygrol.
A contagious disease, clefyd cael, haint
Contain, kon.tan' vt, cynnwys, dal ; am-
gyffred
Contaminate, kon.tam'i.nat vt. halogi,
llygru, diwyno: a,halogedig,llygredig
Contamination, kon.tam.i.na'shun n,
halogedigaeth, llygriad [difri'o
Contemn, kon.tem' vt, diystyru, dinnygu,
Contemperate, kon.tem'pur.at vt, cyd-
dj-mmeru [tymmer, anian
Contemperament, kon.tem'pur.a.ment n,
Contemplate, kon.tem'plat v, myfyrio,
ymsynied, ystyried yn ddwys
Contemplation, kon.tem.pla'shun n,
myfyriad, myfyrdod, meddyliad
Contemplative, kon.tem'pla.tiv «, my-
fyrgar, meddylgar [ydd, myfyriwr
Contemplator, kon'tem.pla.tur n, efryd-
Contemporary, kon.tem'po.rur.i, Co-
porary, ko.tem'po.rur.i n, cyfoeswT,
cyfoedydd [oesi, cyfoesi
Contemporize, kon.tem'po.ri'z vt, cyd-
Contempt, kon.temt' n, dirmyg, diystyr-
wch, anfri
Contemptible, kon.tem'ti.bl a, dirmyg-
adwy, dinnygus, yn haeddu dirmyg
Contemptuous, kon.tem'tshii.us a, tra-
häus, diystyrllyd, dirmygus, yn dir-
mygu, uchelfalch
Contemptuousness, kon.tem'tshii.us.nes
n, diystyrwch, dirmyg
Contend, kon.tend' v, amrafaelio, ym-
dynu; ymdaeru; ymryson, cynlienu,
ymwrial, ymladd, vmdrechu
61
ore; llite, line, nö, mute; she, zh=z azike; thin, this; j=dzh.
CON
Content, kon.tent' n, boddlonrwydd :
a, boddlawn; esmwyth; parod: vt,
boddloni, rhyngu bodd. To be content,
cytuno. Contented, boddlongar
Contention, kon.ten'shun n, cynhen, ym-
ryson, cecraeth, anghydfod; aidd
Contentious, kon.ten'shus a, ymryson-
gar, cecrus, cyndyn, amrafaelgar
Contentiousness, kon.ten'shus.nes n,
ymrysongarwch [anfoddlawn
Conteutless, kon.tent'les a, anfoddog,
Contentment, kon.tent'ment n, bodd-
londeb, rhancbodd [cyfanswm
Contents, kon.tents' np, cyimwysiad:
Conterminous, kon.tur'mi.nus a, cyf-
agos, cyffiniol [cynhen
Contest, kon'test n, ymdrech, ymryson,
Contest, kon.test' v, gwrthdaeru, ym-
dynu, ymdrecku [annilys
Contestable, kon.tes'ta.bl a, dadleuadwy,
Context, kon'tekst n, cyd-destvn, cyf-
adnodau [mhleth
Context, kon.tekst' a, cydweol, cy-
Contexture, kon.teks'tshur n, cydwead,
cymhlethiad [iad
Contignation, kon.tig.na'shun n, cledr-
Contiguity, kon.tî.gü'î.tî n, cyfagos-
rwydd, cyfnesafedd, agosrwydd
Contiguous, kon.tig'ii.us a, cyfagos,
cyngkyflwrdd, wrth eu gilydd
Continence, kon'ti.nens, Continency,
kon'ti.nen.si n, diweirdeb, ymattaliad
Continent, kon'ti.nent a, diwair, ymat-
talgar, dihalog : n, cyfandir
Continental, kon.ti.nen'tal a, cyfandirol
Gontingence, kon.tin'jens, Contingency,
kon.tin'jen.si n, damwain
Contingent, kon.tin'jent n, dygwyddiad :
dogn, cyfran : ffl,dygwyddol,damweiniol
Continual, kon.tin'ii.al a, dibaid, gwas-
tadol, didawl, parhäus [arosiad
Continuance, kon.tin'ii.ans n, parhâd;
Continuate, kon.tin'ii.at a, didor, dibaid,
digyfrwng [estyniad, gohiriad
Continuation, kon.tin.ii.a'shun n, parhâd,
Continuator, kon.tin'ü.ä.tûr n, gores-
tynydd, estynydd [estyn, hirio
Continue, kon.tin'ii v, parhau, aros;
Continuity, kon.ti.nii'i.ti n, parhausder,
cydolrwydd, parliâd didor, gorestyniad
Continuous, kon.tin 'ü.us a,parhäus, par-
1 haol ; dibaid, diaros, didor
Contort, kon.tort' vt, nydd-droi; dirdynu
Contortion, kon.tor'shun n, nydd-droad
Contour, kon.twV n, cylchlinell
Contra- px, gwrth-, croes- [edig
Contraband, kon'tra.band <?, gwahardd-
Contract, kon'trakt n, ammod, cyfam-
mod; cytundeb, ymgred
Contract, kon.trakt' v, ammodi, cyfam-
modi, cytuno; dywedd'fo, cy fad daw;
bvrhau, cwtogi. To contract a debt,
rhedeg i ddyled. To contract a habit,
dysgu arfer [ammodadwy
Contractible, kon.trak'tlbl a, byradwy ;
Contractile, kon.trak'til a, crebachaidd
Contraction, kon.trak'shun n, byrhâd,
cwtogiad; crebachiad [cymmerwr
Contractor, kon.trak'tur n, ammodwr;
Contradict, kon.tra.dikt' vt, gwrthddy-
wedyd, croesddadleu ; gwadu
Contradiction,kon.trâ.dik'shun»,gwrth-
ddywediad, gwrtheiriad
Contradictory, kon.tra.dik'tur.i a, croes,
gwrthwynebol ; cecrus
Contradistinct, kon.tra.dis.tingkt' a,
gwrthddynoaol
Contradistinction.kon.tra.dis.tingk'shun
n, gwrthddynodiant, gwrthwahaniad
Contradistinguish, kon.tra.dis.ting'-
gwish vt, gwrthwahanu
Contramure, kon'tra.mii'r n, gwrthfur,
gwrthglawdd [gwrthgyflead
Contraposition, kon.tra.po.zish'un n,
Contrariant, kon.tre'r'Lant a, croes,
anghysson [wedd, gwrthdarawiad
Contrariety, kon.tru.r'i'Lti n, gwrth-
Contrariwise, kon'tru.ii.wiz ad, yn y
gwrthwyneb, o'r tu arall, yn hytrach
Contrary, kon'tru.ri a, gwrthwyneb,
anghytunol. Contrary wind, gwrth-
wynt. Contrary witness, gwrthdyst.
On the contrary, i'r gwrthwyneb
Contrast, kon'trast n, cyferbyniad [osod
Contrast, kon.trast' v, cyferbyn, gwrth-
Contravallation, kon.tra.va.la'shun n,
gwrthgaer [rhwystro
Contravene, kon.tra.v'in' vt, gwrtkdrin ;
Contravention, kon.trâ.yen'skun n, di-
fuddiad, dieffeithiad [drethol
Contributary, kon.trib'ii.tur.i n, cyd-
Contribute, kon.trib'iit y,rboddi, cyfranu
Contribution, kon.trî.bü'shun n, cyd-
dahad, casghad [wyadwy
Contributive, kon.trib'ii.tiv a, cynnorth-
Contributor, kon.trib'u.tur n, cyfranwr,
cyfroddwr ; gohebydd, cydysgrifenydd
Contributory, kon.trib'ii.tur.i a, cyd-
roddawl, cynnorthwyol [pruddnau
Contristate, kon.tris'tat vt, tristäu,
Contrite, kon'trit a,briwedig, cystuddiol,
cystuddiedig, edifeiriol, edifarus
Contrition, kon.trish'un », rhwbiad;
edifeirwch, cvstudd calon
65
COO path, fat, êre, met, mâ-rîne, pin, Orb, on, curve, cût, tŵ=too, tẁk=took ;
Contrivance, kon.tri'vans n, dyfais,
dychymmyg [trefnu
Contrive, kon.triv' v, dyfeisio, llunio;
Control, kon.troT n, rheolaeth, awdur-
dod: vt, flrwyno, rheoli, cyfattal,
goruchwylio [ffrwynadwy
Controllable, kon.tro'la.bl a, attaliadwy,
Controlment, kon.trol'ment n, attal-
iaeth, rheolaeth
Controversial, kon.tro.vur'shal a, dadl-
euol, ymddadleuol [dadleuwr
Controversialist, kon.tro.vur'shal.ist n,
Controversy, kon'trö.vûr.sî n, dadl,
ymrafael, cynghaws [gwrthddywedyd
Controvert, kon'tro.vurt vt, gwrthddadlu,
Controvertible, kon.tro.vur'ti.bl a, dadl-
euadwy, ammhëus
Controvertist, kon'tro.vur.tist n, dadl-
euwr, cystadlwr [dyn, ystyfnig
Contumacious, kon.tii.ma shus a, cyn-
Contumacy, kon'tii.ma.si n, gwrth-
nysigrwydd [llibus, dirmygus
Contumelious, kon.tü.mî'lî.us a, en-
Contumely, kon'tii.mUi n, anfri, sarhâd.
diystyrwch [pwyo
Contuse, kon.tiiz' vt, briwio, dryltio.
Contusion, kon.tii'zhun n, cymmriw:
pwyad ; clais, briw, clwyf
Conundrum, ko.nun'drum n, mwysair
cellweirus [holiad
Conusance, kon'ii.sans n, gwybyddiaeth.
Convalescence, kon.va.les'ens n, gwell-
iant, gwellâd [ar wellâd
Convalescent, kon.va.les'ent a, gwellaol,
Convenable, kon.vi'na bl a, cydweddol,
cymhwys [cydymgynnull
Convene, kon.vin' vt, galw yng nghyd,
Convenience, kon.vî'nî.ens n, cyfleus-
dra, cyfleusdod, odfa, egwyl
Convenient, kon.vi'ni.ent a, cyflëus ; cyf-
addas; tymmorol
Convent, kon'vent n, cyfaint, mynachlog
Convent, kon.vent' v, gwysio, galw i farn
Conventicle, kon.ven'ti.kl n, cyfarfod
bychan [cyfammod; cymmanf'a
Convention, kon.ven'shun n, cytundeb;
Conventional, kon.ven'shun.al a, cym-
manfaol ; cymdeithasol, moesddefodol
Conventionality, kon.ven.shun.al'i.ti n.
ffurfioldeb, moesddefod
Conventual, kon.ven'tshii.al n, mynach :
a, mynachlogaidd [gyfeirio
Converge, kon.vurj' #*,cyd-dueddu, eyd-
Convergent, kon.vur'jent a, cydgyfeiriol
Conversable, kon.vur'sa.bl a, siaradwy;
cyfeillgar [cynnefm
Conversant, kon.vur'sant a, eyfarwydd
Conversation, kon.vur.sa'shun n, ym-
ddygiad; ymddyddan [eillachu
Converse, kon.vurs' vi, siarad; ymgyf-
Converse, kon'vurs a, gwrthwynebol,
croes : n, y gwrthwyneb ; cyfeillach
Conversion, kon.vur'shun n, tröedigaeth,
dychweliad, proselytiaeth
Convert, kon'vurt n, dychwelwr, dysgybl
Convert, kon.vurt' vt, troi, dychwelyd;
newid [newidiadwy
Convertible, kon.vur'ti.bl a, troadwy,
Convex, kon'veks a, crwm, cynghrwm,
amgrom : n, crwmach [ crvmedd
Convexity, kon.vek'si.ti n, amgrymedd,
Convey, kon.va' vt, cludo; cywain; trosi
Conveyance, kon.va'ans n. trosglwydd,
cyweiniad; trosi ad, aralliad [troswr
Conveyancer, kon.va'an.sur n, arallydd,
Convict, kon.vikt' vt, euogbrofi, euog-
farnu, barnu yn euog
Convict, kon'vikt n, collddyn, un wedi
ei euogbrofi [argyhoeddiad
Conviction, kon.vik'shun n, euogbrofiad;
Convictive, kon.vik'tiv a, euogbrofol
Convince, kon.vins' vt, argyhoeddi
Convincement, kon.vins'ment n, argy-
hoeddiad; sarhâd [adwy
Convincible, kon.vin'si.bl a, argyhoedd-
Convive, kon.v'iv' v, gwledda; gwesta;
difyru [cydymlonol
Convivial, kon.viv'yal a, cydweddol,
Convocate, kon'vo.kat vt, gwysio yng
nghyd, cydalw, cydwysio
Convocation, kon.vo.ka'shun n, cym-
manfa eglwysig ; cydwys
Convoke, kon.vok' vt, gwysio, cydwysio,
cydalw [edig
Convoluted, kon'vo.lii.ted a, ymdorch-
Convolution, kon.vo.lii'shun n, cyd-
amdoad, dirwyniad [nydd-droi
Convolve, kon.volv' v, amdroi, dirwyn,
Convolvolus, kon.vol'vo.lus re,cynghafog,
tagwydd, taglys. Wild convolvolus,
cwlwm y coed, clych y perthi
Convoy, kon'voi n, canymdo ; amddiffyn
Convoy, kon.voi' vt, canymdoi; noddi
Uongau [ysgwyd
Convulse, kon.vuls' vt, dirgrynu, dir-
Convulsion, kon.vul'shun n, dirgryniad,
dirgryd, dirdyniad
Convulsive, kon.vul'siv a, dirgrynol
Cony, ko'nl n, cwningen, fiiogen. Cony-
warren, cwning-gaer
Coo. kw vi, Ueisio i'el colomen
Cook,kẁk w.cog, cogydd, ceginwr ; coges,
ceginwraig: vt, arlwyo, trin bwyd.
Cookshop, bwvtty, bwydle
66
ôre; läte, line, nö, miite; she, zh=z azure; thin, thìs; j=dzh. COR
Cookery, kwk'ur.i /i,cogyddiaeth, arlwy-
aeth, ceginiaeth, bwyd-driniaeth
Cool, kŵí v, oeri, Uygoeri, tawelu : a,
oer, lledoer ; llariaidd, arafaidd
Cooler, kwlur n, oeriedydd, llestr oeri
Coolish, kw'hsh a, lledoer, go-oer, oer-
aidd [arafwch
Coolness, kwl'nes n, oerfelgarwch ;
Coom, kwm n, huddygl
Coomb, kwm n, mesur sych o bedwar
pwysel [argau, cutio
Coop, kwp n, adardy, cut ieir : vt, cau,
Coopee, kŵ.pî' n, ysgogiad taplasol
Cooper, kw'pur n, cylchwr, cwper, hwper
Cooperage, kw'pur.aj n, cylchweithfa
Co-operate, ko.op'ur.at vi, cydweithio
Co-operation, ko.op.ur.a'shun n, cyd-
weithiad, cydweithrediad
Co-optation, ko.op.ta'shun n, cyfabwys-
iad [cystadl
Co-ordinate, kö.ôr'dî.nät a, cydradd,
Coot, kwt n, corsiar, dyfriar
Cop, kop n, coryn, copa ; brig, crib, cob
Copal, ko'pal n, math o ystor
Coparcenary, kö.pâr'sî.nur.î, Coparceny,
kö.pâr'sî.nî, Copartnership, ko.part'-
nûr.ship n, cydgyfranogaeth, cyd-
fasnach [wr, cydranwr
Copartner, ko.part'nur n, cydgyfranog-
Copatriot, ko.pa'tri.ut n, cydwladgarwr
Cope, kop n, cochl; mwd, crib: v,
mydu ; ymgystadlu, brwydro, ymwrio
Copemican, kö.pûr'nî.kan a, perthynol
i gyfundraith heulog Copernicus, Co-
pernicaidd [aill
Copesmate, kops'mat n, cydymaith, cyf-
Copious, ko'pi.us a, helaeth, dibrin,
llawn [digonedd
Copiousness, ko'pi.us.nes n, helaethder,
Coppel, kop el n, math o dawddlestr
Copper, kop'ur n, copr, efydd, elydr;
pair, crochan. Copper-plate, argraff-
laih. Copper-smith n, gof copr
Copperas, kop'ur.as n, copras, du'r crydd
Coppice, kop is, Copse, kops n, coed-n-ig ;
glasgoed, prysgoed [ymrewyddu
Copulate, kop'u.lat v, cydio, ymreaiu,
Copulation, kop.ii.la'shun n, cydiad.
cydgnawd, ymread [sylltiol
Copulative, kop'u.la.tiv a, eydioh" cys-
Copy, kop'i n, adysgrifen ; cynysgrifen,
ai-lun, cynllun, eilun, copi : vt, adys-
frifenu; efelychu, cynnelw. Copy-
old, daliad tir wrth adysgrif rheol y
llys. Copy-right, meddiant o lyfr,
ysgrifhawl
Copyist, kop'i.ist n, adysgrifemvr
Coquet, ko.ket' v, rhithgaru, hoedena
Coquetry, ko.ket'ri n, hoedenwaith
Coquette, ko.ket' n, chwidwen, croesen,
hoeden, rhithgares [cwrwgl
Coracle, kor'a.ki n, corwg,'corwgl, cwrwg,
Coral, kor'al n, gwylar, lluchochr ; tegan
plentyn
Coraline, kor'al.in a, lluchochraidd
Corant, ko.rant' n, math o ddawns fuan
Corb, korb n, cawell, basged globwll
Corban, kor'ban n, elusen-gawell ; rhodd,
elusen
Corbel, kor'bel n, corbed, ysgwyddiad
Cord, kord n, cord, cort, rheffyn, tennyn ;
tant : vt, cortio, rheffynu ; cludeirio
Cordage, kor'daj «,rhefrynwaith, rhaffiad
Cordelier, kôr.dî.lî'r' n, mynach o urdd
St. Francis
Cordial, kor'di.al n, meddyglyn; dy-
ddanwch: a, diíîuant; caredig; ca-
lonog, gwresog
Cordiahty, kor.dî.al'î.tî n, caredigrwydd,
serch; gwresogrwydd, calonogrwydd
Cordon, kor'dong n, rhestr o geryg
Cordwain, kord'wan, Cordovan, kor'do-
van n, lledr Cordofa yn Yspaen
Cordwainer, kord'wa.nur w, crydd
Core, ko'r n, bywedyn, calon ; crawn
Coriaceous, kö'r.î.ä'shus a, lledraidd
Coriander, kö'r.î.an'dûr «, llysiau'r bara,
brwysgedlys. Coriander of Rome, bul-
wg Rhufain
Corinthian, ko.rin'thi.an a, Corinthaidd.
The Corinthian order, pedwaredd reol
adeiladaeth, Corinthddull [yt, corcio
Cork, kork n, core, corcyn, madarch:
Cormorant, kôr'mö.rant n, mulfran, mor-
fran; gloddestwr
Com, korn n, yd, ydau, grawn yd,llafur;
corn, oddf : vt, sychu, halltu, caledu â
halen [werthwr yd
Cornchandler, korn'tshand.lur n, ad-
Cornel-tree, kor'nel.tri n, cwyros, cwyr-
wialen
Cornelian, kor.ni'K.an. — Carnehan
Corneous, kor'm.us a, comaidd, caled
Corner, kor'nur n, congl, ongl, cornel;
lloches, llechfa, dirgeììa, cilfach. Cor-
ner-stone, conglfaen. Corner of the
eye, cil y llygad
Cornet, kor'net n, llumarnvr marchoglu ;
udgomwr; math o udgorn
Cometcy, ko'rnet.si n, swydd llumanwr
Cornice, kor'nis n, addurndalaith
Cornicle, kor'ni.kl », cornyn, cornig,
corn bach [corniog
Cornigerous, kor.nij'nr.us a, cyrnig,
67
COS path, fat, ere, met, mâ-rîne, pin, orb, on, curve, cut, tŵ=too, tẁk=took;
Cornish, kor'nish a, Cerniwaidd. The
Comish language, y Gerniwaeg [der
Cornucopia, kôr.nü.kö'pî.â n, corn 11a wn-
Cornute, kor.nut' vt, cycwalltu, diwrio
Cornuto, kor.nii'to n, cornicyll
Corny, kor'ni a, cornaidd ; grawnaidd
Corollary, kor'ol.ur.i n, casgliad, can-
lyniad, cload, penderfyniad
Coronal, kor'ö.nal n, gwyrlen, coron-
bleth: a, corynol [onol
Coronary, kor'o.nur.i a, coronaidd, car-
Coronation, kor.o.na'shun n, coroniad
Coroner, kor'o.nur n, coronwr. Coron-
er's jury, trengholwyr. Coroner's
inquest, trengholiad
Coronet, kor'o.net n, coronig, talaith
Corporal, kor'po.ral n, dengwriad : a, yn
perthyn i'r corff, corfforol
Corporality, kor.po.ral'i.ti n, corffolaeth
Corporate, kor'po.rat a, corfforedig
Corporation, kur.po.ra'skun n, corffor-
aeth [â chorff ganddo
Corporeal, kor.po'r'i.al a, corffog, corffol,
Corporeahst, kor.po'r'i.al.ist n, corff-
ol wr [deb, corffeg
Corporeity, kôr.pö.rî'î.tî n, defnyddiol-
Corporif'y, kor.por'i.fi vt, corffori
Corps, ko'r ( p corps, ko'rz) n, byddin-
ran, catrawd
Corpse, korps «,corff marw,burgyn, celan
Corpulence, kGr'pii.lens n, corffogrwydd,
tewdra [cnawdog
Corpulent, kor'pii.lent a, corffog, tew,
Corpuscle, kor'pus.kl n, mymryn, corffilyn
Corpuscular, kor.pus'kii.lur «,mymrynol
Corrade, ko.rad' vt. cydrwbio, cydgrafu
Corradiation, ko.rii.di.a'shun n, cyd-
lewyrchiad , cydbelydriad
Correct, ko.rekt' a, cywir, manol, cyw-
rain: vt, cospi, ceryddu; diwygio,
cywiro, gwelläu
Correction, ko.rek'shun n, diwygiad,
cyweiriad; cerydd, cystwy
Corrective, ko.rek'tiva,diwygiadol ; tym-
merol : n, ardymmerydd, cy wehydd
Correctness, ko.rekt'nes n, cywirdeb,
manylrwydd
Corrector, ko.rek'tur n, diwygiwr; cosp-
wr; cystwy wr [Yspaen
Corregidor, ko.rej'î,dôr n. uchynad yn
Correlate, kor'i.lat n, gwrthberthynas
Correlative, ko.rel'a.tiv a, cydberth-
ynasol [gyhoeddiad
Correptiou, ko.rep'shun n, cerydd, ar-
Correspond, kor.i.spond' vi, cyfateb;
gohebu [atebiad; gohebiaeth
Correspondence, kor.î.spoa'dens n, cyf-
Correspondent, kor.i.spon'dent a, cyf-
atebol, addas : n, cyfatebwr, gohebydd
Corridor, kor.i.dor' n, oriel o gwmpas ty,
amrodfa [diwygiadwy
Corrigible, kor'i.ji.bl a, ceryddadwy;
Corrival, ko.ri'val n, cydymgeisiwr
Corrivation, kor.i.va'shun ?i, cydffrydiau,
aber [cryfhaol
Corroborant, ko.rob'o.rant a, cyfnerthol,
Corroborate, ko.rob'o.rat vt, cyfnerthu,
cadarnhau : a, sefydledig, sicr
Corroborative, ko.rob'o.rii.tiv a, cyf-
nerthol, cadarnhaol [cyfy&u
Corrode, ko-rod' v, ysu, difa, amgnoi,
Corrodent, ko.ro'dent a, ysol, difaol
Corrodible, ko.ro'di.bl a, ysadwy
Corrosion, ko.ro'zhun n, amdraul, ysiad
Corrosive, ko.ro'siv a, ysol, cyfysol, di-
faol : n, eli cyfysol [crebachu
Corrugate, kor'ii.gat vt, ciychu, rhyeh/u,
Corrupt, ko.rupt' a, llygredig, halogedig,
pwdr,hadl; anonest: r,halogi, diwyno,
pydru; gwobri [oldeb, hylygredd
Corruptibility, ko.rup.tî.bil'î.tî n", llygr-
Corruptible, ko.rup tî.bl a, llygradwy,
pydradwy [crawn, gôr
Corruption, ko.rup'shun n, llygredigaeth ;
Corruptive, ko.rup'tiv a, llygrol, hylwgr
Corruptness, ko.rupt'nes n, llygredd,
halogrwydd ; anonestrwydd.
Corsair, kor.se'r' n, morleidr
Corse, kors n, celan, ysgerbwd, ab\vy
Corselet, kors'let n, dwyfroneg
Corset, kor'set », bron-gengl
Cortes, kor'tez np, seneddwyr Yspaen
Cortex, kor'teks n, rhisgl, rhisg
Cortical, kor'ti.kal, Corticose, kor'ti.-
kos a, rhiaglog, rhisglyd [fel rhisg
Corticated, kor ti.ka.ted a, rhisglaidd,
Coi-uscant, ko.rus'kant a, dysgleiriol
Coruscate, ko.rus'kat vi, llewyrchu
Corvette, kGr.vet' n, Hong rhyfel
Corvine, kor'vin a, branaidd
Corvizor, kor'vi'.zur n. crydd
Cosey, ko'zi a, chwedíeugar
Cosier, ko'zhi.ur n, bongleryn : o, tnvsgl
Cosmetic, koz.met'ik a, tecaol, addurnol :
n, meddyginiaeth a bair degwch pryd,
tegolch, tlwsolch
Cosmical, koz'mi.kal a, perthynol i'r
byd ; yn codi neu fachlud gyda'r haul
Cosmogony, koz.mog'o.ni n, cread, neu
haniad y byd [ddarluniwr
Cosmographer, koz.mog'ra.tur n, byd-
Cosmography, koz.mog'ra.fi n, byd-
ddanuniad [bydyssawd
Cosmolatry, koz.mol'a.tn n, addoliad y
68
ôre; läte, line, nö, mute; she, zh=z azure; thin, thìs; j=dzh. COU
Cosmopolitan, lcos.mö.pol'î.tan, Cosmo-
polite, kos.mop'bMit n, dinasydd y byd
Cossack, kos'ak n, milwr yn Rhwssia
Cosset, kos'et n, oen llawfaeth
Cossick, kos'ik a, alsoddol
Cost, kost (pt & pp cost) n, traul, cost,
pris; ais, eisen: vt, costio, bod yn
werth. It cost me a shilling, mae yn
sefyll i mi swllt
Costal, kos'tal a, eisawl, eisenawl [masw
Costard, kos'turd n, pen; math o afal
Costive, kos'tiv a, bolrwym. rhwym
Costiveness, kos'tiv.nes n, bolnvymiad
Costless, kost'les a, digost, rhad
Costliness, kost'li.nes n, gwerthfawr-
ogrwydd
Costly, kost'H a, gwerthfawr ; costfawr
Costume, kos.tiim' n, dullwisgiad [twlc
Cot, kot n, bwth, Uuest, caban, bwthyn,
Cote, kot vt, gadael ar ol : n, corlan, Hoc
Cotemporary, ko.tem'po.rur.i n, cyf-
oedydd, cvfoesvdd : a, cyfoesol
Coterie, ko.tur'i n, llon-gymmanfa,
cymdeithas [ion merched
Cotquean, kot'kwin n, ymyrwr â mater-
Cottage, kot'aj n, bwth, cabandy, twlc
Cottager, kot'a.jiir, Cotter, kot'ur, Cot-
tier, kot'yur n, bwthynwr
Cotton, kot'n n, cotwm, ceden
Cottony, kot'n.i a. cotymaidd
Couch, kfuvtsk n, glwtìifainc, trwl, gwâl,
gorweddfainc : v, gorwedd , cynnwys ;
tynu pelenau oddi ar lygaid ; annelu.
To couch a spear, rhoi gwaewffon ar
annel [onveiddiol
Couchant, kuw'tshant a, yswatiol, tor-
Couchee, kw'shi n, jonwehad nosawl
Cough, kof ?i, peswch: v, pesychu.
Hooping-cough, Chin-cough, y pas
Could, kwd pt.— Can
Coulter, kol'tur n, cwlltyr
Council, kuwn'sil n, cynghor, eynghorfa
Councillor, kuwn'sil.ur n, aelod cynghor
Counsel, kuwn'sel n, cynghor ; dadleuwr,
ejnghorvn- :vt, cjmghori; hyiforddi
Counsellor, kûŵn'sel.ûr n, cynghorwr,
cynghawsydd, dadleuwr
Count, kuwnt n, iarll; cyfrif: v, rhifo,
cyfrifo. Counting-house, cyfrif dy
• Countenance, kuvvn'tlnans n, gwyneb,
gwedd, gwynebpryd; nawdd, cefnog-
iad: vt, noddi, cefnogi. Keep your
countenance, na wridwch
Counter, kuwn'tur n, ffug arian ; bwrdd
cyfrif; uwchlais, uchalaw: a, croes,
gwrth, gwrthAvyneb : ad, yn groes, yn
«rbyn, yn y gwrth: px, gwrth-
Counteract, kuwn.tur.akt' vt, gwrth-
sefyll, gwrthweithredu [gwrthbwyso
Counterbalance, kuwn.tur/bal'ans vt,
Counterbalance, kû-\vn'tûr.bal.ans n,
gwrthbwys, cydbwys [rwym
Counterbond, kuwn'tur.bond n, gwrth-
Countercharge, kûŵn'tûr.tshârj n,
gwrthgyhuddiad [attaliad; cerydd
Countercheck, kuwu'tur.tshek n, gwrth-
Counterfeit, kihvn'tur.fit a, gau, ffugiol,
ffuantus: vt, ffugio; dynwared: n,
ffugbeth, rhith, twyll. Counterfeit
money, arian drwg
Countermand, kuwn.tur.mand' vt,
gwrthorch)Tnmyn [gwrthgyrchu
Countermarch, kûŴTi.tûr.mârtsh' vi,
Countermarch, kuwn'tur .martsh n,
gwrthgyrch
Countermine, kuvvn'tur.min n, gwrth-
glawdd : vt, dadymchwelyd
Counterpane, kûŵn'tûr.pän n, teisban
Counterpart, kûŵn'tûr.pârt n, gwi-thran
Court erplea, hûŵn'tûr.plî n, gwrthddadl
Counterplot, kuwn'tur. plot n, gwrthfrad
Counterpoint, kûŵ-n'tûr.p6înt n, cy-
nghanedd [bwyso: n, gwrthbwys
Counterpoise, kûŵn'tûr.pGîz vt, gwrth-
Counterscarp, kuwn'tur. skarp n, gwrth-
glawdd [wyddo
Countersign, kuwn'tur.s'm vt, Uawar-
Countertide, kûŵn't€ii\t'íd n, gwrthlif
Countervail, kûŵn.tûr.väl' ví,cyfartalu;
cyfiawnu; cyferbynu
Countervail, kûŵn'tûr.väl», cydbwysedd
Countess, kuwn'tes n, iarlles
Countless, kuwntles a, aneiiif, dirtf
Countrified, kun'tri.f 'id a, gwladaidd
Country, kun'tri n, gwlad; bro, goror,
ardal ; tir : a, gwladaidd, gwledig
Countrjonan, kun'tri.man n, gwladwr,
dyn o'r wlad ; cydwladwr
County, kuwn'ti n, sir, swydd, rhandir j
iarllaeth: a, shyddol, perthynol i
swydd [llamsach
Coupee, kw.pe' n, ysgogiad taplasol;
Couple, kup'l n, par, dau, cwpl; magi:
vt, cyssylltu, cymharu, cydieuo, priodi
Couplet, kup'let n, pennill dwy fraich
Courage, km-'aj n, dewrder, glewder,
calondid, gwi-oldeb [dewr, calonog
Courageous, ku.ra'jus a, gwrol, glew,
Courageousness, ku.ra'jus.nes n, gwrol-
deb, gwrhydri, dewredd, glewder
Courant, kw.rant' n, math o daplas
Courb, kw'rb vt, ymblygu, crymu, camu :
a, cam [wr, cenad
Courier, kwr'Lur n, brysgenad, rhedeg-
69
CRA path, fat, êre, met, mâ-rîne, pin, ôrb, on, curve, cut, tŵ=too, tẁk=took;
Course, ko'rs n, ystod, gyrfa ; rhedegfa ;
cylch, chwyl; helynt, hynt; llwybr;
haen, rhes: v, hela; rhedeg; erlyn,
ymlid. Courses, misglwyf
Courser, ko'r'sur n, rhedegfarch
Court, ko'rt n, llys, brawdlys, neuadd;
barnwr neu ynadon mewn llys ; bre-
nindy ; teulu breninol ; cwrt ; cyntedd :
vt, caru; addolwyn, erfyn. Bank-
ruptcy Court, Torgedlys. Court
of Arches, Llys yr Archau. Court
of Common Pleas, Deflys. Court of Ex-
chequer, Cyllidlys. Court of Queen's
Bench, Llys Maine y Frenines. Small-
debts Court, County Court, Manddy-
ledlys. Court-leet, Llys Pentrefol.
Court Martial, Cwrt Milwraidd.
Court-hand, llawysgrifen a arferir i
gofrestru
Courteous, ko'r'tshus a, moesog, caru-
aidd, mwyn [deb, mwynder
Courteousness, ko'r'tshus.nes n, tirion-
Courtesan, kur.ti.zan' n, putain [edd
Courtesy, kur'tlsi n, tirionfoes, hynaws-
Courtesy, kurt'si n, glinostyngiad
Courtier, ko'r'ti.ur n, gwr llys, llyswr;
carwr [hyfoesedd
Courtliness, ko'rt'li.nes n, moeswychedd,
Courtly, ko'rtli, Courthke, ko'rt'l'ik a,
moeswych; dillyn; gwenieithus
Courtship, ko'rt'ship n, carwriaeth
Cousin, kuz'n n, car; cefhdef (f cyf-
nither). Second cousin, cyfyrder
Cove, kov n, cil, cilfach, ebach, lloches ;
llanc, llencyn
Covenant, kuv'i.nant n, cyfammod, cy-
nghrair: v, cyfammodi, cytuno
Covenanter, kuv'Lnan.tur n, cyfammod-
wr, ammodwr, rhagammodwr
Cover, kuv'ur n, clawr, caead, croeg,
gorchudd, to : vt, gorchuddio, c) r sgodi,
toi [caead
Covercle, kuv'ur.kl n, gorchudd, nulier,
Coverlet, kuv'ur.let, Coverlid, kuv'ur.lid
», huling, teisban, torsed, brecan
Covert, kuv'urt n, gwasgawd, cuddlwyn,
eudded, cuddfa: a, cudd, dirgel
Covertness, kuv'urt.nes n, dirgelrwydd
Coverture, kuv'ur.tshii'r n, cyfl^T gwraig
dan nawdd ei gwr ; cysgod
Covet, kuv'et vt, chwennychu, deisyfu
Covetous, kuv'i.tus a, trachwantus, cy-
byddlyd [ariangarweh
Covetousness, kuv'i.tus.nes ?i,trachwant,
Covey, kuv'i n, haid, nythlwyth o adar
Covin, kuv'in n, cyd-dwyll, cydfrad
Covinous, kuv'i.nus a, twyllodrua
Cow, kûẁ n, buwch, buch ; bon : vt, di-
galoni, pruddhau. A cow near calving,
buwch ddowydd. A young cow, an-
neirfuweh. Cow-wheat, y gliniogai.
Cow-grass, buchlaswellt. Cow-herd,
bugail, heusor, grëwr. Cow-house,
bendy. Cow-blake, gleiad. Lady-
cow, y fuwch gota
Coward, kuw'urd n, anwr,llyfrgi, cachgi,
annewryn [annewredd
Cowardice, kuw'ur.dis n, llyfrdra, ofn,
Cowardize, kûŵ'ûr.di*z vt, llyfrhau, di-
galoni [aidd, llwfr
Cowardly, kûŵ'ûrd.lîa, digalon, cachg'i-
Cowbane, kuvv'ban n, cegid y dwfr
Cower, kuw'ur vi, cwrian, cwrcydu
Cowish, kuw'ish a, ofnus, llwfr, digalon
Cowl, kûŵl n, cwcwll, cwfl. Cowl-staff,
pawl, berllysg [yn, pefryn
Coxcomb, koks'kom n, coegyn, ysgoeg-
Coxcomical, koks.kom'i.kal a, coegyn-
aidd, cymhen [aidd
Coy, kôî a, mursenaidd, osgoilyd, gwyl-
Coyness, koi'nes n, mursendod, gwyledd
Cozen, kuz'n vt, twyllo, hudo, siomi
Cozenage, kuz'n. äj n, twyll, dichell
Crab, krab n, crane, morgranc ; afal sur,
cogwrn. Crab-tree, afallen sur
Crabbed, krab'ed a, sarig, anfoddog
Crabbedness, krab'ed.nes n, surni; sar-
igrwydd, anfoddlondeb; astrusi
Crack, krak n, breg, agen, hollt; trwst;
bost: v, hollti; crodidr} r stio ; broho.
Crack-brained, penchwiban, penwan
Cracker, krak'ur n, fflamyg ; gwagfost-
iwr [lwgach
Crackle, krak'l vt, clindarddach, ysgwr-
Cracknel, krak'nel n, teisen galed
Cradle, kra'dl n, cryd; cawell, alch: v,
siglo cryd, crydsiglo
Craft, kraft n, celf, crefft; ystryw, cyf-
rwysder ; celfi pysgota ; Hong fechan
Craftiness, kraf'ti.nes n, cyfrwysedd '
Craftsman, krafts'man n, celfyddwr,
crefftwr
Crafty, kraft'ti a, cyfrwys, dichellgar
Crag, krag n, craig, clegyr, clogwyn
Cragginess, krag'i.nes n, garwder
Craggy, krag'i a, ysgythrog, serth,garw
Cram, kram v, gorlenwi, bol-lwytho
Crambo, kram'bö«, rhosb, rhosbchwareu
Cramp, kramp n, yr wrwst, cwlwm
gwythi; creifyn: v, caethiwo: creff-
ynu; dirwasgu: a, anhawdd, caled,
rhwystrus. Cramp-iron, craff, creifyn,
gafaelfach [wern, crygrys
Cranberries, kran'ber.iz np, ceirios y
70
ore; läte, line, nö, miite; she, zh=z azure; thin, thìs; j=dzh. CHI
Crane, kran n, garan, crëyr, crychydd,
cregyr; dyrwynlath, dyrwynydd
Cranebill, kriin'bil n, mynawyd y bugail.
Stinking-cranebill, llysiau'r llwynog
Cranium, kra'm.um n, penglog, iad
Crank, krangk n, offeryn bachog ; dyr-
wynlath : a, heinif, bywiog, iachus, cryf
Crankle, krang'kl v, dolenu fel afon : n,
crychiad; doleniad
Crankness, krangk'nes n, bywiogrwydd
Cranny, kran'i n, agen, hollt, agenig
Crape, krap n, galarwe
Crapulence, krap'u.lens n, afiechyd trwy
anghymmedroldeb [meddw-glaf
Crapulous, krap'ii.lus a, glwth, meddw,
Crash, krash n, grem, grill, rhinc, tor-
drwst : v, chwilfriwio, gremio
Crasis, kra'sis », ardymmer, cymmysgedd
Crassitude, kras'i.tud n, tewedd, praff-
der, trymder [oediad
destination, kras.ti.na'shun re,gohiriad,
Cratch, kratsh n, preseb; rhesel; cafh
ebran
Crate, krat n, cawell i gario priddlestri
Crater, kra'tur n, saf'n mynydd tanllyd ;
twll; adwy
Craunch, krantsh vt, rhygnu dannedd
Cravat, kra.vat' n, math o wddf-liain
Crave, krav vt, crefu, deisyf, chwennych
Craven, kra'vn n, ceUiogyn digalon;
llyfrwas, annewryn
j Craw, kro n, crombil, cromil, cropa
! Crawfish, kro'fish, Crayfish, kra fish n,
ceimwch coch, ceimwch Mair [gripian
| Crawl, krol vi, ymlusgo, cropian, ym-
! Crayon, kra'un n, pwyntel sialc
Craze, kraz vt, syfrdanu, gwallgofi
j Craziness, kra'zi.nes n, methiant; am-
mhwyll, gwallgofrwydd, penwendid
| Crazy, kra'zi a, methedig, ysig ; penwan
1 Creak, kink vi, grillian, gwichian, crecian
j Cream, krim n, hufen : vi, hufenu
I Creamy, kri'mi a, hufenog, hufenllyd
! Crease, kris n, ol plygiad, crychiad : vt,
crychiadu, peri crychiad
Í Create, kri.at vt, creu, peru ; urddo
Creation, kri.a' shun n, cread, creadigaeth
! Creative, kri.a'tiv a, creadawl, creawl
Creator, kri.a'tur n, crëwr, creawdwr,
creawdydd, crëydd
Creature, kri'tshur n, creadur; dynyn
Crebritude, kreb'ri.tiid n, mynychdra
Crebrous, kri'brus a, m)mych
Credence, kri'dens n, cred, coel, flydd
Credent, kri'dent a, credus, crediniol
Credentials, kri.den'shalz n, credlythyr-
au, llythyrau canmohaeth
Credibility, kred.î.bil'î.tî, Credibleness,
kred'i.bl.nes n, crededd, coeledd, coel-
edigaeth, tebygoliaeth [hygoel
Credible, kred'i.bl a, credadwy, coeladwy,
Credit, kred'it n, coel, cred ; cymmeriad,
cyfrifiad, bri, parch, enw, ymddiried :
vt, credu, coelio, ymddhied i [asol
Creditable, kred'i.ta.bl a, cyfrifol, urdd-
Creditableness, kred'i.ta.bl.nes n, cym-
meriad, bri [iwr, achretor
Creditor, kred'i.tur n, gofynwr, coel-
Credulity, krî.dü'lî.tî n, hygoeledd
Credulous, kred'ii.lus a, coelgar, hygred,
hawdd ganddo goelio [gkrwch
Credulousness, kred'ii.lus.nes n, coel-
Creed, krid n, pynciau fl'ydd, credo
Creek, krik n, cilfach, crigyll, ebach : vi,
gwichian, grilho
C reeky, kri'ki a, cilfachog, bachog
Creep, krip (crept) vi, ymlusgo, cropian,
ymgreinio [neuad
Cremation, kri.ma'shun n, llosgiad, cyn-
Cremor, kri'mor n, sylwedd hufenog
Crenated, kri'na.ted a, bylchog, garw
Crepitation, krep.i.ta'shun n, clindardd-
Crept, krept pt & pp. — Creep [ach
Crepuscule, kri.pus'kiil n, cyfnos, cyf-
ddydd, cyflychwyr [dywyll
Crepusculous, kri.pus'kii.lus a, llwyd-
Crescent, kres'ent n, cyfnlloer, banner
lleuad ; hanner cylch, cilgant
Crescent, kres'ent, Crescive, kres'iv a,
cynnyddol, tyfol
Cress, kres n, berw, berwr, berwy.
Water-cress, berw'r dwfr
Cresset, kres'et n, tân-fwdwl, trybedd
Crest, krest n, crib, cribyn, copa ; mwng ;
helm gribog, arfau bonedd. Crest-
fallen, digalon, isel
Crested, kres'ted a, cribog, cobynog
Crestless, kest'les a, diarfog, digrib;
pen-isel [farm, marmog
Cretaceous, kri.ta'shus a, sialcaidd, o
Crevice, krev'is n, agen, hollt, rhigol
Crew, krw n, cydforwyr, llongwyr, gwŷr
Hong ; haid o ddyhirwyr : pt — Crow
Crewel, krw'el n, edau fain o wlan
Crib, krib n, preseb; rhesel; bwthyn:
vt, darn-guddio, celcio; caethiwo
Cribbage, krib'aj n, math o chwareu
Cribble, krib'l n, gogr, gwagr tro
Cribration, kri.bra'shun n, gogryniad
Crick, krik n, grill, sythdod y gwddf
Cricket, krik'et n, criciad, criciedyn,
grilliedydd ; chwareu pel a chlwpa
Cricoid, kri'koid a, cylchaidd, modrwy-
Crier, kri'ur n, cri'wr, cyhoeddwr [aidd
71
CRU path, fat, êre, met, mâ-rîne, pin, orb, on, curve, cut, tŵrrtoo, tẁk=took ;
Crime, kr'im n, bai, trosedd, camwedd,
pechod, euogrwydd [niwed
Crimeless, kri'm'les a, dieuog, ditai, di-
Criminal, krim'i.nal n, troseddwr, drwg-
weithredwr : a, camweddus, beins
Criminality, krim.î.nal'î.tî n, camwedd,
euogrwydd [yn erbyn
Criminate, krim'i.nat vt, cyhuddo, rhoi
Crimination, krim.i.na'shun n, cyhudd-
iad, achwyniad [og
Criminatory, lmm'î.nä.tur.î a, cyhudd-
Crimp, krimp a, crych ; crimpiol, brau,
Crispin : v, crychu
Crimple, krim'pl v, crychu, crimpio
Crimson, krim zn n, coch dwfn, porphor
Crinated, kr'i'na.ted a, gwalltiedig,
gwalltlaes, â gwallt neu flew hir
Crmcum, kring'kum n, ehwimp, creflyn
Cringe, krinj vi, cynffoni, iseldruthio :
n, truthblygiad, gwaseiddfoes
Crinigerous, kri.nij ur.us, Crinose, kri"-
nös a, gwalltog, blewog, garw
Crinkle, kring'kl n, crych, plyg: v,
crychu, rhychu, tolcio
Crinohne, krin'o.lm n, defnydd a wneir
o flew ceffyl, blew-we; peisgylch neu
gylchbais *(o'r cyfryw) [der
Crinosity, kri'.nos'i.ti n, gwalltedd, garw-
Cripple, krip'l n, un cloff, efrydd, dyn
baglog: vt, efryddu, cloffi
Crisis, kri'sis (p crises, kri'siz) n, uch-
der clefyd; cyfrwng o berygl neu
fawr ddysgwyliad, dwys gwfrwng
Crisp, krisp o, Crispin, sychgras: v,
crispinio, sychgrasu ; crychu
Crispation, kris.pa'shun n, dwysgrasiad
Crispness, krisp nes », svchgrasder
Criterion, kri'.ti'r'i.un (p criteria, kr'i-
tîr'î.â) n, prawf, maen prawf
Critic, krit'ik n, beirniad, llenfeirniad,
arholwr [enbyd
Critical, krit'i.kal a, beirniadol, manwl;
Criticalness, krit'i.kal.nes n, manyldeb,
enbydrwydd
Criticism, krit'i.sizm n, beirniadaeth
arholiad [manwl farnu ; beio
Criticize, krit'i.s'iz v, beimiadu; arholi,
Critique, kri.tik' », manwlsylwad
beirniadaeth
Croak, kriik vi, crygleisio, grymial : n,
cryglais llyffant neu frân
Croceous, kru'skus a, saffyraidd, melyn
Crochet, kro'she n, cromfach
Crocitation, kros.i.ta'shun n, crygleisiad
bran \yi, pardduo
Crock, krok n, y parddu ar gefn crochan
Crockery, krok'ur.i n, llestri pridd
Crocodile, krok'o.dil n, afanc, addanc
Crocus, kro'kus n, saffyr, saffrwm
Croft, kroft n, cae byehan, erw, cadlas
Croisado, kroi.sad' n, rhyfel y groes
Croise, krois n, rhyfelwr y groes, pererin
Crone, kron n, hen ddafad, hen wrach
Crony, kro'ni n, cyfaill, c} r feilles
Crook, krwk n, crwbach, crwbachiFon,
ffon gnwpa. baglan; bugeilffon: v,
cnvbachu, crymu ; gwyrdroi. Crook-
backed, cefngrwm, gwai'gam
Crooked, krwk'ed a, crwca ; gwyrdraws ;
bachog [gwyrni, crymedd
Crookedness, krwk'ed.nes n, camedd,
Croop, krwp n, clefyd yn y gwddf,
erygwst
Crop, krop n, cnwd, adgen, ffrwyth,
cynnyrch; cropa, cromil: vt, tocio,
blaendori; difrigo, ysgythru; blaen-
bori; cneifio; medi: a, cwta, cwtog.
Crop-sick, claf trwy loddest
Crosier, krb'zhur n, ffon' esgob, bugeil-
ffon [baban
Croslet, kros'let n, croesig; talaith
Cross, kros n, croes, crog, crwys ; adfyd,
bhnder, rhwystr : a, croes, traws ; an-
ynad : v, croesi ; gwrthwynebu. Cross-
bow, albrys, bwa croes. Cross-ex-
amine, gwrth holi, croesholi. Cross-
grained, trabluddus, anynad [adrwydd
Crossness, kros'nes n, croesineb, anyn-
Crosswise, kros'wiz ad, croeswedd, ar
wedd groes, ar draws [ffwrch pren
Crotch, krotsh n, bach; fforch neu
Crotchet, krotsh'et », corfanig, penddu ;
coegdyb [gwenieithio
Crouch, kruwtsh vi, iselgrymu, ymblygu,
Croup, krwp n, pedrain, tfolen, cloren
Croupade, krw.pad' n, ucbel-lam ; naid
dros y pen
Crow, krö n, brân; trosol haiarn: vi
{crew, crown), canu fel ceiliog ; ym-
ffi-ostio. A flock of crows, naid o
train, branes. Crow's foot, crafanc y
frfm. Carrion-crow, breuan, cigfran.
Young crows, branos
Crowd, kruwd n, torf, tyrfa, tyndorf,
lluaws : v, ymdyru ; ymwasgu
Crowder, kruw'dur n, crythor, crythwr
Crown, kruvVn n, coron, coronrwy; tal-
aith; coronbleth; coryn, copa; coron,
pum swllt, 5*. : vt, coroni ; addurno
Crown, kron pp. — Crow
Crucial, krw'shal a, croes, traws, croes-
awl [ydio, poeni
Cruciate, krŵ'shî.ät vt, arteithio, poen-
Crucible, krw'si.bl n, tawddlestr
72
öre ; late, l'íne, nö, miite ; she, zh=z azure ; thin, thìs ; j=dzh. CUL
Crucifix, krvv'si.fiks n, llun Crist ar y
groes ; crog, crogwedd [hoeliad
Crucifixion, krvv.si.fik'shun n, croes-
Grucify, krw'si.fi vt, croeshoelio [addfed
Crude, ki"ŵd a, llymrig, ammrwd : an-
Crudeness, krwd'nes, Crudity, krŵ'dî.tî
n, llymrigrwydd ; anaddfedrwydd
Cruel, krw'el a, creulawn, ffyrnig, ciaidd,
didosturi, dideimlad [eindra
Cruelty, krw'el.ti n, ereulondeb, mil-
Cruentous, kru'en.tus. Cruentale, krw'-
en.tät a, creuled, gwaedlyd
Cruet, krw'et n, costrelig
Cruise, krwz n, gwylfordwyaeth ; cwpan,
costrelan: vt, gwylfordwyo, gwib-
fordwyo, gwibhwylio
Cruiser, krw'zur n, gwiblong
Crumb, krum n, mwydionyn; difyn,
biiwsionyn; bywyn [malu
Crumble, krum'bl v, briwsioni, briwioni,
Crummy, krum'i a, mwydionog, by wynog
Crump, krump a, cam, crwm, crwca
Crumpet, krum'pet n, teisen fwyth
Crumple, krum'pl v, crychu ; annhreihu :
n, crych, crycniad [lleisio fel crëyr
Crunk, krungk, Crunkle, krung'kl vi,
Cruor, krw'ur n, gôr, gwyar [pystylwyn
Crupper, krup'ur n, pedram, bontin,
Crural, krw'r'al a, coesaidd, esgeuiol
Crusade, krw.sad' », rhyfel y groes ;
darn arian â chroes arno
Cruse, krwz n, cwpan, costrelan
Cruset, krw'zet ?i, tawddlestr gof aur
Crush, krush n, gwasgiad, llethiad;
dinystr: v, ysigo, malmio, dyfetha
Crust, krust n, crawen ; crafen, cresten,
cramen : v, crawen ; crestenu
Crastacfcous, krus.tii'shus a, crawen-
aidd ; cragenaidd, cragenog
Crustiness, krus'ti.nes n, crawenog-
rwydd; swri, sarigrwydd [sarig
Crusty, krus'ti a, crawenog; afrywiog,
Crutch, krutsh «, bagl, ffonfagl
Crj-, kr'i n, bloedd, gwaedd, lief, dolef,
cri : v, wylo, llefain, gwaeddi, cyhoeddi.
To cry aloud, goralw, llefain yn groch
Crier, kri'ur n, criwr, cyhoeddwr
Crypt, kript n, cafell, cell dywell
Cn'ptography, krip.tog'ra.fi n, celys-
grifen [iaith
Cryptology, krip.tol'o.ji n, cehaith, nod-
Crystal, kris'tal n, crisial, crisiant,
gloew-wydr [tryloew
Crystalline, kris'tal.in a, crisialaidd,
Crystallization, kris.tal.i.za'shun n, cris-
ialiad [iannu
Crystallize, kris.tal'i'z v, crisialu, cris-
Cub, kub n, ceneu, cenaw; colwyn
Cubation, kii.ba'shun n, gorweddiad,
gorphwysiad [gorweddol
Cubatory, küT)â.tur.î a, lledorweddol ,
Cube, kub n, cub, cyfan-gorff chwe
chyfochrol. Cube-root, tiysawdd ; try-
soddiaeth
Cubic, ku'bik, Cubical, kii'bi.kal a,
chwechochrog, trifesur
Cubit, kii'bit 11, cufydd, cyfelin (18
modfedd) [drochi
Cuckingstool, kuk'ing.stwl n, ystol
Cuckold, kuk'uld n, cyrnicyll, gwanwr :
vt, diwirio, godinebu
Cuckoldom, kuk'ul.dum n, godinebiad;
godineb [dirmygadwy
Cuckoldy, kuk'ul.di a, salw, gorwael,
Cuckoo, kwkw n, cog, cethlydd, cwcw;
hurtyn. Cuckoo-pint, pidyn y gog.
Cuckoo-spittle, poer y gog [len
Cucquean,kẁk'wîn n, chwidwen, mwyg-
Cucullate, ku.kul'at a, cwflaidd
Cucumber, kii'cum.bur n, y chwerw-
ddwfr, chwerwddyfrlys ; cucumer
Cucurbit, ku'kur.bit n, math lestr
iferyllaidd
Cud, kud n, cil boch; bwyd cilfoch.
To chew the cud, cnoi'r cil ; myfyrio,
hoflgofio
Cuddle, kud'l v, llechu, yswatio ; cofl-
eidio [Hong
Cuddy, kud'i n, lie mangelloedd mewn
Cudgel, kuj'el n, ffon, cwlbren, llach-
bren, pastwn : vt, fibnodio, pastynu
Cudweed, kud'wid n, Uysiau'r gynddar-
edd ; yr adafeddog, llwyd y ffordd
Cue, kii n, awgi-}on; diwedd, cynffbn;
tymmer; gwthbren, ffon belre
Cuff, kuf n, torch llawes ; dymod, cern-
od : v, torchi ; dyrnodio, cernodio
Cuirass, kwi'ras n, dwyfroneg, llurig
Ciúrassier, kwi.ra.sfr' n, milwr llurigog
Cuisse, kwis n, morddwyd-arfogaeth
Culinary, Hi'lî.nur.î a, ceginaidd
Cull, kul vt, cwlio, dewis, pigo
Cullender, kul'en.dur n, hidl
Culhon, kul'yun n, dyhiryn, adyn
Cully, kul'i"», dyn a dwyllŵyd gan
fenyw : vt, siomi, twyllo, hudo
Culm', kulm n, math lo man, cwlwm
Culminate, kul'mtnat vi, ucheddu, bod
mewn entry ch [weddus
Culpable, kul'pa.bl a, beius, cylus, cam-
Culprit, kul'prit n, drwgweithredwr
Cultivate, kul'ti.vat vt, diwyllio, a-
maethu, llafurio, gwrteithio ; meithrin,
coleddu
73
CUS path, fat, êre, met, mâ-rîne, pin, ôrb, on, curve, cut, tŵ=too, tẁk=took ;
Cultivation, kul.ti.va'shun, Culture,
kul'tshur n, amaethiad, diwylliant,
gwellineb; addysgiad; coleddiad
Culver, kul'vur n, colomen ; ysguthan
Culverin, kul'vur.in n, cyflegr mawr
Culvert, kul'vurt n, crymfa, ceuftbs
Cumber, kum'bur vt, rhwystro, beicbio,
gorlwytho [iad; trafferthiad
Cumberance, kum'bur.ans n, afrwydd-
Cumbersome, kum'bur.sum, Cumbrous,
kum'brus a, lhvythfawr, rbwystrol;
lied chwith ; gorthrwm
Cumin, kum'in n, llysiau yr ehedydd
Cumulate, kii'mu.lat vt, crugio, pentyru,
carneddu [pentyriad
Cumulation, kii.mu.la'shun n, casgliad.
Cunctation, kungk.tii'shun n, oediad,
gohiriad
Cuneal, kii'ni.al, Cuneated, ku'ni.a.ted,
Cuneiform, kii.ni'i.form a, fel colpes,
cynaidd, cyniol
Cunning, kun'ing a, cyfnvys, call, di-
chellgar, iselgraff; cywrain, medrus:
cyfrwysder, dichell ; medr
Cup, kup n, cwpan ; cib, cibyn : vt, cib-
waedu. In bis cups, Cup-shot, meddw.
Cup-bearer, heilyn, trulliad
Cupboard, kub'o'rd n, llogawd, clogell,
cwpan-gell, nester
Cupel, kii'pel n, coeth-lestr. Cupel
dust, Uwch i lanhau adwynau
Cupid, kii'pid n, duw cariad [^trachwant
Cupidity, kii.pid'i.ti n, ananchwant,
Cupola, kii'po.la n, cromen [aidd
Cupreous, kii'pri.us a, efyddaidd, copr-
Cur, kur n, corgi, costog [adwy
Curable, kii'r'a.bl a, meddygadwy, gM ell-
Curableness, kii'r'a.bl.nes n, iachaol-
Curacy, kii'r'a.si n, perigloriaeth [rwydd
Curate, kii'r'at n, periglor, curad
Curative, kii'r'a.tiv a, ìachaol, meddygol
Curator, kii.ra'tur n, cyfeiriwr ; arolygydd
Curb, kurb vt, ifrwyno, attal, cadw i
mewn: n, genfa, attaliad; rhwystr
Curd, kfu-d n, caul, ceulfran
Curdle, kur'dl v, ceulo, ceuledu, cawsio
Curdy, kur'di a, cawsog, ceuledawg
Cure, kii'r n, iaehâd, gwellâd; periglor-
iaeth: v, iachäu, meddyginiaethu ;
halltu [iachaol
Cureless, kii' r'les a, anfeddygiaethol, an-
Curfew, kur'fii n, dyhuddgloch; tan-
orchudd
Curiosity,kü'r.î.os'î.tî«,manylwch ; cyvv-
reinbeth. Curiosities, cywreinion
Curious, kii'r'i.us a, manol, cywrain,
chwilfrydig; celfydd; tlws
Curl, kurl n, crychgydyn; doleniad
gwallt : v, crychu, modrwyo, dolenu
Curlew, kur'lii n, j gylfinhir, chwiban-
ogl y mynydd [bawddyn, cybydd
Curmudgeon, kur.muj'un n, cerlyn,
Currant, kur'ant n, rhyf, grawn Corinth.
Currant-tree, rhyfwydden
Cun-ency, kur'en.si n, hydreigledd,
rhwydd-rhediad, cylchrediad; arian
neu werth derbyniol
Current, kur'ent n, ffrwd, cerhynt,
boewal: a, derbyniol, cymmeradwy,
presennol. A current of air, awel
Curricle, kur'i.kl n, cerbydan dwj' olwyn
Currier, kur'i.ur n, lledn\ r r; ysgrafellwr
Currish, kur'ish a, corgi'aidd, sarig
Curry, kur'i vt, trin Iledr; ysgrafellu;
cribo ; gweoieithio : n, cyfFaith o'r enw.
CuiTy-comb, ysgrafell, crafell
Curse, kurs n, melltith, rheg; blinder:
v (curst), melltithio, rhegu ; gofidio
Cursitor, kur'si.tur n, swycklwr yn llys
cydwybod [ar ffrwst, buan
Cursory, kilr'sur.i a, esgeulus, byrbwyll,
Cursoriness, kur'sur.i.nes n, brys, cyf-
lymedd, diofalwch
Curst, kurstpt & pp. — Curse
Curt, kurt a, byr, cwta [ogi
Curtail, kur.tal' vt, byrhau, gofyru, cwt-
Curtain, kur'tiin n, lien, croglen, caead-
len. Curtain-lecture, gwely-wers gan
wraig
Curtilage, kur'ti.laj n, cadlas, buarth
Curvated, kur'va.ted a,cam, crwca, crwm
CmTation, kur.va'shun n, crymiad,
doleniad, camiad [ystum
Curvature, kur'va.tshii'r n, camedd, dol-
Curve, kurv v, camu, gwyro : n, cemi,
crymder, crymedd, camedd, camder
Curvet, kur 'vet n, naid, crychnaid, car-
lam : vt, carlamu, neidio
Curvilinear, kur.vi.lin'yur a, crymlin-
ellaidd [crymiad
Cumty, kûr'vî,tî n, camedd, gwyrni,
Cushion, kwsh'un n, gobenydd, clustog
Cusp, kusp n, cyrn y lloer ; blaen, pig
Cuspidate, kus'pi.dat vt, blaenllvmu,
pigfeinio, blaenfemio [fwyd
Custard, kus'turd n, ceulfwyd, melus-
Custodial, kus.to'di.al a, cadwrol, ceid-
wadol [carchar
Custody, kus'to.di n, cadwraeth; dalfa,
Custom, kus'tum n, defod, arfer, moes;
masnach, cysmeriaeth; toll, arian
porth, cyllyd, treth. Custom-house,
tolldy, tollfa [arferedig
Customable, kus'tum.a.bl a, tolladwy;
74
öre; liite, line, nö, müte; she, zh=z azure; thin, thìs; j=dzh. DAM
Customary, kus'tum.ur.i a, defodol, ar-
ferol, cyffredin [meriad; masnachwr
Customer, kus.tum'ur n, prynwr, cys-
Custumary, kus'tii.mur.i n, llyfr cyf-
reithiau a defodau
Cut, kut (pt & pp cut) vt, tori (ag
offeryn miniog); naddu; archolli;
trychu; gwahanu: n, toriad, archoll,
hriw; argrafflun, lhm; dyfrglawdd.
To cut in pieces, dryllio, tori yn ddarn-
au. To cut capers, carlamu. To cut
teeth, cael daunedd. Cut-throat,
llofrudd, bradwr, torgeg. Cut-purse,
lleidr
Cutaneous, kii.ta'ni.us a, croenaidd
Cute, kiit a, call, cyfrwys [hysbys
Cuth, kuth n, gwybodaeth, medr: a,
Cuticle, kii'ti.kl n, croen, uchgroen
Cuticular, kii.tik'ii.lur a, croenaidd
Cutlass, kut'las n, bidog, cleddyf byr
Cutler, kut'lur n, cyllellwr
Cutlery, kut'lur.i n, offer awch
Cutlet, kut'let n, darn tenau o gig
Cutter, kut'ur ?i, Hong ysgafn ; torwr
Cuttle-fish, kut'l.fish n, ysdifflog, mor-
gyllell, bron alarch
Cycle, si"kl n, cylch, cylchwy; cylchwyl
Cycloid, si'kloid n, llun cylchol, ffurf
cylchol
Cyclopaedia, si.klö.pî'dî.â n, cylchgwy-
bodaeth, cylch y celfyddydau, llyfr yn
cynnwys pob math o wybodaeth, corff
o wybodaeth, gwyddoniadur
Cygnet, sig'net n, cyw alarch, alarchen
Cylinder, sil'in.dûr n, rhol, trol; crwn-
geuedd [crwn-geuol
Cylindrical, si.lin'dn.kal a, rholaidd
Cymar, sî.mâr' n, ysgwyddwisg
Cymbal, sim'bal n, symbal
Cymbiform, sim'bî.fôrm a, cychaidd
Cynegeticks, s'i.ni.jet'iks np, helyddiaeth
y gelfyddyd o ddysgu cŵn i hela
Cynic, sin'ik n, dilynwr Diogenes
chwyrnwr [sarig
Cynic, sin'ik, Cynical, sin'i.kal a, c'iaidd,
Cynorexy, sin'o.rek.si n, y rhaibglwyf
Cynosure, s'i'nö.shü'r n, seren y gogledd,
yr artli leiaf, seren y morwyr
Cypress, s'i'pres n, cypreswydden, ffyll-
wydden ; arwydd galar. Field cypress,
troed y gath bah [ Gwener, putain
Cyprian, sip'rî.an n, gwasanaethyddes
Cyprus, sY'prus n, ysnoden Fair, brwynen
Cyriologic,si.rî.ö.loj'ika,bras-lythyrenol
Cyst, sist n, coden, crawn-goden
Czar, zar n, ymherawdwr Rhwssia
Czarina, za.ri'na n, ymherodres Rhwssia
D.
Dab, dab n, lleden y llaid, llythi'en;
cnith : celfyddwr ; vt, ysgafn daro
Dabble, dabl v, sicio ; tryboli ; ymyraeth
Dabbler, dablûr n, ymdrybaeddwr ;
gwanymyrwr, bwngler
Dabchick, dab'tshik n, math o adar dwfr
Da capo, dâ ka'po ad, eto, eilwaith
Dace, däs n, brwyniad [hir, a dwy fer
Dactyl, dak'til n, mesur o dair sill, un
Dad, dad, Daddy, dad'î n, tad, tata
Daddock, dad'uk n, pren gwyn, pren
pwdr [cyfrwys, dyrus
Daedal, dî'dal, Daîdalian, dî.dä'lî.an a,
Daffodil, daf'ö.dil n, cenin y gwinwydd
Daft, daft a, gorphwyllog ; meddw
Dag, dag vt, blaen-gneifio ; dwbio, di-
wyno. Dag-locks, blaen-gneifion
Dagger, dag'ûr n, dagr, cleddyf byr;
bidog (f). Double dagger, bér (J)
Dahlia, dä'lî.â n, blodeuyn ysblenydd
Daggle, dag'l v, diblo, budro, diwyno
Daily, dä'lî a, beunyddiol, dyddiol : ad,
beunydd, o ddydd i ddydd [dichlynedd
Daintiness, dän'tî.nes n, moethusder;
Dainty, dän'tî», dantaith, danteithfwyd,
ammeuthyn: a, danteithiol, dichlyn
Dairy, de r'î n, hafod, llaethdy, maerdy.
Dairy-maid, llaethwraig. Dairy-man,
hafodwr, hafotwr
Daisy, dä'zî n, llygad y dydd, sensigl
Daker, da'kur n, deg o rifedi. Daker-
hen, creciar [doldir
Dale, däl n, dyffryn, glyn, ystrad, dôl,
Dalliance, dal'yans n, maldod, maswedd ;
cudeb; oediad [talp
Dallop, dal'up n, twff, cnwff, crynswth,
Dally, dal'î vi, maldodi ; gohirio
Dam, dam n, mam; arglawdd, cronfa : vt,
argau, croni, llynio
Damage, dam'aj n, niwed, colled; ad-
dahad, iawn : v, colledu, gwaethu, ar-
gyweddu, gwaethygu. Damag^e-fea-
sant, niweidio anifail [adwy
Damageable, dam'äj. â.bl a, gwaethyg-
Damascene, dam'â.sîn a, Damascaidd:
n. — Damson [a, blodeuwedd
Damask, dam'ask n, lliain blodeuwedd :
Damaskeen, dam'as.kin vt, brithosod
haiam ag aur neu arian
Damaskin, dam'as.kin n, cleddyf llydan
Dame, däm n, meistres ; benyw
Damn, dam v, dyfarnu; melltithio, rhegu
Damnable, dam'nâ.bl a, barnadwy ; ys-
geler, echryslawn, melltigol [aeth
Damnation, dam.nä'shun n, barnedig-
75
DEA path, fat, êre, met, mâ-rîne, pin, ôrb, on, curve, cut, tŵ=too, t\Vk=took;
Damnatory, dam'ná.tur.í a, collfarnol
Damnify, dam'nî.f 1 vt, colledu, niweidio
Damp, damp a, llaith, tarthlyd. gwlyb:
n. lleithder, gwlybnaws ; tarth, myg-
darth; gwan-galondid : vt, lleithio,
lledwlyehu ; llyfrhau, digaloni
Dampish, dam'pish, Dampy, dam'pî a,
lledlaith; prudd
Damsel, dam'zel n, geneth, herlodes,
llances, bun, morwyn, merch
Damson, dam'zn n, eirynen ddu
Dance, dans n, dawns, taplas ; v, taplasa,
crychneidio, llemain. llamsachu. Dan-
cing-master, dawnsddysgwr
Dandelion, dan.dU'i'.un n, dant y Hew
Dandiprat, dan'dî.prat n, coryn
Dandle, dan'dl vt, dor lota, mwynfoddio
Dandriff, dand'riff, Dandruff, dand'ruff
n, marwdon, mardon, can [Daniaid
Danegelt, dän'gelt n, treth a delid i'r
Danger, dän'jûr n, perygl, pyd, enbyd-
rwydd [ogel
Dangerless, dän'jûr.les a, diberygl, di-
Dangerous, dän'jûr.us a, peryglus, en-
bydus [bydrwydd, perygl
Dangerousness, dänjûr.us.nes n, en-
Dangle, dang'gl v, rhydd-grogi, hongian ;
llusgo ar ol, ymganlyn, dilyn
Dank, dangk a, gwlyb, llaith
Dankish, dang'kish a, go wlyb, lledlaith
Dapper, dap'ûr a, bach a bywiog, cryno
Dapperling, dap'ûr.ling n, dynyn, coryn
Dapple, dap'l a, amryliw, mknog, brith-
liw. Dapple-gray,"brithlas, brithlwyd
Dare, de'r (durst) r, beiddio, anturio
Daring, dé'r'ing a, hyf, eon, rhyfygus,
anturiol : n, eondra, hyfder
Dark, dark a, tywyll, gwyll, caddugol;
aneglur, anamlwg [caddugo
Darken, dar'kn v, tywyllu, duo, nosi,
Darkish, dar'kish a, go dywyll, llw} r d-
dywyll. anoleu [magddu
Darkness, dark'nes j^tj^'llwch, caddug ;
Darksome, dark'sum a, tywyll, dilewyrch
Darling, dár'ling a, anwyl, hoff, gorhoff,
cu : n, anwylyd ; anwylddyn ; anwyles
Darn, darn vt, darn-wnio, cyweirio
Darnel, dâr'nel n, drewg, efre, eh*au
Darrain, da.rän' vt, byddino i fmydr;
Darrein, dar'än a, diweddaf [beiddio
Dart, dârt n, picell, pilwrn, gafifach,
saeth: v, picio, ymsaethu; picellu.
Dart-fish, brwyniad
Dash, dash ra.esgy d, tarawiad ; cymmysg ;
llinell ( — ): v, taro, chwyrndaro ;
malurio; cymmysgu; arwlychu, ys-
wilio; synu; dilëu
Dastard, das'tûrd a, anwr, cachgi, baw-
ddjTi, cilgi, llyfrwas
Dastardly, das'tûrd.lî a, anwraidd. llwfr
Data, dä'tâ np. — Datum.
Date, dät n. dyddiad; math o ffrwyth
per: vt, dyddio, dyddnodi [ddyddio
Dateless, dät'les a, annyddiedig, heb ei
Dative, da'tiv a, rhoddedigol
Datum, dä'tum (j) data) n, gwirionedd
addefedig ; sylfaen ymadrodd
Daub, dôb vt, dwbio; priddo, cleio;
iro; truthio
Daughter, dô'tûr n, merch. Daughter-
in-law, merch yng nghyfi"aith, dawes,
gwaudd. Step-daughter, llysferch
Daunt, dânt vt, digaloni, brawychu,
llwfi-hau; synu, peri ofn
Dauntless, dânt'les a, calonog, hyf, di-
ddychrvn, difraw, eofn
Dauphin, dô'fin n. edlin coron Ffrainc
Dauphiness, dô'fî.nes n, gwraig y Dau-
Daw, do n. coiwan, cawci, palores [phin
Dawdle, dô'dl vi, llercian, ofera
Dawk, dok n, toriad: v, tori, asglodi
Dawn, dôn n, gwawr, dychlais, gwawr-
ddydd, cyfddydd, glasddydd, glasiad
dydd : vi, gwawrio, dyddio, goleuo
Day, dä n, diwrnod, dydd. dwthwn;
goleu, goleuni. This day, heddyw.
Every day, beunydd. Nest day,
tranoeth. The day before yesterday,
echdoe. The day after to-morrow,
trenydd. Day-book, dyddlyfr. Day-
break, toriad" dydd, gwawr. Day-
labourer, dyddweithiwr. Day-light,
goleu'r dydd, dydd wawl. Day's-man,
dyddiwr," cylafareddwr, cyfi - yngwr.
Day-spring, gwawr. Day-star, yseren
ddydd; Gwener. Day-time, amser
goleu'r dydd, y dydd. Day-work,
gwaith wrth y dydd, dyddwaith [dallu
Dazzle, daz'l v, gorddysgleirio, serenu,
Dazzling, daz'ling a, llachar, gorddys-
De-px, i lawr; oddiwrth, at- [glaer
Deacon, di'kn n, diacon, dyweinydd
Deaconess, di'kn.es n, d'iacones, dywein-
yddes [ship n, di'aconiaeth
Deaconry, ki'kn.ri, Deaconsbip, di'kn-
Dead, ded a, marw; dif>*wyd; diflas;
gwyw, g^wedig; trwm. Dead of
night, canol nos [gwanhau
Deaden, ded'n vt, marweiddio, lladd,
Deadly, ded'lî a, marwol, angeuol, di-
nystriol
Deadness, ded'nes n, marweidd-dra
Deaf, def a, byddar; trymglyw; diglyw.
Deaf-mute, un mud a byddar
76
Ore; läte, line, nö, miite; she, zh=z azure; thin, thìs; j=dzh. DEC
Deafen, def'n vt, byddaru, syfrdanu
Deafnes, def'nes n, byddardra, bydderi
Deal, dîl n, rhan, eyfran : v (pt & pp
dealt), cyfranu; masnachu, delio;
ymdrin, trim A great deal, llawer,
amledd, helaethder". Deahngs, ymar-
feriad ; masnaeh ; triniaeth. Double-
dealing, dauwynebedd. Deal-tree,
ffawwydden, pinwydden
Dealbation, dî.al.bä'shun n, gwynhud,
cànad [rhanwr
Dealer, dî'lûr n, cywerthydd, maeliwr,
Dealt, delt pp Si.pt. — Deal [ymdeithiol
Deambulatory, dî.am'bü.lä.tur.î a, gor-
Dean, din n, "deon ; corflaenor
Deanery, di'nur.i n, deoniaeth ; deondy
Dear, di'r n, anwyl, en, hoff ; drud, prin.
Dear-bought, wedi ei brynn yn ddrud.
My dear, fy anwylyd, fy nghalon
Dearness, di'r'nes n, anwyledd, cudeb;
drudaniaeth
Dearth, darth n, prinder, drudaniaeth;
newyn [malu
Dearticulate, dî.âr.tih'ü.lät vt, dadgym-
Death, deth n, angeu, dylaith, marwol-
aeth, tranc, dien. Death-bed, gwely
angeu. Death-like, llonydd, digyffro,
tawel. Death-watch, ticbryf
Deathless, deth'les a, anfarwol
Deauration, dî.ô.rä'shun n, goreurad
Debar, dî.bâr' vt, lluddias, llesteirio,
cau allan [lwytho
Debark, di.bark' v, tirio, glanio; dad-
Debase, di.biis' vt, iselu; gwaethu; di-
brisio, difr'io [iad, llygriad
Debasement, dî.bäs'ment n, gwaethyg-
Debatable, dî.bä'tâ.bl a, dadleuadwy
Debate, dî.bät' v, ymresymu, dadleu,
amrafaelio: n, dadl; ymryson
Debauch, dî.bôtsh' v, wttresu, halogi,
llygru; treisio, diforwyno: n, gor-
modedd, rhysedd, ^vttres, gloddest
Debauchee, deb.ö.shî' n, meddwyn, cyt-
eddachwr, anlladfab, gloddestwr
Debauchery, dî.bû'tshur.î ra, rhysedd-
waith, bryntni [iad, llygriad
Debauchment, dî.bôtsh'ment n, halog-
Debel, dî.bel', Debellate, dî.bel'ät vt,
goresgyn, gorchfygu [am ddyled
Debenture, (Ìi.ben'shûr n, hawlysgrifen
Debile, deb il a, gwan, eiddil, llesg
Debihtate, dî.bü'î.tät vt, gwanychu,
llesgäu [nychdod
Debility, dî.bil'î.tî n, gwendid, llesgedd,
Debris, dê'brí n, malurion creigiau
Debonair, deb.ö.nê'r' a, moesgar ; hoenus
Debt, det n, dyled, dyl; gofyn
Debtor, det'ur n, dyledwr
Deca-, Dec- px, deg
Decade, dek'ad n, deg ; degaid ; degnos
Decadence, di.kii'dens n, adfeiliad
Decadist, dek'a.dist n, hanesydd deng-
mlwyddol [ochrog
Decagon, dek'a.gun n, darlun deng-
Decalogue, dek'a.log n, y deg gorchym-
myn, y dengair deddf [mudo, íîoi
Decamp, di.kamp' vi, dadwersyllu ;
Decampment, di.kamp'ment n, dadwer-
syllia<l; mudiad, ifoad
Decant, di.kant' vt, araf dywallt, tywallt
Decanter, dî.kant'ûr n, gwallofydd;
gwydrel [dibenu
Decapitate, di.kap'i.tat vt, torfynyglu,
Decapitation, di.kap.i.ta'shun n, diben-
iad, torfynygliad
Decay, dî.kä' n, adfeiliad, methiant,
nychdod : vi, nychu, dihoem, gwanhau
Decease, di.sîs' n, ymadawiad, trawiad :
vi, marw, trengu, ymado
Deceased, dî.sîst' a, trancedig, many,
ymadawedig [hud
Deceit, dî.sît' n, twyll, hoced, geudeb,
Deceitful, dî.sît'fula, twyllodrus, ys-
tryw-ddrwg, gau
Deceitfulness, dî.sît'fnl.nes n, twyll,
ffalsder, hudoliaeth [dwyll
Deceivable, di.si'va.bl a, dichellgar, hy-
Deceivableness, di.si'va.bl.nes n, dichell,
hydwylledd [hocedu
Deceive, di.siv' vt, twyllo, siomi, hudo,
December, dî.sem'bûr n, Rhagfyr, y mis
du bach [iaeth
Decemvirate, di.sem'vi.rat n, dengwr-
Decency, dî'sen.sî n, gweddusrwydd,
gweddeidd-dra, iawidbes, cymhwys-
der, prydferthweh
Decennial, dî.sen'yal a, dengmlwyddol
Decent, di'sent a, gweddaidd, moesgar,
pry dfer t h [ hudadwy
Deceptible, dî.sep'tî.bl a, twylladwy,
Deception, di.sepshun n, twyll, hud,
siom; dichell [gar
Deceptive, di.sep'tiv a, twyllodrus, siom-
Deceptory, dî.sep'tur.î a, hudol
Decerpt, di.sûrpt' a, didoledig, gwahanol
Decerptible, dí.sûrp'tî.bla, gwahanadwy
Decerption, dî.sûrp'shun n, gwahaniad,
tyniad ymaith [iad, cynhen
Decertation, dî.sûr.tä'shun n, ymryson-
Decession, dî.sesh'un n, ymadawiad,
gadawiad [gwrth-hudo
Dechami, dî.tshârm' vt, gwrthswyno,
Decide, dî.s'id' v, penderfynu
Deciduous, dî.sid'ü.us a, syrthiadol
77
DED path, fat, êre, met, mâ-rîne, pin, orb, on, cfirve, cut, tŵ=too, tẁk=took;
Decimal, des'î.mal a, degawl, degymawl.
Decimals, degiadau ; degiadaeth. Duo-
decimals, dauarddegiadaeth
Decimate, des'î.mät vt, degymu, degu
Decimation, des.î.mä'shun n, degymiad,
degiad [dynodi
Decipher, dî.s'i'fûr vt, deongli, egluro,
Decision, di.sizh'un n, barn, barniad;
penderfyniad, diofryd
Decisive, di.si'siv a, terfynol, dybenol
Decisiveness, di.si'siv.nes n, terfynol-
rwydd, penderfynolrwydd
Deck, dek n, bwrdd Hong: vt, taclu,
trwsio, addurno ; ymbincio [feio
Declaim, di.klam' v, ymadroddi ; dwys-
Declamation, dek.la.ma'shun n ) areith-
floedd, areithiad
Declamatory, di.klam'a.tur.i a, croch-
siaradol [gwiriadwy
Declarable, di.kler'a.bl a, traethadwy.
Declaration, dek.la.ra'shun n, adrodd-
iad, ardystiad [mynegol
Declarative, di.klar'a.tiv a, hysbysol,
Declaratory, dî.klar'â.tur.î a, dadganol
cadarnhaol, adi-oddol
Declare, di.kle'r' vt, mynegu, dadgan,
adrodd, cyhoeddi; dangos, ardystio,
gwirio; cyffesu
Declension, di.klen'shun n, gogwyddiad
adfeiliad, dirywiad ; treigliad
Declinable, di.kl'i'na.bl a, hydreigl;
gocheladwy [iad; graddbellder
Declination, dek.li.nii shun n, gogwydd-
Dechnator, dek'li.na.tur n, offeryn at
wneyd deial
Decline, di.klin' «, darfodedigaeth, ys-
gyfeinwst, adfeiliad : v, nychu, gwan-
hau; gochelyd, gwrthod; gogwyddo;
treiglo gair [wedd, llethr
Declivity , di.kliv'i.ti ft, goriwaered, llech-
Declivous, di.kl'i'vus a, Uethrog, serth
Decoct, di.kokt' vt, berweddo, trwvtho.
treulio [treuliadwy
Decoctible, di.kok'ti.bl a, berwadwy,
Decoction, di.kok'shun f», benvad, dy
i'erwad, mcddyglyn
Decocture, di.kuk'tshur n, trwyth, isgell
Decollate, di.kol'at vt, torfynyglu, tori
pen [dibeniad
Decollation, dck.o.lii'sbun n, pendoriad,
Decompose, dt.kum.poV, Decompound,
dî.lcum.pûẁnd' v, adgymmysgu, dad-
RDBOddi ' [sawdd
Decomposite, diJkum.pos'it a, adgyfim-
Deoorate, dek'o.rat n. addurno. gwychu.
harddn, trwsio [trweiad
Decoration, dek.o.rii'shun n, addurniad
Decorous, di.ko'rus n, gweddus, gwedd-
aidd, prydferth, hawddgar
Decorticate, dî.kôr'tî.kät vt, dirisglo
Pecortication, dî.kôr.tî.kä'shun n, di-
risgliad [harddweh
Decorum, di.ko'rum n, gweddeidd-dra,
Decoy, di.koi' vt, hudo, denu, Uithio;
twyllo: n, hud, deniad; hudlyn. De-
coy-duck, hudhwyad
Decrease, di.kris' v, lleihau, treio,
cilio: n, lleihâd, treiad; cil y lloer
Decree, di.kri' v, deddfu; lluniaethu,
arfaethu, gosod gorchymmyn : n, gor-
chymmyn, deddf ; arfaeth f iad ; traul
Decrement, dek'ri.ment n, lleüiâd, treul-
Decrepit, di.krep'it a, methediir, cleir-
iach. egwan, llesg [darddiad,crinelliad
Decrepitation, di.krep.i.ta'shun n, clin-
Decrepitude, di.krepi.tiid n, methiant,
llesgedd [treiol J
Decrescent, di.kres'ent a, lleihaol, !
Decretal, dî.lcrî'tal n, gosodiad ; deddfl
lyfr y Pab: a, gorchymmynol, gosod-
edigol [terfynol i
Decretory, dek'rî.tur.î a, barnedigol;
Decrial, di.kr'i'al n, difenwad, goganiad
Decry, di.kri' vt, goganu, beio; difrio
Decumbence, di.kum'bens n, gorweddiad
Decumbent, dukum'bent a, gorweddol;
isel [orweddiad
Decumbiture, di.kum'bi.tshii'r n, claf-
Decuple, dek'ii.pl a, degplyg
Decurion, dî.kü r'i.un n, dengwriad
Decursion, di.kur'shun n, dylitiant, rhed-
iad [byrhâd
Decurtation, di.kur.ta'shun n, cwtogiadj
Decussate, di.kus'at vt, croesi, cynghroesi
Decussation, di.ku.sii'shun n, cy-
nirhrocsiad [sarhau
Dedecorate,di\dek'ö.rät?;í,gwaradwyddo,
Dedecoros, di.dek'o.rus " a, gwarad-
wyddUB [dannedd
Dcdentition, di.den.tisli'un n, colliad
Dedicate, ded'i.kat vt, cyssegru, cyf-
flwyno, priodoli [cj'flwjTiiad
in, ded.i.ka'slmn n, cýssegriadj
Dedicatory, ded'i.kii.tur.i «, anrhegol,
cyflwynol. Epistle dedicatory, ll\-thyr
cyflwyn [road
Dedition, di.dish'un n, ymroddiad, ym-
Deduce, di.düs' vt, casglu
Dedncement, di.diis'inent n, casgliad
Deducible, dî.dü'sî.bl a. casgladwy
Deduct, di.dukt' vt, tvuu allan, erthynu
Deduction, di.duk'snun », casghadj
erthyniad, tyniad allan [erthynol
Deductive, di.duk'tiv a, casgliadol,
78
ore ; läte, line, nö, miite ; she, zh=z azure ; thin, thìs ; j=dzh. DEG
Deed, did n, gweitbred, gorchestwaitb;
gwaith, gorchwyl, flaith; ammod-
ysgrif [segur
Deedless, didles a, diweithred ; swrth,
Deem, dim vt, tybied, meddwl, meddyho,
barnu, cyfrif, ystyried
Deemster, dim'stur n, barnwr ym Manw
Deep, dip a, dwfn, dofh, gorddwfn: n,
dyfnder, eigion, anoddyfn, affwys.
Deep-mouthed, erochleisiol. Deep-
musing, prudd, trist, meddylgar.
Deep sleep, trymgwsg. Deep sorrow,
tristwch mawr, gofid blin
Deepen, di'pn v, dyfnhau, trymhau
Deepness, dip'nes n, dyfnder, dyfhedd
Deer, di'r (pdeer) n, danas,ewig, hydd;
carw, eilion [harddu; dilëu
Deface, dî.fäs' vt, hacru, gwrthuno, an-
Defacement, d'i.fiis'ment n, afluniad, an-
ferthiad; dilead [byrdra
Defailance, dî.fä'lans n, meth, diffyg,
Defalcate, di.fal'kat vt, blaendori ; cwtogi
Defalcation, di.fal.ka'shun n, brigdoriad ;
collgyfrif [cabl, gogan
Defamation, def.â.mä'shun n, difenwad,
Defamatory, di.fam'tur.i a, athrodus,
enllibus, aneiriol [cablu
Defame, dî.fäm' vt, absenu, athrodi,
Defatigate, dî.fat'î.gät vt, blino
Defatigation, dî.fat.î.gä'shun n, Uudd-
ediad, blinder [daliad
Default, dî.fôlt' n, diffyg, gwall; pall-
Defeasance, di.fi'zans n, dirymiad; dad-
ymrwymiad
Defeasible, di.fi'zi.bl a, diddymadwy
Defeat, di.fit' n, gorchfygiad; maedd-
iad ; curfa : vt, gorchfygu, gorthrechu,
dymchwelyd; dirymu
Defeature, dî.f î'tshûr n, gwedd-newidiad
Defecate, def'i.kat vt, diwaddodi, puro,
teru [iad, puredigaeth
Defecation, def.i.kii'shun n, diwaddod-
Defect, di.fekt' n, byrdra, diftyg. coll,
gwall, meth [mherfíaith
Defectible, di.fekt'i.bl a, diffygiol, am-
Defection, di.fek'shun n, g^Tthgihad
Defective, di.fek'tiv a, gwallus, beius,
anafus, cloff, byr [gwallusrwydd
Defectiveness, di.fek'tiv .nes n, byrdra,
Defence, di.fens' n, amddifiyn, diffyn,
amnawdd, cysgod. City of defence,
dinas gadarn. Self-defence, ymddi-
ifyniad [amddiffyn
Defenceless, di.fens'les a, dinodded, di-
Defend, dî.fend' vt, amddifiyn, diffyn,
diogelu, noddi, difreidio. To defend
one's self, ymddiffyn
Defendant, di.fen'dant n, diffynwr, diffyn-
blaid [ achubadwy
Defensible, dî.fen'sî.bl a, diffynadwy,
Defensive, di.fen'siv a, amddiffynol
Defer, di.fm-' v, oedi, gohirio"; cyfeirio
at, ymröi [ostyngiad
Deference, def'ur.ens n, parch, bri; ym-
Deferent, def'ur.ent n, dygiedydd, dyg-
wr, cludydd [her, aws
Defiance, di.fi'ans n, beiddiad, heriad,
Deficiency, dî.fish'en.sî n, difiyg, byrdra,
eisieu, yn eisieu
Deficient, di.fish'ent a, diffygiol, byr,
anorphen [rwydd
Deficit, defi.sit n, diffyg, ammherffeith-
Defile, di.fi'l' n, culffordd, llwybr, coeg-
lwybr : vt, halogi, diwyno, diforwyno
Defilement, di.fiVment n, halogedi^aeth,
llygriad [deifiniadwy
Definable, dî.fî'nâ.bl a, darluniadwy,
Define, di.fm' vt, penodi, deffinio; am-
lygu, darlunio [sicr
Definite, def'i.nit a, penodol, pendant,
Definiteness, def'i.nit.nes n, penodoldeb,
sicrwydd [beniad
Definition, def.i.nish'un n, defimiad, dos-
Definitive, di.fin'i.tiv a, penodol, ter-
fynol, pendant; eglur
Deflagrable, deflâ.grâ.bl a, llosgadwy
Deflagrate, def lâ.grät vt, tanio
Deflagration, def.lâ.grä'shun n, llosgiad
Deflect, di.flekt' v, gwyrgamu, cam-
lwybro, troi heibio [wyrad
Deflection, di.flek'shun ra,gwyrad, traws-
Defloration, dî.flö.rä'shun n, treisiad,
diforwyniad; dewisiad [diflodeuo
Deflour, dî.flûŵ'r' vt, treisio, llathruddo,
Defluous, deflii.us a, Uifiannaidd, syrth-
iannaidd [syrthiad gwallt
Defluvium, di.flii'vi.um n, cwympiad,
Defluxion, di.fluk'shun n, lhfiad, Uifiant,
dyferwst [aflanhâd
Defcedation, def.î.dä'shun n, halogiad,
Deforcement, dî.f ô'rs'ment n, traisattal-
aeth [hagru
Deform, dî.fôrm' vt, anffurfio, gwrthuno,
Deformity, dî.fôr'mî.tî n, anferthwch,
gwrthuni, afluneiddrwydd
Defraud, dî.frôd' vt, twyllo, camgolledu ;
siomi, hocedu [gost
Defray, dî.frä' vt, talu, dwyn traul neu
Deft, deft a, prydferth, hardd, deheu
Defunct, di.fungkt' a,marw [marwolaeth
Defnnction, di.fungk'shun n, tranc,
Defy, di.fi" vt, beiddio, herio; dirmygu
Degeneracy, dî.jen'ur.ä.sî n, dirywiad;
llygredigaeth
79
DEL path, fat, êre, met, mâ-rîne, pin, ôrb, on, curve, cut, tŵ=too, tẁk=took;
Degenerate, dî.jen'ur.ät vt, dirywio, af-
rywiogi : a, dirywiol, llygredig, afryw
Degenerateness, dî.jen'ur.üt.nes re, di-
rywiaeth, llygriad [diffaith, gwael
Degenerous, dî.jen'ur.us a, dirywiog,
Deglutinate, dî.glü'tî.nät vi, diludio
Deglutition, deg.lii.tish'un re, llynciad,
llwnc [iad, diraddiad
Degradation, deg.râ.dä'shun re, difrein-
Degrade, dî.gräd' vt, diraddu, diurddo,
difreinio, iselu
Degree, dî.grî' re, gradd, urdd; mesur,
By degrees, yn raddol, yn araf
Degustation, dî.gus.tä'shun re, blasiad,
archwaethiad [galoni
Dehort, dî.hôrt' vt, gwrthgynghori, di-
Dehortation, dî.hôr.tä'shun re, gwrth-
gynghor [hoeliad
Deicide, dí'î.sid re, duwladdiad, y croes-
Deifìcation, dî.î.fî.kä'shnn re, dwyfoliad
Deity, dî'î.fî vt, duwioli, dwyfoli, gwneyd
yn dduw [wiw gan
Deign, dän v, teilyngu, caniatäu, bod yn
Deintegrate, dî.in'tî.grät vt, lleihau
Deism, di'izm re, duwiaeth ; anghristiaeth
Deist, dî'ist re, anrTyddiwr, duwgredydd
Deistical, dî.is'tî.cal a, rhydd-dybiol,
anffyddiol
Deity, dî'î.tî re, duwdod, duwdeb; Duw
Deject, di.jekt' vt, digaloni, llwfrhau,
tristiiu [galondid, ymollyngiad
Dejection, di.jekshun n, trymfryd, di-
Dejecture, di.jek'tshur n, ysgartb, torn
Dejeration, dej.u.rä'slnm n, dwysdyniad
Delactation, di.lak.ta'shun n, dilaethiad,
diddyfniad
Delapse, di.laps' vi, llithro i lawr
Delate, dî.lät vt, dwyn, dygyd, cludo;
cyhuddo [cyhuddiad
Delation, dî.lä'shun n, trosglwyddiad,
Delay, dî.lii' n, oed, aros, attreg, godrig,
gonir : v, addoedi, gohirio ; aros
Dele, dí'lî vt (gorcbymmynol), dilea
Delectable, dUek'ta.bl a, hyfrydlawn,
dymunol, maws
Delectableness, di.lek'ta.bl.nes n, hy-
frydwch, tirionwch [dywenydd
Delectation, di.lek.ta'shun n, ffawg,
Delegacy, del'î.gä.sî n, dirpnvyaeth
Delegate, del'î.gät vt, anfon yn genad ;
rhoi mewn swydd: n, cenad, dirprwy,
rhaglaw [swyddogaeth
Delegation, del.î.gä'shun n, dirprwyad,
Delete, dî.lit' vt, dili : u
Deleterious, dî.lî.tî'r'í.us a, gwenwynig,
niweidiol, dinystriol, marwol
Deletion, dí.lî'shuu n, dilead, dinystriad
Delf, delf n, cleddiwig, cloddfa; llestri
pridd [prawf, cynnyg
Delibation, dî.lî.bä'shun n, chwaethiad ;
Deliberate, dî.lib'ur.ät v, arystyried,
pwyso, petruso: a, pwyllog; dwys-
ryfyrgar [ogrwydd
Deliberateness, dî.lib'ur.ät.nes n, pwyll-
Deliberation, dî.lib.u.rä'shun n, ystyr-
iaeth, dysbwjll [pwyllus
Deliberative, di.lib'ur.a.tiv a, ystyriol,
Delicacy, del'i.ka.si n, manylwch, c)-n-
nilwch; moesgarwcli; meindra; am-
meuthyn. Delicacies, danteithion
Delicate, del'i.kat a, moethus, cynnil
Delicateness, del'i.kat.nes n, manylder;
tynerwch [moethus; per
Delicious, dî.lish'us a, danteithiol,
Deliciousness, di.bsh'us.nes n, pereidd-
dra ^ [i fyny
Deligation, del.î.gä'shun n, rhwymiad
Delight, dî.l'it' n, hyfrydvrch, dywenydd;
boddhâd : ví,difyru ;ymlioffi ; ymserchu
Delightful, dUi't'i'ul a, dyddan, hyfryd-
lawn [lonedd
Delightfulness, dî.lît'ful.nes n, hyriyd-
Delineate, dî.lin'î.ät vt, arlunio, Uunio
Delineation, dî.lin.î.ä'shun n, llun, ffurf,
brasluniad [beiusrwydd
Delinquency, di.hng'kwen.si n, bai;
Dehnquent, di.Ung'kwent n, troseddwr,
camweddwr [dadlaith
Deliquate, del'i.kwat v, toddi; ymdoddi;
Dehquation, dela.kwii'shun n, toddiad,
ymdoddiad [dylliad, llesmeiriad
Deliquium, di.lik'wi.um n, poethddys-
Delirious, dî.hr'î.us n, pensyfrdan ; gor-
phwyllus [gwallgof, collbwyll
Delirium, dî.lir'î.um n, penysgafnder,
Deliver, di.liv'ur vt, traddodi; gwaredu,
rhyddhau. To dehver one's self, ym-
waredu, dianc. To deliver a speech,
traethu ymadrodd, areithio. To b»
delivered, esgor
Deliverance, di.liv'ur.ans n, achubiaeth,
gollyngdod, ymwared, rhyddhâd ; vm-
adroddiad [esgorfa; traddodiad
Delivery, dî.liv'ur.î n, rhyddhâd; tymp,!
Dell, del n, glvn, pant, dyffiyn, cwm
Delta, del'ta re, D Groeg (^); tir yng
nghanol aber
Deltoid, del'tôîd a, tebyg i ddelta.
Deltoid muscle, uu o gyhyrau yr
j'sgw^^dd [hudadwy
Deludable, dî.lü'dâ.bl a, twylladwy,
Delude, dî.lüd' vt, twyllo, hudo, llitluo
Deluge, del'iij n, dvlif, diluw, gorlif. Uif-
einant ; vt, iyliro, Éfeirio, gorlifo
80
ore ; late, l'íne, nö, miite ; she, zh=z azure ; thin, this ;
=dzh.
DEP
Delusion, dUii'zhun n, twyll, siom_
hudohaeth [a, twyllodrus
Delusive, dUii'siv, Delusory, dî.lü'sur.î
Delve, delv n, íFos, clawdd, twll. pwll,
pydew: v, cloddio, palu, agor, chwilio
Demagogue, dem'â.gog n, blaenor ym-
bleidiaeth, corn y gynhen
Demand, dî.mand n, goiyniad, holiad.
arch, galwad : vt, gofyn, holi, ceisio
Demandant, dî.man'dant n, gofynydd,
hawlblaid, hawlwr
Demean, dî.mîn' vt, ymddwyn, ymar-
weddu; dibrisio [ymddygiad
Demeanour, dî.mî'nûr n, ymarweddiad,
Dementate, di.men'tät a, gwallgofus,
ynfyd [bwyll, marwerydd
Dementation, dî.men.tä'shun n, coil-
Demerit, dî.mer'it n, anhaeddiant, dryg-
edd [suddiant
Demersion, dî.mûr'shun n, suddiad,
Demesne, dî.mîn' n, treftadaeth, tir-
iogaeth; maerdref
Demi- px, hanner [hanner duw
Demigod, dem'î.god n, lled-dduw,
Demigrate, dem'î.grät vi, mudo
Demilance, dem'Uaas n, bér, rhaidd
Demise, di.m'iz' n, marwolaeth, ym-
adawiad: v, cymmynu, rhoi mewn
ewyllys [gorgiychyn
Demisemiquaver, dem.î.sem.î.kwä'vûr n,
Demission, dî.rnish'un n, iseliad, diradd-
Demit, dî.mit' v, darostwng, iselu [iad
Democracy, di.mok'ra.si n, gweriniaeth
Democrat, dem'ö.krat, Democratist, di-
mok'ra.tist n, gweriniaethwr [aidd
Democratic, dem.o.krat'ik a, gwerin-
Demolish, dî.mol'ish vt, dymchwelyd,
distrywio [dadymchweliad
demolition, dem.ö.lish'un n, dinystriad,
îemon, dî'mun n, cythraul, ysbryd
drwg, ellyll [thraul ynddo
Demoniac, dî.mö'nî.ah n, un â chy-
)emoniacal, dem.o.n'i'a.kal a, cythreulig
)emonology, dem.on.ol'ö.jî n, cythreul-
: draeth [profi
Demonstrate, dî.mon'strät vt, arddangos,
Demonstration, dem.on.strä'shun n
! arddangosiad, cglurhád, prawf
demonstrative, di.mon'stra.tiv a, ar-
ddangosiadol, eglurol
Demoi'aiization, di.mor.al.i.za'shun n,
anfoesoliad [Ujg™
demoralize, di.mor'al.iz vt, anfoesoli;
temulcent, dî.mul'sent a, esmwythaol,
meddalhaol, llinarol
pemur, dì.mûr' n, petrusder, attreg ; oed-
ol: v, petruso; gwrthddadlu; oedi
6
Demure, dî.mü'r' a, yswil, rhithyswil,
mursenaidd [gwepddifrii'wch
Demureness, dî.mü'r'nes n, yswilder,
Demurrage, dî.mur'äj n, dogn am attal
llongau [cynghaws
Demurrer, dî.mur'ûr n, attaliad mewn
Demy, dî.mì" n, papyr 22J modfedd o
hyd, a 18 modfedd o led
Den, den n, ogof, ffau, gwâl, lloches
Denary, den'ur.î a, deg ; yn cynnwys deg
Denegation, den.î.gä'shun n, gwadiad,
nacâd, nad [hywad
Deniable, dî.n'í'â.bl a, gwadadwy,
Denial, dî.n'i'al n, gwad, gwadiad ; neg-
yddiad, nacâd, nag
Denigrate, den'î.grät vt, duo, ardduo
Denizen, den'i.zn n, dinesydd, bwrdais :
vt, breinio, rhyddfreinio [enwi, galw
Denominate, dî.nom'î.nät vt, enwi, cyf-
Denomination, dî.nom.î.nä'shun n, enw,
enwad, cyfenwad [ydd
Denominator, dî.nom'î.nä.tûr n, enwed-
Denotation, dî.nö.tä'shun n, penodiad,
dynodiad [hynodi
Denote, dî.nöt' vt, arwyddo, darnodi,
Denounce, dî.nûŵns' vt, argyhuddo,
arddadgan [ythiad
Denouncement, dî.nûŵns'ment n, byg-
Dense, dens a, tew, dwysedig; durfing
Density, den'sî.tî ti, tewychder, cynnwys-
edd; durfingdra
Dent, dent n, bwlch, tolc, rhigol, rhint:
vt, gylfu, bylchu, rhigoli
Dental, den'tal a, deintiol, danneddol.
Dentals, deintohon
Denticulated, den.tik'ii.la.ted a, deint-
iog [neddiad, deintiad
Denticulation, den.tik.ii.la'shun n, dan-
Dentifrice, den'tî.fris n, deintlwch
Dentist, den'tist n, deintydd
Dentition, den.tish'un n, deintiad [iad
Denudation, den.ü.dä'shun n, dynoeth-
Denude, dî.nûd' vt, noetlii, dihatru
Denunciate, dî.nun'shî.ät vt, argyhuddo,
arddadgan [ddadganiad
Denunciation, dî.nun.sî.ä'sliun n, ar-
Deny, dî.n'í' vt, gwadu, dad-ddywedyd ;
gommedd, pallu
Deodand, dî'ö.dand n, duwinrodd, dirwy,
diofrydbeth [rhwyddhau ffordd
Deoppilate, dî.op'î.lät vt, digaregu,
Deosculate, di.os'kii.lat vt, cusanu
Depaint, dî.pänt' vt, arlunio, darnodi
Depart, dî.pârt' vi, ymadael, cefnu ar ;
ymwahanu: n, ymadawiad
Department, dî.pârt'ment n, lie, dybarth,
v dosbarth, swydd
81
DES path, fat, êre, met, mâ-rìne, pin, ôrb, on, curve, cut, t\v=rtoo, tvYk=took;
Departure, dî.pâr'tshûr n, ymadawiad
Depasture, dî.pas'tshûr vi, pori, porf iiu
Depauperate, dî.pô'pur.ät vt, tlodi, llym-
nan; andwyo
Depectible, di.pek'ti.bl a, glndiog. gwydn.
toeslyd [hoeddladrad
Depeculation, di.pek.ii.lii'shun n, cy-
Depend, dî.pend' vi, ymddibynu; hy-
deru, gorphwys [dibynol
Dependant, di.p"en'dant a, ymddibynol.
Dependence, dî.pen'dens n. dibyniad.
ymorphwysiad, goglud, hyder, ym-
ddiried; atteg
Dependent, dî.pen'dent n, ymddibynydd
Deperdition, dî.pûr.dlsh'un *, coll, cyfr-
golledigaelh
Dephlegm, dì.flem', Dephlegmate, di-
neg'mät vt, dilysnafeddu
Depict, di.pikt' vt, darlunio, darliwio
Depilation, dep.î.lä'shun n, diwalltiad,
moeliad
Depilatory, dî.pil'â.tur.î a, moelnawsol
Depilous, dep'i.lus a, moel, diflew, di-
wallt [lenwad
Depletion, dî.plí'shun n, gwaghikl, dad-
Deplorable, d'í.plö'r'á.bl a, gaìarus. trist
Deplorableness, dî.plö'r'â.bí.nes n, traeni.
gresynder, gresyndod [galaru
Deplore, dì.piô'r' vt, tosturio, golidio,
üeplumation, dcp.lü.mä'shun n, dibluad
Deplume, di.pliim' vt, dibluo; pluo
Deponent, dî.pö'nent n, tyst ar lw, ar-
dyst, tyngedydd [difrodi
Depopulate, dì.pop'ü.lät vt, diboblogi;
Depopulation, dî.pop.ü.lä'shun n, difrod-
iad, anghyfanneddiad
Deport, dî.pö'rt' r^ymddwvn, bncheddu :
n, ymddygiad [iaeth, deoliad
Deportation, dî.pö'r.tä'shun n, alltud-
Deportmcnt, dî.pö'rt'ment n, ymddygiad
Depose, dî.pöY vt, tystio ar lw, tyngu ;
diswyddo, diraddio
Deposit, di.poz'it n, adneu, gwystl,
cÿngwystl ; gwaelodion : vt, dodii lawr ;
gwystlo; tystio
Depositary, di.poz'i.tur.i n, gwystl-
ddaliwr, Haw gadw
Deposition, dep.O.zish'un n, tystiad ar
hv; difreiniad [sorfe, yatordy
Depository, di.poz'i.tur.i n, cronfa, try-
Depot, de.pö' n, cronfa, ystoi _
sorfa [gwaetbygiad, diwyniad
Depravation, dcp.ra.vii'slmn n. Uygriad,
Depra 1 gru, halogi
Depravi giom
e. dep'ii.kiit rt, gwrthymbil,
gwrthcrfyn. gweddi'o rhag
Deprecation, dep.ri.ka'shun a, archan,
gwrthymbiliad, gwrtherfyniad
Depreciate, di.prî'shi.ät vt, difri'o, iselu,
byebann [glyfio
Depredate, dep'rî.dät vt, preiddîo, ys-
Depredation, dep.rî.dä'shun n. difrodiad,
anrbeitbiad [dadguddio
Deprehend, dep.ri.hend' vt, dadenhuddo,
Deprehension. dep.ri.hen'shun n, dad-
guddiad [iselu
Depress, dî.pres' vt, arlethu, gostwng,
Depression, di.presh un n, pwysiant;
goriseliad; iselder
Depressor, dî.pres'ûr n, gorthrymwr;
un o gyhyrau y üygad [diraddiad
Deprivation, dep.ri.vii'shnn n, difuddiant,
Deprive, di.pr'iv' vt, difeddu; diraddu
Depth, depth a, dyfnder, dyfnedd
Depucelate, dî.pü'sì.lät vt, diforwyno
Depulsion, di.pul'shun n, ymlidiad
ymaith, gyriad ymaith
Depurate, dep'ü.rät a, pur, glân: vt,
puro, coethi [coethiad
Depuration, dep.ii.rii'shun n, pmiad.
Deputation, dep.ü.tii'shun n, eenadwr-
iaeth; dirprwywyr; penodi dirprwy
Depute, dî.püt' vt, anion dirprwy: rhoi
swydd i un [cenadwr
Deputy, dep'ü.tî n. dirprwywr, rbaglaw,
Deracinate, dî.ras'î.nät vt, diwreiddio
Deraign, dî.rän' vt, prof] ; cyfiawnhau
Derange, dî.ränj' vt, annbrefnu, an-
hwylio. Deranged, maes o'i bwyll
Derangement, di.ränj 'im-nt n. annhrefh;
annbrefiiiad : gwallgofnvydd
Dereliction, der.i.lik'shun n, gadawiad,
ymwrthodiad ; esgeulusiad
Deride, di.r'id' vt, gwatwar, gwawdio
Derision, di.rizh'un n, gwatwar, gwawd
Derisive, di.r'i'siv a, gwatwarus
Derivable, dîjfvâ.bl a, tarddadwy, deill-
iadwy [cyrchiad, deilliad
Derivation, der.i.vli'shun n, tarddiad,
Derivative, di.riv'a.tiv a, tarddedig,
deilliol, nanedig: n. tarddair
i.r'iv' v, cyrclni; olrheinio;
tarddu, hanu. deillio [ol, diweddaf
Dernier, dàr'ni.ûr (der'nî.ê) a, olafunig-
Derogat' i inygu.bychanu;
toko: a, gwaethygiedig, niweidiedig
Derogati tun », lleihaa
Derogatory, dî.rog'â.tur.î a, antnol.
i h Tyrcaidd
Descant, des'kant »/traethia"d ;
ton • [byncio, traeth»
t, di.skant' vi, ardraethu, ar-
82
ore; läte, l'íne, nö, müte; she, zh=z azure; thin, this; j=dzh..
DES
d, dî.send' vi, disgyn, ymostwng ;
hanu [hiliogaeth
Descendant, di.sen'dant n, hil, eppil.
Descendent, di.sen'dent a, disgynol, han-
iadol [diraddiad
Descension, dî.sen'shun n, disgyniad,
Descent, dî.sent' n, disgynfa; goriwaer-
ed; rhnthr; ach. Of high descent.
boneddig. Of low descent, lledryw
Describe, dî.scri'b' vt, darlunio, arddangos
Description, di.skrip'shun n, darluniad.
darnodiad, arddulliad; eilnn, delw,
dull, bath [cyflawn
Descriptive, di.skrip.tiv a, darluniadol;
Descry, di.skri' vt, canfod, dimad, digelu
Desecrate, des'i.kriit vt, digyssegru, hal-
ogi [iad, halogiad
Desecration, des.i.kra'shun n, digyssegr-
Desert, di.zurt' n, haeddiant, gobryn,
rhyglvdd : v, gadael ; encilio ; gwrth-
od; ffoi
Desert, dez'urt n, anialwch, diffeiihwch
a, anghyfannedd, diffaith : anial
Desertion, di.zur'shun n, euciliad, ffoad
gadawiad
Deseriless. di.zurt 'les a, divrerth, diles
Deserve, di.zurv' vt, haeddu, teilyngu
Desiccate, di.sik'iit v, dysychu, agerddu
Desiccative, di.sik'ii.tiv a, dysychol
Desiderata, dî.sid.u.rä 'tâ. — Desideratum
Desiderate, dî.sid'ur.ät vt, chwennychu
Desideratum, dî.sid.u.rä'tûm (p desid-
erata) n, peth dymunol
Design, de.s'in' n, arfaetb, amcan, bwr-
iad; cynllun, arfel: vt, arfaethu, ar-
ofyn ; cynllunio. A designing person,
un dichellgar [dynodi
Designate, 5es'ig.nät vt, nodi allan,
Designation, des.ig.nä'shun n, llunieith-
iad; dynodiant
Designative, des'ig.na.tiv a, arwyddhaol :
darluniadol [iad
Designment, dì.s'ín'ment n, dyfais, bwr-
ice, des'i.nens n, terfyn, clo, cload
Desirable, di.ziVa.bl a, dymunol, hy-
fryd, c
Desire, di.ziV n, dymuniad, erfyniad:
chwant, hiraeth: vt, clrwennych,
ewyllysio ; bod â chwant arno ; erchi.
goiyn, deisyf; blysio, hiraethu am.
I desire no more, digon yw genyf
Desirous, dLziVus a, ch
us '" [heiBio
dî.sist' vi, ymattal, peidio, rhoi
. paid
>k n, darllenfa; areithfa; osg-
.r'-.vxud
Desolate, des'ö.lät a, anrheithiedig ;
anghyfannedd; amddifad: vt, an-
rheithio, difteithio, difrodi
Desolation, des.ö.lä'shun n, anghyfan-
nedd-dra; difrodiad, difrod
Despair, dî.spê'r' n, anobaith: vi, ano-
beithio; gwan-galoni
Despatch, dî.spatsh' n, brys, dyfrys,
brysgenadwri : vt, brysio ; anfon ; gor-
phen, dybenu [ysgelerddyn
Desperado, des.pu.rä'dö n, diriedwas,
Desperate, des'pur.ät a, diobaith; byr-
bwyll, ftyrnig [wylltedd
Desperateness, des'pur.ät.nes n, gor-
Desperation, des.pu.rii'shun n, anobaith ;
gorwylltiad [salw, gorwael
Despicable, des'pi.ka.bl a, dirrnygadwy;
Despicablenes, des'pi.ka.bl.nes n, dielw-
igrwydd [difribl
Despisable, dî.spi"za.b] n, salw, dielwig,
Despise, dtspiz' vt, dirmygu, diystyru
Despite, di.spi't' vt, sarhau, ammharchu,
trallodi ; n, dirmyg, diystyi*wch ; cas,
sarhàd, maiais
Despiteful, dî.spît'fẁl a, trahäus, dy-
gasog; sarhäu s [dygasedd
Despitefulness, dî.sp'it'fẁl.nes n, trahâ,
Despoil, di. spoil' vt, anrheithio. ysbeilio
Despoliation, dî.spö.lî.ä'shun ' n, an-
rheithiad, difuddiad [galoni
Despond, dî.spond' vi, anobeithio, gwan-
Despondency, dî.spon'den.sî n, digalon-
did, gwanobaith [digalon
Despondent, dî.spon'dent a, diobaith,
Desponsate, dî.spon'sät vt, dyweddi'o
Despot, des'put n, archdeyrn ; gorthrym-
wr, gormeswr "" [iaethol
Despotic, di.spot'ik a, tra-arglwydd-
Despotism, des'po.tizm n, tra-awdur-
dod, teyrniaeth unbenaethol
Despumate, dî.spü'mät vi, diewynu,
puro _ [iad; swyf
Despumation, dî.spü.mä'shun n, diewyn-
Dessert, de.zurt' n, hail o ffi-wythau
Destination, des.tî.nä'shun n, amcan,
lluniaethiad, pen taith [fryd u
Destine, des'tin vt, penu; bwriadu; ded-
Destiny, des'tî.nî n, tynged, tyngedfen
Destitute, des'tî.tüt a, anghenlis, am-
amdlawd, mewn eisieu, heb,
di-. Destitute of friends, digeraint
Destitution, des.tî.tü'shun n, angen,
Ü, angenoctyd [lladd
Destroy, dî.strôî vt, distrywio, dyfetha;
Destructible, di.struk'ti.bl a, dinystr-
adwy [colledigaeth
Destruction, di.struk'shun n, distryw,
DEW path, fat, êre, met, mâ-rîne, pin, orb, on, curve, cut, tŵ=too, tẁk=took;
Destructive, di.struk'tiv a, dinystriol,
difrodol [dirfawr
Desudation, des.ü.dä'shun n, chwysiad
Desuetude, des'wî.tüd n, anghynnefin-
dra [ammherthynol
Desultory, des'ul.tur.î a, ansefydlog,
Desume, dî.süm' vt, cymmeryd oddi
wrth, benthyca [anfon
Detach, di.tatsh' vt, neillduo ; gwahan-
Detachment, dî.tatsh'nient n, gwahan-
lu, gwahanrif [iad
Detail, di'tiil n, adroddiad manol, adnod-
Detail, dî.täl' vt, adrodd yn fanol
Detain, dî.tän' vt, dal, attal, caethiwo
Detainder, dî.tän'dûr n, ysgrifen i attal
mewn carchar [dal
Detect, di.tekt' vt, dadguddio, diargelu,
Detection, di.tek'shun n, dynoethiad,
daliad [taliad
Detention, dî.ten'shun n, carcbariad, at-
Deter, dî.tûr' vt, rhwystro ; brawychu
Deterge, dî.tûrj' vt, glansychu, glanhau,
carthu [lanbaol, glanbarol
Detergent, dî.tûr'jent a, glanhaol, clwyf-
Deteriorate, dî.tî'r'î.ö.rät v, gwaethygu
Determent, dî.tûr'ment n, rhwystr, lludd
Determinable, dî.tûr'mî.nâ.bl a, terfyn-
adwy
Determinate, dî.tûr'mî.nät v, terfynu;
sefydlu, gosod : a, penderfynedig
Determination, dî.tûr.mî.nä'shun n, pen-
derfyniad; dìofryd [derfynol
Determinative, dî.tûr'mî.nä.tiv a, pen-
Determine, dî.tûr'min v, terfynu, pen-
derfynu, penodi; bwriadu, llwyr-fwr-
iadu; ymroi
Detersion, dî.tûr'shun n, glanbâd archoll
Detersive, di.tur'siv a, clwyflanhaol.
glanhaol [Hwyr gasiiu
Detest, dî.test' vt, ffieiddio, casäu,
Detestable, dî.tes'tâ.bl a, ffiaidd ; adgas.
dygas [gasrwydd, ffieidd-dra
Detestableness, dî.tes'tâ.bl.nes n, ad-
Detestation, dî.tes.tä'shun n, ffieiddiad,
casineb [freinio
Dethrone, di.thrön vt, diorseddu; di-
Dethronement, dî.thrön'ment n, di'or-
seddiad [erliyn camatt;di\vr
Detinue, det'î.nü n, cwyn cyfraith yn
Detonate, det'ö.nät v, swnio fel taran
Detort, dî.tôrt' vt, gwyrdroi, gwyro
Detract, di.trakt' vt, bychanu; athrodi,
enlhbo, absenu [absen, absenw
Detraction, di.trak'shun n, enllib. athrod,
Detractor, di.trak'tur n, athrodwr, difr'i-
wr [hortiol
Detractory, di.trak'tur.i a, enllibus,
Detriment, det.rî'ment n, colled, niwed,
argywedd [colledus
Detrimental, det.ri.men'tal a, niweidiol,
Detrition, dî.trish'un n, treuliad
Detritus, dî.ti-î'tus n, man falurion a
olcbir i lawr gan afonydd ; llifwaddod
Detrude, dî.trŵd' vt, gwthio i la-nr, iselu
Detrusion, di.trw'zhun n, gwthiad i lawr
Deuce, diis n, carden deulygad; y fall,
y diawl, y diafol
Deuterogamy, dü.tu.rog'â.mî«,ailbriodas
Deuteronomy, dü.tu.ron'ö.mî n, Deuter-
onomium; eilddeddf
Deuteroscopy, dii.tu.ros'ko.pi n, ail-
amcan, ail fwriad
Devastate, dev'as.tat vt. diffeithio, difi'odi
Devastation, dev.as.tii'shuu n, difrodiad,
diffeithiad [amlygu; dadblygu
Develop, di.vel'up vt, dynoethi, egluro, .
Devexity, dî.vek'sî.tî n, gwyredd, llethr-
edd ; llethr [gwibio, gadael ftbrdd
Deviate, di'vi.at vi, gwyro, ymgrwydro,
Deviation, dî.vî.ä'snun n, gwyrad;
trawsgiliad [dyfeiswaith
Device, di.v'is' n, dyfais, dychymmyg,
Devil, dev'l n, diawl, diafol, hen was,
hen lane ; cythraul, andras : vt, gor-
boethi â phubyr. Devil's-fish, mor-
lyffimt
Devilish, dev'l.ish a, diawlaidd, diefiig
Devilkin, dev'l.kin n, dieflyn
Devious, di'vi.us a, diarfFordd. gwyrog,
cyfeiliornus
Devise, di.v'iz' vt, dyfeisio, dylunio;
dychymmygu ; cymmynu : n, cym-
myniad; ewyllys [gymmyneg
Devisee, dev.i.zi' n, derbyniwr trwy
Devitable, dev'i.ta.bl a, gocheladwy
Devoid, di.void' a, gwag, llwyr wag,
amddifad [gwasanaeth
Devoir, dev.war' n, parchddangosiad ;
Devolution, dev.o.lu'shun n, disgyniad,
symmudiad [ syr th io
Devolve, di.volv' vi, disgpi, treiglo,
Devoration, dev.o.ra'shun n, ysiad,
llynciad [diofrydu
Devote, ui.vUt' vt, cyssegru, cyflwyno;
Devotee, dev.o.ti' n, ymgyfiwynwrj
coelgrefyddwr [hewyd
Devotion, di.vo'shun n, duwiolder; dy-
Devotional, di.vo'shun.al a, crefyddus,
crefyddol, ymroddol [difa
Devour, di.vfuv'r' vt, gwancio, traflyncu,
Devout, dî.vûŵt' a, duwiol; crefyddol
Devoutness, dî.vûŵt'nes n, crefyddol-
deb, duwiolfryd
Dew, dii 11, gwhth; arien: vt, gwlithio
8Ì
; late, line, no, müte; she, zh=z azure; thin, thìs; j=dzh. DIG
Dewberry, dü'ber.ì n, math o fwyaren
Dewdrop, dii'drop n, gwlithyn
Dewlap, dii'lap n, tagell [arienog
Dewy, dü'ì a, gwlithog, gwhthlawn,
Dexter, dek'stur «, deheu [usrwydd
Dexterity, d ek.ster'i.ti n, deheuder, medr-
Dexterous, dek'stur.us a, deheu, hylaw,
raedrus, hyfedr, celfydd
Dey, dä n, prif lywydd Algiers
Dia- px, trwy, try- [dyfrlif
Diabetes, d'í.â.bî'tîz n, trwythlif, trochlif,
Diabolic, di'.a.bol'ik, Diabolical, d'i.â-
bol'i.kal a, dieflig, diawlaidd
Diachylon, di'.ak'Uun n, math o eli
Diaconal, di'.ak'o.nal a, diaconol
Diacope, di'.ak'o.pi n, rkyngsang ; math
o bysgod ; cysswllt yr iad
Diacoustics, d'i.a.kuws'tiks np, seinydd-
iaeth [coronbleth
Diadem, d'i'â.dem n, coron; talaith.
Diaeresis, d'í.er'î.sis (p diaereses, d'i.er'i-
siz) n, dydoleg, dydolnod (••)
Diagnostic, d'i.ag.nos'tik n, arwydd-
brawf, argoelnod, arwyddnod
Diagonal, di'.ag'ö.nal n, croeslinell o
gongl i gongl : a, goleddf, croes
Diagram, dí'â.gram n, dyfais arddang-
osyddol, argrafflun [luniad
Diagraph, d'í'â.graf n, cynllun, dar-
Dial, d'i'al ẁ, deial, amserrÿneg
Dialect, di'a.lekt n, tafodiaith, priod-
iaith, cangeniaith ; geirwedd [ol
Dialectical, d'f.a.lek'ti.kal a, rhesymeg-
Dialing, d'i'al .ing n, deiahaeth
Dialogue, d'i'â.log », cydymddyddan
Diameter, d'i.am'î.tûr n, tryfesur
Diametrical, di.a.met'ri.kal a, tryfesurol,
canoldraws
Diamond, d'i'â.mund n, diemwnt, ada-
mant ; math o argrafflythyren
Diapason, d'i.a.pa'zun n, cyfan-gerdd
Diapente, di'.â.pen.tî n, math o fedd-
yginiaeth yn cynnwys pum sylwedd
gwahanol [euwe
Diaper, di'â.pûr n, lliain caerog , blod-
Diaphanous, d'í.af 'â.nus a, tryloew, gloew
Diaphoretic, di'.a.fo.ret'ik a, ch\vysbair
Diaphragm, d'i'â.fram n, y llengig
Diarrhoea, dî.â.rî'â n, j dolur rhydd,
rhyddglwyf
Diarj', d'i'ur.î n, dyddlyfr, dyddiadur
Diastole, dî.as'tö.lî n, estyniad; ym-
lediad y galon
Diatonic, d'i.a.ton'ik a ,trydonol [v, planu
Dibble, dib'l n, planbren, haiarn planu :
Dice, dis np. — Die [canol
Dichotomy, di',kot'ö.mî n, rhaniad yn y
Dicker, dik'ur n, deg
Dictate, dik'tat v, ymadroddi ; addysgu,
penodi: n, cyfarwyddyd; rheolroddiad
Dictator, dik.ta'tur n, pen rheolwr,
archwr [dik'ta.tur.i a, meistrolaidd
Dictatorial, dik.ta.to'r'i.al, Dictatory,
Dictatorship, dik.ta'tur.ship n, pen-
rheolaeth [iad
Diction, dik'shun w,ieithwedd; ymrodd-
Dictionary, dik'shun.ur.i n, geiriadur,
Did, did ^>i. — Do [geirlyfr
Didactic, dJ.dak'tik a, addysgiadol,
addysgedigol, eirchiol ; athrawiaethol
Didapper, did ap.ûr n, tindroed fechan
Diddle, did'l vi, honcian ; twyllo
Die, d'i (p dice) n, ftristyn, ffrist: n
{p dies), bath, nodbeiriant : vi, marw,
trengi, difibdd. Dying, yn marw;
marwolaeth, tranc. Dice-box, frristial,
ftnstiol. To throw dice, ffristialu
Diet, d'i'et n, ymborth, lluniaeth penodol;
eisteddfod tywysogion
Differ, dif 'ûr vi, amry wio ; anghytuno
Difference, dif'ur.ens n, gwahaniaeth;
amrafael [hanol; amgen
Different, dif'ur.ent a, amrywiol, gwa-
Difficile, dif'î.sil, DifBcult, dif'i.kult a,
anhawdd, caled, rhwystrus, cyfyng
Difficulty, dif 'i.kul.ti n, dyryswch, caledi,
astrusi, cyfyngdra [ddiried
Diffide, di.fi'd' vi, gwan-gredu, anym-
Diffidence, dif'î.dens n, an\middiried,
anhyder [petrusgar
Diffident, dif'î.dent a, anghoelgar;
Diffluence, dif 'lü.ens n, hyhfedd, amlinad
Difform, di.fôrm' a, anghyflun
Diffranchisement, di.fran'tshiz.ment n,
difreiniad [amdaenu, tywallt
Diffuse, di.fiiz' vt, taenu, lledwasgaru,
Diffuse, di.fiis' a, anghryno; helaeth
Diffusible, dif.ii'zi.bl a, gwasgaradwy,
taenadwy [taeniad
Diffusion, di.fii'zhun n, gwasgariad,
Diffusive, di.f u'siv a, helaeth daenedig,
helaeth, ymledol [edd
Diffusiveness, di.fii'siv.nes n, gwasgar-
Dig, dig (pt Skpp dug) v, cloddio, ceibio,
palu [addfedu
Digest, dî.jest' v, iawndrefnu; treulio;
Digest, d'i'jest n, crynodeb o ddeddfau
gwladol [trefnadwy
Digestible, dî.jes'tî.bl a, treuhadwy,
Digestion, dî.jes'tshun n, treuliad ; cyd-
doddiad [treulbar
Digestive, di.jes'tiv a, a bar dreuliad,
Dight, di't vt, trwsio, addurno: a,
trwsiedig
85
DIR path, fat, ere, met, mâ-rîne, pin, orb, on, curve, cut. tvV=too, t\Yk=took;
Digit, dij'it n, lied bys, | modfedd;
unigrif, sef a fo is law deg ; deuddegfed
ran o dryfesur yr liaul neu'r lloer
Digital, dij'î.tal a. perthynol i'r bysedd
Digitalis, äij.î.tä'lis n, bysedd y c\'vn
Digitated, cüj'î.tä.ted a, byseddol
Digladiation, dî.glad.î.ä'shun n, ym-
gleddyfiad
Dignification, dig.ni.fi.ka'shun n, urdd-
asiad, dyrchafiad [asu
Dignify, dig'ni.f l vt, anrhydeddu, urdd-
Dignitary, dig'nî.tur.î n, eglwyswr
urddasol [bri, addurniant
Dignity, dig'nî.tì n, bonedd; urddas,
Digraph, di'graf n, deugraff ; dwy lyth-
yren ag un sain
Digress, dî.gres' vi, gwyro, gadaol. oflgoi
Digression, dî.gresh'un n, dywaniad;
osgoad, gwyrad
Digressive, di.gres'iv «, ymhelaethol
Dijudicate, di'.ju'di.kut vi, bamu rhwng,
cylafareddu [eddiad
Dijudication, d'í.jii.dî. kit/shun n, cylafar-
Dike, di'k n, clawdd, libs; argae
Dilacerate, d'í.las'ur.ät vt, dryllio,
llarpio, rhwygo [iad, darniad
Dilaceration, di.las.u rii'shun ?i, rhwyg-
Dilaniate, di'.lan'i.iit vt, cigyddio, dryfiio
darnio [iad, drylüad
Dilaniation, di.lan.î.ä'shun n, distryw-
Dilapidate, dî.lap'î.dät v, adfeilio, ym-
syrthio [iad, adfeiliad
Dilapidation, dî.lap.î.dä'sbun n, difur-
Dilatable, d'i.lä'tâ.bl a, Uedadwy, ym-
ledol [laethu ar
Dilate, dî.l'át' v, ymhelaethu, lledu ; he-
Dilatoriness, dil'â.tur.î.nes n, hwyrfryd-
igrwydd, diogrwydd
Dilatory, dil'â.tur.î a, oedgar, hwyr-
frydig, gohiriog, diog
Dilemma, d'í.lem'â n, astrasi, cyfyngder
bob tu ; anhawsder ; rheswm dwybig
Diligence, dil'î.jens n, diwydrwydd, dy-
falwch diflin, eorth
Diligent, dil'î.jent a, diwyd, ystig,
Dill, dil n, ffenigl, llysiau 'r gwewyr
Dilucid, d'i.lii'sid a,eglur, gloew, tryloew
Dilucidate, dî.lü'sî.dät vt, egluro* am-
lygu, goleuo
Diluent, dil'ii.ent n, teneuydd
Dilute, dî.lüt' vt, teneuhau ; cymmysgu
â dwfr; gwanhau: a, tencu, gwan
Dilution, dí.lü'shun n, teneuhâd, gwan-
hâd, tymmeriad
Diluvial, dUii'vi.al a, dylifol, llifeiriol
Diluvium, di.lii'vi.um n, gwaelodion ar
01 llif, llifwaddod
Dim. dim a, tywyll,pẁl, anoleu; gwan:
vt, tywyllu, cymylu [ioli
Dimension, dî.men'shun n, mesur, maint-
Diminish, di.min'ish v,lleihau, bychanu;
treio, eilio
Diminution, dim.î.nü'shun n, toliant,
lleihâd, bychaniad, treiad, prinhâd
Diminutive, di.min'ii.tiv a, byclianig,
lleiedigol: n, byehanigair, eiddilair
Diminutiveness, di.min'u.tiv.nes n,
bychander, eiddilwch
Dimissory. dim'i.sur.î a, gollyngol
Dimity, dim'î.tî n, math o gotwm main
Dimness, dim'nes n, pylni. tywyllni
Dimple, dim'plw, pannwl, bochdwll, pant
Din, din n, dyar,twrdd, dadwrdd, trwst:
vt. syfrdanu, byddaru
Dine, din vi, ciniawa, bwyta ciniaw.
Dining-room, ciniawfa, ciniawgell
Dinetical, di.net'Lkal a, cylehdroawl,
hydroawl
Ding, ding v, taro ; trystio, rhuo ; syfr-
danu : n, dyrnod, dwrn-gnith, tarawiad
Dingle, ding gl n, cwm, glyn, dyffryn
Dingy, din'jî a, tywyll ; budr,brwnt, aflan
Dinner, din'ûr n, ciniaw
Dint, dint n, ergyd, ol; grym, nerth,
aweh: vt, tyllu, pantio, nodi [rifiad
Dinumerarion,' dí.nü.mu.rä'shun n, un-
Diocesan, d'i.os'i.zan n, esgob : a, esgob-
Diocese, di" o.sîs n, esgobaeth [aethol
Dioptrical, d'i.op'tri.kal rt, pelldremiol
Dioptrics, di.op'triks n, pelldmniaeth
Dip, dip v, trocni ; gwlychn; braschwilio
Diphthong, dip'thong n, deusain
Diploma, di.plö'mâ n, graddlythyr,
graddfraint
Dipsas, dip'sas n, math o sarff
Diptote, dip'töt n, enw deudreigl
Diptych, dip'tik n. cofrestr o ferthyron
Dire. di"r a. arswydus. eciiry>lawn
Direct, di.rekt' n, cyfeirnod: a. uniawn-
gyrch, uniawn, dioed : vt, cyfarwyddo,
addysgu; cyf'eirio
Direction, di.rek'shun n, hyfforddiad,
tywy.siad, trefniad; arch; gorchym-
myn; cyfeiriad [wysol
Directive, dî.rek'tiv a, hyfforddiadol, ty-
Directness. di.rekt'nes n, unionder, cypì
eirioldeb [llywydd
Director, di.rek'tur n, cyfarwyddwr;
Directorial, di.rek.tn'r'i.al a. cyfarwydd*-
ol; addvsgol [iadur: rheol
Directory," di.rek'tur.i a, cyfarwydd-
Directress, di.rek'tres n, hyfforddes
Direful, d'í'r'fẁl a, echryslawn, erchyll
Direness, d'i'r'nes n, echryslonedd
ore ; läte, line, nö, müte ; she, zh=.z azure ; thin, Tiris ; j=dzh.
DIS
Direption, d'i.rep'shun n, anrheithiad,
trais [S an
Dirge, dnrj n, galarnad, marwnad, galar-
Dirk, durk n, math o gleddyf byr, bidog
Dirt, dûrt n, baw, torn, llaca, llaid
Dirtiness, dûr'tî.nes n, bryntni, budredd
Dirty, dfìr'tî a, budr, brwnt, swga,
bawaidd, afian: vt, diwyno, budreddu,
lleidio. A dirty woman, bronten
Diruption, d'i.rup'shun », ymdoriad, ym-
rwygiad
Dis-, ììi-, Dif- px, yn arwyddo nacâd,
dadwneutburiad, neu wahaniad
Disability, dis.â.bil'î.tî n, anallu, gwen-
Disable, diz.a'bl vt, analluogi [did
Disabuse, dis.a.biiz' vt, didwyllo, iawnu
Disaccomodation, dis.a.kom.ö.dä'skun n,
anghytìeusdra
Disaccord, dis.a.kord' vt, anghytuno
Disacknowledge, dis.ak.nol'ej vt, anaddef,
gwadu
Disadvantage, dis.ad.van'täj n, colled,
• anfantais, afies : v, colledu, drygu
Disadvantageous, dis.ad.van.ta'jus a,
anghyfìëus [d'yeithro
Disaffect, dis.a.fekt' v, peri anghariad,
Disa flection, dis.a.fek'shun n, anserch,
anfoddlonedd [brofiad, gwad
Disaffirmance, dis.a.fûr'mans n, gwrth-
Disafforest, dis.a.for'est vt, digoedwigo
Disagree, dis.ä.grî vi, anghytuno
Disagreement, dis.a.grfment n, amra-
fael, anghytundeb, anghydweddiad,
anghydfod [nyddlawn
Disalliege, dis.a.lij' vi, myned yn an-
Disallow, dis.a.lûŵ' vt, anghymmerad-
. wyo, gwrthod
Disanchor, diz.ang'kur vt, diangori
Disanimate, diz.an'i.mat vt, digaloni;
dieneidio, lladd [dirymu
Disannul, dis.a.nul' vt, dilëu, diddymu,
Disappear, dis.a.pî'r' vi, diflanu, llifanu
Disappoint, dis.a.pôînt vt, siomi, seith-
ugio, twyllo [siomiant
Disappointment, dis.a.pôînt'ment n,
Disapprove, dis.a.prwv vt, anghymmer-
adwyo, gwrthod
Disarm, diz.arm' vt, dadarfogi, diarfu,
diarfogi [anseiydlu
Disarrange, dis.a.ranj' vt, dadrestru,
Disarray, dis.a.rä' n, adwisg; terfysg,
aimhrefn: vt, dadwisgo; annhreihu
Disaster, diz.as'tur a, anhap, trychineb,
dryglam [anftbdus
Disastrous, diz.as'trus a, trycbinebus,
Disavow, dis.a.vuw' vt, diarddelwi
Disavowal, dis.â.vûŵ'al n, gwad, nag
Disband, dis.band' vt, difyddino; goll-
wng ymaith ; gwasgaru
Disbark, dis.bark' vt, dadlwytho, glanio
Disbelief, dis.bî.lîf ' n, anghoel, anffydd-
iad [anghoelio
Disbelieve, dis.bi.liv' vt, anghredu,
Disbench, dis.bentsh' vt, dieisteddfodi
Disbranch, dis.brantsh' vt, digangenu,
digeincio [lwytho
Disburden, dis.bùr'dn vt, difeichio, dad-
Disburse, dis.bûrs' vt, gwario, treulio,
talu arian [talad; cost
Disbursement, dis.bûrs'ment n, traul,
Discalceate, dis.kal'shi.at vt, diesgidio
Discandy, dis.kan'di vi, toddi, dadleithio
Discard, dis.kard' vt, diswyddo, diar-
Discamate, dis.kar'nat a, dignawd [ddel
Disceptatiou, dis.ep.tä'shmi n, dadl ; ym-
resymiad [gwahaniaethu
Discern, di.zurn' vt, canfod, dirnad,
Discernible, di.zur'm.bl a, amlwg, deall-
adwy [dirnadaeth
Discernment, di.zurn'ment n, craffder,
Discerptible, dlsûrp'tî.bl a, gwahanadwy
Discharge, dis.tskarj' v, gollwng, rhydd-
hau; talu; cyflawnu; ymarllwys; di-
lwytho; diswyddo; saethu, ergydio:
rc,gollyngdod; talnod; taliad;'ergyd
Disciuct, di.singkt' a, llaes, rhydd, llac
Discind, disind' vt, gwahanu, rhanu,
darnio [dylynwr
Disciple, dLs'i'pl n, dysgybl, ysgolhaig,
Disciplinable, dis'î.plin.â.bl a, athrylith-
gar, llywodraethus
Disciplinarian, dis.î.plî.nê'r'î.an n, dysg-
ybl wr; carwr trefn [dysgyblaidd
Disciplinary, dis'î.plimur.î «/trefhus;
Discipline, dis'î.plin n, dysgyblaeth;
rheolaeth: vt, dysgyblu, addysgu
iawndrefnu; hyíForddi; ceryddu
Disclaim, dis.kliim' vt, diarddel, diar-
ddelwi, gwadu, gwrthod [amlygu
Disclose, dis.kloz' vt, dynoethi, digelu,
Disclosure, dis.klu'shur n, dynoethiad,
dadguddiad [liwio
Discolour, dis.kul'iir vt, diliwio, dryg-
Discomfit, dis.kum'fit vt, gorchfygu,
dymchwelyd [fygiad
Discomfiture, dis.kum'f î.tshü'r n, gorch-
Discomfort, dis.kum'furt vt, tristäu,
gofidio, angkysuro, aflonyddu: »,
anghysur, tristwch, gofid, aflonydd-
wch [anghanmol
Discommend, dis.ku.mend' vi, beio,
Discommendable, dis.ku.men'da.bl a,
beius, ceryddus [lonyddu
Discommode, dis,ku.möd' vt, blino, af-
87
DIS path, fat, ere, met, mâ-rîne, pin, ôrb, on, curve, cut, tŵ=too, tẁk=took ;
Discommodious, dis.ku.mo'di.us a,
anghyflëus [annhrefnu
Discompose, dis.kum.poz' vt, aflonyddu
Discomposure, dis.kum.po'zhur n, an-
nhrefniad ; cynhwrf, aflonyddwch
Disconcert, dis.kon.surt' vt, siomi, ter-
fysgu. cyffroi [anghydffurfiad
Disconformity, dis.kon.fûr'mî.tî n,
Discongruity, dis.hon.grẁ'î.tî n, anghys-
sondeb, anghydweddiad
Disconsolate, dis.kon'so.lat a, prndd,
anghysuras [foddlonrwydd
Discontent, dis.kon.tent' n, tristyd, an-
Discontented, dis.con.ten'ted a, anfodd-
og, anesmwyth [anfoddlondeb
Discontentment, dis.kon.tent'ment n,
Discontinuance, dis.kon.tin'ii.ans n, am-
mbarhrid, peidiant, dysbeidiad, toliant
Discontinue, dis.con.tin'ü v, peidio, di-
barhau; attal
Discontinuity, dis.kon.tî.nü'î.tî n, di-
barhâd; anghyfander
Discord, dis'kord' n, anghydgord ; gwrth
sain [anghydgerdd
Discordance, dis.kor.dans n, anundeb,
Discordant, dis.kGr'dant a, angbyw
anghysson, anghywair [gynghori
Discounsel, dis.kuwn'sel vt, gwrth-
Discount, dis.kuwnt' vt, erthynu, tynu
allan [tavrlgyfrif
Discount, disTcûŵnt n, erthyniad, toliad,
Discountenance, dis.kûŵn'tî.nans vt,
anghefnogi [galoni
Discourage, dis.kur'aj vt, llwfrbau, di-
Discouragement, dis.kur'aj .ment n, di-
galondid, anghefnogiad
Discourse, dis.ko'rs' n, ymddyddan,
traetbawd: vi, ymresymu; traethu;
areithio. Introductory discourse, rhag-
draeth [anfoesgar
Disco arteous, dis.koVtshus a, anfwyii,
Discourtesy, dis.kûr'tî.sî », anfwyn-
eidd-dra
Discous, dis'kus a, fel dysgl, fel coeten
Discover, dis.kuv'ur vt, dadguddio, dar-
ganfod, digeln, canf'od
Discoverable, dis.kuv'ur.a.bl a, dir-
nadwy, olrbeinadwy
Discovery, dis.kuv'ur.i n, dadguddiad,
dadenhuddiad, darganfyddiad
Discredit, dis.kred'it n, gwaradwydd,
anghlod, drygair: vt, anghoèlio;
gwaradwyddo [pwyllog
Discreet, dis.krit' a, call, synwyrol;
Discrepance, dis.krep'ans, Discrepancy,
dis'krep'an.si ra,anghydfod [barthedig
Discrete, dis.krit' a, gwahanedig ; dos-
Discretion, dis.kresb'un n, dysbwyll,
calüneb, pwyll ; synwyr. At discre-
tion, heb ammodau
Discretionary, dis.kresh'un.ur.i a, di-
gyfyngol, diammodol
Discretive, dis.kri'tiv a, dosbarthus
Discriminable, dis.krim'i.na.bl a, gwa-
hanadwy [baniaetbu, dynodi
Discriminate, dis.krim'i.nat v, gwa-
Discrimination, dis.krim.i.na'sbun »,
gwabaniaetbiad ; dynodiad
Discriminons, dis.krirn'i.nus a, enbydus
Discubitory, dis.kü'bî.tur.î a, "lled-
orweddleol [orweddiad
Discumbency, dis.kum'ben.si n, lled-
Discumber, dis.kum'bur vt, diddyrysu;
dadrwystro [amrediad
Diẅcursion, dis.kur'sbun n, anwribiad,
Discursive, dis.kur'siv a, amredol, gwib-
iog, crwydrol, ammherthynol
Discursory, dis.kur'sur.i a, rhesymiadol
Discus, dis'kus n, tafl-lecb, coeten
Discuss, dis.kus' vt, bob, cbwilio, trin ;
eglurhau; chwaln [ymchwiliad
Discussion, dis.kush'un n, arhobad,
Discutient, dis.ku'sbent a, gwrthweith-
iol : n, meddyginiaeth wrthweithiol
Disdain, dis.dän' a, dirmyg, ffieiddiad;
trahâ; ysgorn; v, diystyru; ffieiddio;
ysgornio [diystyrllyd
Disdainful, dis.dän'fẁl o, ffroenucbel,
Disease, diz.iz' n, clefyd, dolur, clwyf,
afiecbyd; anesmwytbder, poen: vt,
aflonyddu, poeni [poenedig
Diseased, diz.izd' a, claf, afiacbus;
Disedged, diz.ejd' a, diíìn, diawcb, pŵl
Disembark, dis.em.bark' v, tirio, glanio,
dadlwytho [ddyrysu, dadrwystro
Disembarrass, dis.em.bar'as vt, "dad-
Disembitter, dis.em.bitur vt, melusu,
dadcbwerwi [edig
Disembodied, dis.em.bod'îd a, anghorfT-
Disembogue, dis.em.bög' v, ymarllwys;
aberu [dad-ddyrysu
Disembroil, dis.em.brôîl' vt, difeicbio,
Disenable, dis.en.ä'bl vi, analluogi ; an-
addasu [dadswyno
Disencbant, dis.en.tsbant' vt, dadreibio,
Disencumber, dis.en.kum'bur vt, dad-
rwystro, difeichio
Disengage, dis.en.gäj' vt, golhvng; di-
ddyrysu; rbyddbau [urddasu
Disennoble, dis.e.nö'bl vt, diraddu, di-
Disentangle, dis.en.tang'gl vt, dad-
ddyrysu ; rhyddhau [gwaredu
Disenthral, dis.en.thróT vt, rhyddhao,
Disentlirone, dis.en.thron' vt, diorseddu.
ore; late, line, nö, miit-e; she, zh=z azure; thin, thìs; j=dzh. DIS
Disentrance, dis.en.trans' vt, deffroi o
lewyg a [ysgar
Disespouse, dis.es.puvvz' vt, gwahanu,
Disesteem, dis.es.tîm' n, dibarchiad,
anfri : vt, difr'io, dibarchu, bychanu
Disfavour, dis.f ii'vur n, anghymmeriad :
vt, anghefhogi ; anhoffi
Disfiguration, dis.fig.ü.rä'shun n, an-
ffurfedigaeth [harddu; hagru
Disfigure, dis.fig'ûr vt, anffurfio; an-
Disfiguremcnt, dis.fig ur.ment n, hylliad,
annurfiad [ diiud dio
Disfranchise, dis.fran'tshiz vt, difreinio;
Disfurnish, dis.fûr'nish vt, diosg, dy-
noethi _ [diosg
Disgarnish, dis.gâr'nish vt, diaddurno,
Disglorify, dis.glöYî.fî vt, darostwng,
iselu, diogoneddu
Disgorge, dis.gôrj' v, arllwys, chwydu,
yniarllwys, dadlyncu
Disgrace, dis.gräs' vt, gwarthruddo ;
gwaradwyddo: n, gwaradwydd; sar-
hâd, cywilydd; dianrhydedd
Disgraceful, dis.gräs'fẁl a, cywilyddus,
ammharchus, gwarthus [anfwyn
Disgracious, dis.grä'shus a, angharedig,
Disguise, dis.gi'z' n, lledrith, ffuant;
twyllwisg: v, ymddyeithrio, ffuantu,
ffugio, gwedd-ddullio, lledrithio. Dis-
guised in liquor, meddw
Disgust, dis.gust' n, diflasrwydd ; ffieidd-
rwydd : vt, diflasu, anfoddhau
Disgustful, dis.gust'fẁl a, diflas, ffiaidd,
adgas, cas ; ffinion, ffinionllyd
Dish, dish n, dysgl, ysgudell; dysglaid
Dishabile, dis.â.bil' n, borewisg, anwisg
Dishabit, dis.hab'it vt, bwrw o gartref
Disharmony, dis.hâr'mö.nî n, anghys-
sondeb [gwangaloni
Dishearten, dis.hâr'tn vt, di-aLmi,
Dishevel, di.shev'el vt, dyrysu gwallt
Dishonest, diz.on'est a, anffyddlawn, an-
onest, anghywir, twyHodrus
Dishonesty, diz.on'est.i n, anonestrwydd,
anghyfiawnder ; anniweirdeb
Dishonour, diz.on'ur n, dianrhydedd,
ammraint; gwarth: vi,dianrhydeddu,
gwaradwyddo ; diforwyno
Dishorn, dis.hôrn' vt, digornio
Disincarcerate, dis.in.kar'sur.at vt,
rhyddhau, digarcharu
Disinclination, dis.in.kli.na'shun n, an-
nhueddiad ; gwrthwynebiad
Disincline, dis.m.kli'n' vt, annlmeddu
Disincorporate, dis.in.kôr'pö.rät vt, di-
gorftbri, gwahanu [wch
Disingenuity, dis.in.jî.nü'î.tî n, annhi
Disingenuous, dis.in jen'ii.us a, hocedus,
dichellgar ; annheg, anonest
Disinherit, dis.in.her'it vt, didreftadu,
dietifeddu
Disinter, dis.in.tûr' vt, dadgladdu
Disinterested, diz.in'tur.est.ed a, an-
hunanol ; diduedd, teg
Disinterestedness, diz.in'tur.est.ed.nes n,
dihunanedd, tegwch [uno, ysgar
Disjoin, disjoin' vt, dadgyssylltu, dad-
Disjoint, disjoint' vt, daderymmalu
Disjudication, disju.di.ka'skun n, pen-
derfyniad [sylltiad
Disjunction, disjungk'shun n, dadgys-
Disjunctive, disjungk'tiv a, dadgys-
sylltiadol: n, gwahaniedydd. Dis-
junctive conjunction, cyssylltiad gwa-
haniadol
Disk, disk n, gwyneb gweledig yr haul, y
lleuad, neu'r ser; coeten, tafl-lech
Dislike, dis.l'ik' n, anhoffedd, ffieiddiad,
casâd : vt, anhoffi, angharu, casäu
Disliken, dis.l'i'kn vt, anghyifelybu,
annliebygu
Dislimb, dis.lim' vt, diaelodi, dryllio
Dislocate, dis'lo.kat vt, dadgyrnmalu
Dislocation, dis.lo.ka'shun n, dadgvm-
mahad [tarfu
Dislodge, dis.loj' vt, dilochesu, didyo,
Disloyal, dis.loi'al a, anffyddlawn,
anghywir; gwrthfreiniol
Dismal, diz'mal a, cethin, erchyll,
echryslawn ; hyll ; galarus, gresynol ;
tywyll; ansiriol, chwith. À dismal
moan, oerlef [hyllder, chwithrwvdd
Dismalness, diz'mal.nes n, erchyllder,
Dismantle, dis.man'tl vt, difurio; difan-
tellu, diosg
Dismask, dis.mask' vt, digelu, dihatru
Dismast, dis.mast' vt, tori hwylbren,
dadhwylbrenu
Dismay, dis.mä' n, braw, ofn, dychryn,
arswyd : vt, brawychu, ofni, digaloni
Disme, dim n, degwm [darnio
Dismember, dis.mem'bûr vt, diaelodi,
Dismiss, dis.mis' vt, diswyddo; goll-
wng ymaith ; rhyddhau
Dismissal, dis.mis'al, Dismission, dis-
mish'un n, diswyddiad, gollyngdod;
anfoniad ymaith ; rhyddhâd [wystlo
Dismortgage, dis.môr'gäj vt, dadar-
Dismount, dis.mûŵnt' v, disgyn, dyfod
i lawr ; taflu i lawr, dadymchwelyd ;
didrwyllo cyflegr [dod
Disobedience, dis.ö.bî'dî.ens n, anufudd-
Disobedient, dis.ö.bî'dî.ent a, anhydyn,
gwrthnysig, amfudd, anhywedd
89
DIS path, fat, êre, met, mâ-ríne, pin, ôrb, on, curve, cut, t\v=too, tẁk=took;
Disobey, dis.ö.bii' vt, anul'uddhau, tros-
eddu [digio;drygu
Disoblige, dis.ö.blij' vt, anfoddhau;
Disorder, diz.or'dur n, annhrefn, ter-
fysg; afiechyd: vt, annhrefnu; an-
bwylio [penrydd, didrefn
Disorderly, diz.or'dur.li a, afreolus;
Disordinate, diz.or'di.nat a, afreolaidd.
anghymmedrol [weirio
Disorganize, diz.Or'ga.ni'z vt, dadgy-
Disown, diz.on' vt, gwadu, gwrthod,
diarddel, diarddelwi [amledu
Dispand, dis.pand' t;£.lledu allan, taenu,
Dispansion, dis.pan'sbun n, amlediad,
ymlediad [bycíianu, difri'o
Disparage, dis.par'iij vt, ammharchu,
Disparagement, dis.par'äj.ment n, anfri,
gwartb, gogan, dirmyg
Disparate, dis'pâ.rät a, angbyfartal
Disparity, dis.par'î.tí n, anghyfartalwcb
Dispart, dis.pârt' vt, rbanu. gwahanu
Dispassion, dis.pasb'un n, diddignvydd,
llarieidd-dra [pwyllus
Dispassionate, dis.pasb'nn.ät a, arafaidd,
Dispel, dis.pel' vt, chwalu, gwasgaru
Dispensable, dis.pen'sâ.bl a, gwariadwy.
treubadwy [meddygdy
Dispensary, dis.pen'sur.î n, cyfferdy;
Dispensation, dis.pen.sii'shun n, goruch-
wyliad, trefniad; goddefiad, esgusod-
iad; tnvydded [lyfr
Dispensatory, dis.pen'sâ.tur.î n, cytf'er-
Dispensc, dis.pens' v, rbanu ; gweinyddu ;
esgusodi
Dispeople, dis.pî'pl vt, dibobb, difrodi
Disperge, dis.pûij' vt, taenellu, taenu
Disperse, dis.pûrs' v, gwasgaru, chwalu.
taenu, hau [gwasgariad
Dispersion, dis.pûr'sbun n, gwasgarawd,
Dispirit, dis.pir'it vt, digaloni, amvroli.
lhvfrhau [le, symmud
Displace, dis.pläs' vt, anghyfleu ; troi o
Displaeency. dis.plä'8en.sî n, aufoddlon-
edd; anfoesedd [blanu
Displant, dis.plant' vt, diwreiddio, dad-
Displantation, dis.plan.ta'shuij n, di-
wreiddiad, dadblaniad
Display, dis.plä' n, dadblygiad, arddan-
gosiad : vt, gosod allan, amlygu, taenu
ar led. To display a banner, dyrchafu
baner [adgas
Displeasant, dis.plez'ant a, anhyfryd.
Displease, dis.pliz' vt, anfoddio, digio,
dirlasu. To be displeased, digio, son
Displeasure, dis.plezb'ur n, anfodd, sor-
iant, digter [gyda fchwrf
Displode, dis.plöd' vt, golhvng allan
Displosion, dis.plo'zhun n, traisrutbriad
Dispoil, dis.pôil' vt, anrbeitbio, ysbeilio
Disport, dis pö'rt' n, difyrwch : v. dit'yru I
chwareu; anlladu [rbeoliad; aralliai
Disposal, dis.po'zal n, trefniad, triniad
Dispose, dis.puz' vt, tueddu; addasu
trefnu, dosbarthu ; cyflè'u; defnyddio
To dispose of, gwerthu ; rhoddi : cae '
gwared o. To be disposed to, bod â'
fiyd ar, clywed ar ei galon. To b«
disposed of, ar wertb. i'w werthu
Disposition, dis.po.zish'un n, trefniad
dosbarthiad; llywiad; gog^yvddiad'
cymhwysiad, tuedd, hwyl, tymmer'
ansawdd, aniaetb, greddf
Dispossess, dis.pu.zes' vt, difeddiannu *
difeddu [moladiflj
Dispraisable, dis.pra'za.bl a, anghaiM
Dispraise, dis.praz n, angblod. anfoliant ,
anair: vt, anfoli, goganu, beio ; cablu!
Dispread, dis.pred' vt, taenu ar led. Lied- 1
aenu [ collec '
Disprofit, dis.prof'it n, afles, anfudd!
Disproof, dis.prŵf' n, gwrthbrawf
Disproportion, dis . prö . pô ' r ' shun n ,
anghymmesuriaeth, anghyfartaledd
anghymmedroldeb : vt, angbydranu i
anghymmesuro ; angbyfartalu
Dispri )] lortionable, dis.prö.pö'r'shun.â.bl. ;
Disproportionate, dis.prö.pô'r'sbun.äl
a, anghydran, angbyfatebol
Disprovable, dis.prw'va.bl a, gwrthbrof-
adwy [brofi!
Disprove, dis.prwv' vt, dadbrofi. gwrth-:
Dispunishable, dis . pun ' ish . á . bl a.\
angbospadwy
Dispurse, dis.pûrs' vt, gwastraffu, treulic'
Disputable, dis.pii' tâ.ble a, dadleuadw»
ammbëus [ re.-ymwr
Disputant, dis.pii 'tant n, dadleuwr, ym-
Disputation, dis.pü.tä'shun n, dadleuad,
ymddadleuad
Disputatious, dis.pü.tä'shus, Disputa-I
tive, dis.pii'ta.tiv a, dadleugar, cecr-
aidd, ymrysongar. croes
. dis .put' n, dadl, ymryson, ara-i
rafael : v, ymbyncio, dadleu, ymryson;,
gwrthwy nebu [ 1 >vnciwr '
Disputer, dis.pü'tûr n, dadleuv r. yin-
Disqualify, dis.kwol'i.fi vt, a
anghymhwyso [ trallodi '
Disipiict, dis.kw'i'et vt, aflonyddn, blino,
Disquiet, dis.kwi"et, Disquietude, dis-
kw'i'i.tiid 11, anesmwytbder, aflonydè-
web. anorpbwysdra ; cynhwrf, bbndefc
Disquisition, dis.kwi.zish'un n, arboliad,
ymchwiliad, dadleuol
90
)re ; late, line, nö, miite ; she, zh=z azure ; thin, Tiris ; j=dzh.
DIS
Disregard, dis.rî.gârd' n, diystyrwch,
anfri'ad: vt, diystyru, bychanu
Disregardful. dis.rì'gârd'fẁl a, esgeu-
lus ; dirmyglawn
Disrelish, dis.rel'ishre, diflasdod ; ffieidd-
rwydd : vt, diflasu ; anhoffi
fasreputable, dis.rep'ü.tä.bl a, anghlod-
fawr, dibarch
Disrepute, dis.rî.pût', Disreputation, dis-
rep.ü.tä'shun n, anfri : vt, ammharchu
Disrespect, dis.ri.spekt' n, ammharch,
drygfoes ["gar, dibarch
Disrespectful, dis.ri.spekt 'fwl a, anfoes-
Disrobe, dis.röb' vt, dadwisgo, diosg,
diliatru
Disruption, dis.rup'shun n, ymdoriad,
ymrwygiad ; gwahaniad
Bissatisfy, di.sat'is.fi vt, anfoddio, an-
foddloui [chwilio
Dissect, di.sekt' vt, difynu, manwl-
Dissection, di.sek'shun n, difyniad; di-
. fyniaeth
Disseize, di.siz' vt, difeddiannu, difeddu
Disseizee, dis.i.z'i' n, un difeddiannedig
Disseizin, di.si'zin n, difeddiad, trais-
ddifeddiad
Disseizor, di.si'zur n, difeddiannwr
Dissemblance, di.sem'blans n, annheb-
ygnvydd
Dissemble, di.sern'bl vt, ffugio, lledrithio ;
argelu. Dissembling, dauwynebog,
rhagrithiol [ar led, lledu
I Disseminate, di.sem'î.nät vt, hau, taenu
Dissemination, di.sem.î.nä'shun n, heu-
l ad, taeniad
Pissension, di.sen'shun n, anghydsyniad
| Dissensious, di.sen'shus a, cynhenus
I Dissent, di.sent'rc,anghytundeb ; anghyd-
I syniad, ymneillduad, neillduad: vi,
I anghytuno, anghydsynio ; ymwahanu,
I ymneillduo ; gwrthdybio. Dissenting-
l| chapel, ty cwrdd ymneillduwyr
■ Dissentaneous, dis.en.tä nlus a, anghyt-
> unol
' Dissenter, di.sen'tur n, ymneillduwr
^Dissentient, di.sen'shent a, anghydsyn-
II iol : n, ymneilldüydd, nacäwr
'Dissertation, dis.ûr.tä'shun n, traith;
■ ymresymiad [àrygú
' Disserve, di.surv' vt, aflesu, niweidio,
Disservice, di.sur'vis n, anghymmwynas
• Dissever, di.sev'fir vt, dadgyssylltu, dy-
ranu
; Dissidence, dis'i.dens n, anghytundeb
; Dissilition, dis.i.lish'un n, ymdoriad
: Dissimilar, di.sim'ì.lûr a, annhebyg, am-
ryfal, amryfeilryw, anghyffelyb
Dissimulation, di.sim.ü.lä'shun n, rhag-
rith, ffugiad, lledrithiant
Dissipable, dis'î.pa.bl a, gwasgaradwy
Dissipate, dis'ì.pät vt, chwalu, gwasgaru,
afradloni, gwastraffu
Dissipation, dis.î.pä'shun n, gwasgar-
iad ; gwastraff, afradlondeb
Dissociate, di.sö'shî.ät vt, digyfeillio, di-
gyfieuo [gwahaniad
Dissociation, di.sö.shî.ä'shun n, ysgariad,
Dissolute, dis'ö.lüt a, penrydd, afrad-
lawn, diffaith [oferedd
Dissoluteness, dis'ö.lüt.nes n, penryddid,
Dissolution, dis.ö.lü'shun n, ymddattod-
iad, toddiad, ymdoddiad ; marwolaeth ;
gollyngiad ; diddymiad, dadgorfforiad
Dissolvable, di.zol'va.bl, Dissoluble, dis'-
ö.lü.bl a, dattodadwy, dadmeradyvy
Dissolve, di.zolv' v, toddi, dadleithio,
ymollwng; dattod; digorffori, dad-
gorftbri, dadgyssylltu; diweddu. To
dissolve parliament, gollwng ymaith
y senedd [dadleithydd
Dissolvent, di.zol'vent n, dadmerydd,
Dissonance, dis'ö.nans n, anghydseiniad
Dissonant, dis'ö.nant n, anghydsain,
anghysson [gwrthannog
Dissuade, di.swäd' vt, gwrtìbgymheil,
Dissuasion, di.swä'shun n, gwrthgynghor
Dissyllable, di.sil'â.bl n, ga.lv o ddwy
sill, dwysill
Distaff, dis'taf n, cogail, cogeilyn
Distain, dis.tän' vt, ystaenio, gohwio
Distance, dis'tans n, pellder, pelldra;
cyfrwng : vt, pelläu, gadael ar ol. A
great distance, hirbell
Distant, dis'tant a, pell, pellenig, anghys-
bell. Not distant, nid ym mhell
Distaste, dis.täst' n, diflasrwydd: vt,
diflasu; casäu; alaru [ad gas
Distasteful, dis.täst'fẁl a, ffiaidd, ditlas,
Distemper, dis.tem'pur n, gwst, anhwyl,
saldra : vt, annhymmeru ; annhrefnu
Distemperate, dis.tem'pur.ät a, anghym-
medrol [annhymmerusrwydd
Distemperature, dis.tem'pur.ä.tshu r n,
Distend, dis.tend' vt, arledu, arlydanu,
lledu, eangu [eamriad
Distention, dis.ten'shun n, arlediad,
Distich, dis'tik n, pennill dwy fraich;
eywydd deuair
Distil, dis.til' v, distyllio; dyhidlo
Distillation, dis.ti.lä'shun n, distylliad,
defnyniad [distylldy
Distillery, dis.til'ur.î n, distyllyddiaeth,
Distinct, dis.tingkt' a, eglur, amlwg;
gwahannodol; croew
91
DIV path, fat, êre, met, mâ-rîne, pin, orb, on, curve, cut, tŵ=too, tẁk=took ;
Distinction, dis.tingk'shun n, gwahan-
iacth; rhagoriaeth [iaethol
Distinctive, dis.tingk'tiv n, gwahan-
Distinctness, dis.tingkt'nes n, eglurder,
manwl nodiad, amlygrwydd
Distinguish, dis.ting'gwistí », gwahan-
iaethu, dosbarthu, dynodi; hynodi;
enwogi [gwahanadwy
Distinguishable, dis.ting'gwish. â. bl a,
Distort, dis.tôrt' vt, gwyrgamu, cam-
ystumio [croesdroad
Distortion, dis.tôr'shun n, camystum,
Distract, dis.trakt' vt, aflonyddu, blino ;
gwallgofi. Distracted, ynfyd, gwall-
gof, gwallgofus
Distraction, dis.trak'shun n, annhrefn;
gwallbwyll, gorphwylliad
Distrain, dis.trän' vt, gafaelu, attafaelu
Distrainal)le, dis.trä'nâ.bl a ,attafaeladwy
Distraint, dis.tränt' n, attafael. attafeiliad
Distream, dis.trim' vi, lhfo, dylifo, ffrydio
Distress, dis.tres' n, cyfyngder, ing, bhn-
der, trallod, adfyd, helbul ; attafaeliad :
vt, arwasgu, gorthryrnu, blino, cys-
tuddio, trallodi
Distressful, dis.tres'fẁl a, gofidus, ad-
fydus, gorthrymderus, helbulus, blin
Distribute, dis.trib'iit vt, rhanu, dos-
barthu ; cyfranu, cvfleu
Distribution, dis.trì.bü'shun n, rhaniad ;
cyflead; iawndrefniad ; dosbartbiad
Distributive, dis.trib'ii.tiv a, cyfraned-
igol: haelionus [ardal
District, dis'trikt ?i, tiriogaeth ; rhandir.
Distrust, dis.trust' n, anhyder, anym-
dcUried: vt, anymddiried, drwgdybio
Distrustful, dis.tr ust'fẁl a, drwgdybus:
pryderus [thruddo; terfysgu
Disturb, dis.tûrb' vt, aflonyddu, cy-
Disturbance, dis.tûr'bans n, terfysg,
cynhwrf, cyffro, aflonyddwch, cytkrudd
Disuniform, dis.ü'nî.fôrm a, anunffurf.
anunwedd [gariad
Disunion, dis.ü'nî.un n, anghydfod; ys-
Disunite, dis.ü.n'it' v, gwahanu, ysgaru,
daduno _ [oliaeth
Disunity, dis.ü'nî.tî n, anundeb, anun-
Disusage, dis.u'zaj, Disuse, dis.üs' n,
anghvnnefindra, anarferiad
Disuse, dis.iiz' vt, anarferu, diarferu
Devaluation, dis.val.ii.a'shun n, dibris-
iad, sarhâd
Disvalue, dis.val'ii «i,dirmygu.bychanu
Disvouch, dis.vuwtsh' vt, gwrthbrofi.
anwirio, gwadu
Ditch, ditsh n, clawdd, flbs, camlas : v.
cloddio. Diteh-dock, tafol Mair
Ditcher, ditsh'ùr n. cloddiwr, ffosiwr )
Dithyramb, dith'î.ramb n, gwin-gerdd
Ditto, dit'ö ad, eto, yr un, yr un peth
Ditty, dit'î n, can, canig. A sorrowfu
ditty, cwyn-gerdd [trwythba
Diuretic, di'.u.ret'ik a. troethbad
Diurnal, di'.ûr'nal n, dyddlyfr: a. dydd<
iol, beunyddiol [rwyd«|
Diuturnity, dî.ü.tûr'nî.tî n, parhaus
Divan, di.van' n, y prif gyne
Nhwrei [hanrani
Divaricate, d'i.var'i.kat w,fforchi s
Divarication, di.var.i.ka'skun n, li'orch '■
ogiad; ymraniad
Dive, d'iv vi, ymsuddo, dwfndreiddic
olrhain. Diving-bell, snddgloch
Diver, di'vur n, ymsuddiwr; dwfh;
dreiddiwr [lledwyr.
Diverge, di.vurj' vi, ymbelläu, osgoi
Divergent, di.vur'jent a, ymbellaol
osgoawl [Havre
Divers, di'Vurz n, amryw, amryfal. anil'
Diverse, d'i'vurs a, gwahanol; annhebyj,
Diversification, di.vur.si.fi.ka'shun n\
amrywiad, tryfrithiad [hanredij
Diversify, di.vur'si.f'i vt, amrywio; gwa !
Diversion, di.vur'shun n, difyrwch, ad '
loniad ; gwjrad ; troad o'r neilldu
Diversity, dí.vûr'sî,tî n, amryfeiliant!
amrywiaeth [difyru, llonj
Divert, di.vurt' vt, troi o'r neilldu I
Divertive, di.vur'tiv a. difyrus, difyrg*
Divertisernent, di.vur'tiz.ment n, diryr!
wch, adloniad
Divest, di.vest' vt, dibatru, diosg, di;
feddiannu [difuddiatj
Divesture, di.ves'tshur n, d
Dividable, di.v'i'da.bl, Dividant, di.v'i'
dant «, rhanadwy
Divide, di.vi'd' v, cyfranu; dosbarthu'
gwahanu [talgyfraij
Dividend, dividend n, rhan, rbandwyj
Divider, di.vi'dur n, rhanwr, dosbarthwi
Dividual, df.vij'ii.al a, rhanedig, dos-
barthedig
Divination, div.i.na'shun n, dewiniaeth
Divine, di.v'in' n, duwinydd, dewinydd ■
a, duwiol, duwinyddol, dewin: V
dewhio, darogan ; dyfalu
Diviner, di.v'i'nur n, dewin, daroganwr
Divinity, di.vin'i.ti n, duwdod; duwin- 1
yddiaeth
Divisibility, di.viz.i.bil'i.ti n, hyranedd
Divisible, di.viz'i.bl a, rhanadwy
Division, di.vizh'un n, rhan, cyfran
rhaniad ; cyfraniaeth ; ymraniad. Sigi (
of division (—), cyfraneb, cvfrannod
92'
ôre; läte, line, nö, miite; she, zh=z azure; thin, thìs; j=dzh. DON
Divisor, dî.Yi"zûr re, cyfranydd. lhan-
dydd [ysgariaeth ; llythyr ysgar
Divorce, di.vu'rs' vt, ysgar, gwahanu : re,
Divorcement, di.vo'rs'ment re, ysgariad
Divulgate, di.vul'gat, Divulge, dtvulj'
vt, cyhoeddi, dadgelu [dattodiad
Divulsion, di.vul'shun re, dadgyssylltiad,
Dizen, d'i'zn vt, taclu, addurno, gwychu
Dizzard, diz'urd re, ifol, cadafael, hurth-
f gen, hurtyn [madrondod
Dizziness, diz'i.nes re, penysgafnder,
Dizzy, diz'i a, pensyfrdan, difeddwl
Do, dvv (did, done) v, gwneuthur,
gwneyd, gwnelyd. I have done, yr
wyf wedi dybenu. How do you do ?
sut yr ydych chwi? That will do,
gwna hwna y tro. Do not, peidiwch â,
Do I? a ydwyf fi? To do well,
j llwvddo. Doings, gweithredoedd ;
trafferth ; ystwr. Did I, thou, he, &c ?
a ddarfu i mi, i ti, iddo ?
[Docible, dos'i.bl, Docile, dos'il a, hydrin,
hyddysg, hydyn [fiyd; gwaredd
Docility, dö.sil'î.tî re, hyddysgedd, eorth-
Dock, dok re. llongborth ; cloren march
tafol : vt, tori. Dock-leaf, dail tafol.
Sour dock, surain y maes. Dock-
yard, llongorsaf
Docket, Doquet, dok'et re, hyfforddnod,
cyfeirnod
Doctor, dok'tdr n, cadeirdraw, dysg-
awdwr, athraw, doethawr
Doctrinal, dok'tri.nal a, athrawiaethol
Doctrine, dok'trin a, athrawiaeth, athron-
ddysg [ysgrifenbrawf
icument, dok'ii.ment n, addysgiad;
:umental. dok.ii.men'tal a, hyffbrdd-
iadol; ardystíol [ochrog
lecagon, do.dek'a.gun n, dull deuddeg
' ;e, doj v, traws-ddadleu, cecru,
dö n, ewig [geirdroi
dof vt, dadwisgo, dihatru ; gohirio
dog re, ci; cian: vt, dirgel-olrhain.
»g-briar, mieri ]\Iair, rhôs Mair.
Dog-cheap, rhy isel-bi'is. Dog-days,
\ dyddiau'r cvvn. Dog-fish, morgi,
) penci, ci coeg. Dog-kennel, cynhordy,
\ ty cvvn. Dog-sleep, ffuant-gwsg,
: cwsg ci. Dog-star, seren y ci
•Doge, dòj re, perdlywydd Venis gynt
fogged, dog'ed a, ysudnig ; ciaidd, sarig
Doggedness, dog'ed.nes re, ystyfnig-
rwydd; cieidd-dra. anhynawsedd
)ogger, dog ur re, ysgoren, Hong fechan
^oggerel, dog'm-.el a, gorwael, salw.
anghelfydd, crach : re, pryddest wael
neu afreolaidd
1
an
Doggish, dog'ish a, ciaidd, brathlyd
Dogma, dog'mâ re, egwyddor sefydledig ;
pwnc athrawiaethol
Dogmatical, dog.mat'i.kal a, hunan-
gryf, cyndyn [ddysg
Dogmatism, dog'ma.tizm re, meistrol-
Dogmatist, dogmâ.tist re, awduriaeth-
wr; dysgawdwr pendant [sicr-haeru
Dogmatize, dog'ma.t'iz vi, awduriaethu;
Doily, dôí'lî re, math o liain
Doit, doit re, darn o arian
Dole, döl re, cyfran, dogn; cwynfan,
alaeth : vt, cyfranu, rhanu
Doleful, dòTíŵl, Dolesome, döl'sum a,
galaras, trymllyd [rwydd, nadedd
Dolefulness, dòTfẁl.nes re, alaethus-
Doll, dol re, delwan plentyn
Dollar, dol'm- re, darn arian gwerth yng
nghylch 4s. 6c.
Dolor, dö'lûr re, gofid; poen; galar,
alaeth * [neu ofid
Dolorific, dol.ö.rif 'ik a, yn achosi poen
Dolorous, dol'ö.rus a, alaethus ; galarus ;
dolurus
Dolphin, dol'fin re, môr-hwch, dolfiyn
Dolt, dolt re, dehf, penbwl, hurthgen
Doltish, döl'tish a, delflaidd, hm-t, pen-
bylaidd
Domain, dö.män' re, treftadaeth, etifedd-
iaeth, tir meddiant ; arglwyddiaeth
Dome, döm re, cromen, tŵ bwaog
Domestic, do.mes'tik a, tyaidd, teulu-
aidd, cartrefol: re, teulu was, gwas,
gweinydd [cartref
Domicil, dom'î.sil re, anneddle, trigfa,
Dominant, dom'î.nant a, yn llywodr-
aethu, â'r Uywodraeth ganddo, yn
rheoli; arglwyddiaethol : re, y pum-
nod (mewn cerddoriaeth)
Dominate, dom'î.nät v, gorthrechu, dar-
ostwng ; arglwwddiaethu
Domination, dom.î.nä'shun, re, rheohad,
arglwyddiaeth [arglwyddiaethu
Domineer, dom.î.nî'r' v, rhwystro, tra-
Dominical, do.min'i.kal a, perthynol i'r
Arglwydd. Dominical-letter, llyth-
yren y Sul [Dominic
Dominican, db'.min'i.kan a, o urdd
Dominion, dö.min'yun re, Uywodraeth,
arglwyddiaeth, rheolaeth, awdmdod
Domino, dom'î.nö re, cwcwll mynach
Don, don re, enwad uchelwr yn vr
Hispaeu [doni'id
Donation, dö.nä'shun re, rhodd, amheg ;
Donative, don'a.tiv re, rhodd; rhodd
ddigyfrwng : a,rhoddedig,rhoddiannol
Done, dun^>. — Do.
93
DRA path, fat, êre, met, mâ-rîne, pin, ôrb, on, curve, cut, tŵ=too, tẁk=took;
Donee, dö.nì' n, derbyniwr rhodd
Donor, dö'nfìr re, anrhegwr, rhoddwr
Doodle, dŵ'dl re, diogyn; oferwr, hurtyn
Doom, dŵm re, dedfryd, barn, brawd:
vt, barnu, dyfarnu, collfarnu. Doom's-
day, dydd y farn, dydd brawd.
Doom's-day book, cofrestr o etifedd-
iaetbau a wnaethpwyd ar arch Gwilym
I. Doom's-man, barnwr
Door, dô'r, re, drws, dor; porth. Door-
frame, attegwisg drws. Door-keeper.
drysor, porthor. Door-post, gorsin,
gorsing, post drws. Upper door-post,
capan drws, gwarddrws
Doree, dö'rä re, yr eurgefn. Gelwir yn
gyffredin John Doree (jaune dore')
Doric, dor'ik a, Doraidd
Dormant, dôr'mant a, yn cysgu; tan
gudd, o'r golwg. Dormant tree, prií'
drawst, swmer drws
Dormer, dôr'mûr re, fFenestr yn nen ty
Dormitive, dor'mi'tiv n, meddyginiaeth
cwsgbar [hundy; hunfa y meirw
Dormitory, dôr'nu.tur.i re, ystafell gysgu.
Dormouse, dôr'múŵs re, pathew
Dorn, dôrn re, math o bysgodyn
Dorp, dôrp re, pentref, eordref
Dorsal, dôr'sal a, cefnol
Dorser, dôr'sûr re, cefn-gawell, baner
Dose, dös re, dogn : vt, dogni
Dot, dot re, man, nod: v, mànu, nodi
Dotage, dö'täj re, penweudid, lledfryd-
edd, gwallgof
Dotal, dö'tal a, gwaddolog
Dotard, dö 'turd, Doter, dö'tûr re, tra-
sercbwr ; un penwan
Dote, dot vi, gorhoffi, ffblserchu; ynfydu
Dottard, dotfird re, coeden a docir yn
barhiius
Double, dub'l a, dyblyg, deublyg, dan-
ddyblyg: », pfygu, dyblygu, deu-
blygu; rhedeg a gw ■■ihredeg : re, plyg
dyblygiad, dill ; cymmaint avail
Double-meaning, mwysder [par
Doublet, dub'let re, math o \
Doubloon, dub.hvn' re, bath Hispaen-
aidd (£3 4 5 .)
Doubt, duvvt v, ammheu, petruso. rhuso :
mmhea, ammhi i
Doubtful, dûŵt'rẁl a,ammheuol, annilys,
usol [ddiammheu
Doubtless, dùŵt'les ad
ir, dŵ.sûr' re, gwobr; budrwobr
[dewr
•'. dö'î a, toeslyd, fel toes [trochi
ul: v, cernodio;
Dove, duv re, colomen. Stock-dove
cuddan, ysguthan. Ring-dove, ys-
guthan gadwynog. Turtle-dove
tartar, colomen Fair. Dove-cot!
colomendy [niwec
Dovelike, duvT'ik a, colomenaidd, di-
Dovetail, duv'tiil n, math o gysswj
mewn gwaith coed : vt, cyssylltu
Dowable, dûŵ'â.bl a, gwaddoladwy
Dowager, dûẁ'ä.jûr re, gwraig weddw!
Queen dowager, brenines waddolog
Dowdy, dûŵ'dì re, benyw annhaclus e
gwisg
Dowel, dûŵ'el re, hoelbren, ebillen
Dower, dûŵ'ûr, Dowery, dûŵ'ur.î re
gwaddol, cynnysgaeth, agweddi
Dowerless, diuv'ur.les «, digynny-'gaetl
Dowlas, dûŵ'las re, math o liain cryf I
Down, dûŵn re, manblu, pan, piucar.
goflew, plu'r gweunydd ; gwastadedd
rhos : ad, i lawr, i waered, obry, tua'
llawr. Downs, noethdir, gwastattir
Downcast, duwn'kast a, prudd, digalon
crymedig [dinyst
Downfall, dûŵn'fol re, cwymp,
Downhill, dûŵn'hil re, gwaer
waered, llethr. lleehwedd
Downright, dûŵn'rit a, noeth, amlwg
didwyll. gonest, pendant
Downward, dûŵn'wûi-d a, tua'r Uawr
Downward, dûŵn'wûrd, Downward?
duwn'wurdz ad, i lawr, i waered, tua;
i waered [esmwyti!
Downy, dûŵ'nî a, pluaidd, manbluog :
Dowse, dùŵs re, cernod, dyrnod, boni
clust: vt, cernodio [ wer
Doxology,doks.ol'ö.jî re, mawlgan,mawl
Doxy, dok'si re, cyfioden. putam, dyhire"
Doze, doz vi, huno, lledgysgu, hepian.
re, cwsg yspafn, gogwsg, ainrant-hun 1
Dozen, duz'n », deuddeg, dwsin
Doziness, do'zi.nes re, cysgadrwydd|
syrthni [aid]
Dozy, dözî a, cysglyd, syfrdan, manr
Drab, drab a, llwydwyn.-'re, budrogen
Drachm, dram re, wythfed van o wns^- ,
Drachma, drak'ma n, hen ddarn aria
werlh wyth ceiniog g
Draff, draf re, soeg, gweisgion. golchiow
Draffy, draf 'i «, soeglyd, gwaddodly™
Draft, draft re. > » 'if; ba«
ifach: lj
iu
drag'net re, lias
ôre; läte, line, nö, müte; she, zh=z azure; thin, thìs; j=dzh. DRO
JDragon, drag'un n, draig. Snap-dragon,
fcrwyn y llo. Dragon-fly, gwas y
neidr [dirgymliell, gorfodi
Dragoon, drâ.gwn' n. marchfilwr: vt,
Drain, driin n, dyfrffos, soch: v, dy-
hyspyddu, sychu, cwtera
tDraina'ole, drä'nâ.bl a, dyhyspyddadwy
'Drainage, drä'näj n, dyhỳspyddiaeth
.Drake, drak n, ceiliog hwyad, adiad
(Dram, dram n, traflwnc o wirod; wyth-
fed ran o wns
Drama, dram'â n, chwareu dynwaredol
Dramatic, dra.mat'ik a, chwarëyddol
Dramatist, dram'â.tist n, awdwr chwa-
Drank , drangk pt. — Drink [ reuwaith
Drape, driip v, gwneyd brethyn
Draper, drä 'pûr n, brethyn wr ; llieiniwr
Drapery, drä'pûr.î n, brethyniaeth.
brethynan; llieinian [iol
Drastic, dras'tik a, cryf, nerthol, effeitk-
Draugh, draf n, golchion, soeg, sorod
Draught, draft n, traflwnc, llymaid;
llyiiciad; arloesdy, geudy; tyn, tyn-
iad, tynfa: arlun, cynllun; bras-
gynllun; cynysgrif; gwahanlu.
Draught-horse, march tynu
Draughts, drafts, ?i, math o chwareu
Draw, drö (drew, drawn) v, tynu, llusgo ;
arwain ; llunio, lhneílu. Draw near,
agosäu, nesäu
Drawback, dro'bak n, ad-dal, ad-daliad
Drawbridge, drô'brij n, ysgrogell
Drawers, drorz np, llodrau. Chest of
( drawers, llogellgist [darluniad
Drawing, drô'ing n, tyniad ; arlun, llun,
)rawl, drôl v, llusgo geiriau, trwm-
)rawn, drôn^. — Draw [siarad
Dray, drä n, car, car hir, car trol
)rayman, drä'man n, cariwr, gyrwrtrol
wazel, di-az'l n, budrogen, dyhiren
)read, dred n, ofn, arswyd, braw, dych-
t ryn : a. ofnadwy, arswydus, dychryn-
11yd : vt, ofni " ' [irad
Dreadful, dred'íẁl a, erchyll, echryslawn,
Mreadless, dred'les a, dioih, diarswyd,
difraw, eon [« ? breuddwyd
pream, dri'm (dreamt) v. breuddwydio:
^■Unless^drim'les n, difreuddwyd
Drear, dri'r, Dreary, drî'r'î a, hvll.
. erchyll. eehrysol [dra
Weariness, dri'r'i.nes n, tywyllni, hyll-
Dredge, drej n. rhwyd llymeirch ; cym-
i 1: vt. treillio; blodio bw
io. Dredging-box, blawdflwch,
drvch
• A'g'i rt.gwaddodlvd [gwehilion
i>regs. dregz np, gwaddod, gwaelodion;
Drench, drentsh n. meddyglyn i farch :
vt, mwydo; trwytho; trochi
Dress, dres n, gwisg, gwisgiad, dillad,
trwsiad; addurniad : v, gwisgo,
dilladu; addurno, trwsio, trin; gwr-
teithio; cyweirio, cyffeithio. Well-
dressed, trwsiadus
Dresser, dres'ûr n, ceginfwrdd ; gwisgwr
Dressy, dres'î a, gwisgwych
Drew, drŵ pt. — Draw
Dribble, drib'l v, defnynu ; dyboeri
Dribblet, driblet n, manddyled
Drier, drî'ûr n, sychydd : a, sychach
Drift, drift n, amcan, nwyd, tuedd;
lluchfa ; cluder ; croeslwybr : v, lluchio,
lluwchio; gyru
Drill, dril n, trwydden, ebill, trul ; cor-
nant; epa: vt, treulio; dysgu milwyr;
goferu
Drink, dringk n, diod, llyn, gwirod: v
(drank, drunk), yfed; traflyncu; ym-
ddiodi. Sour drink, chwiblen [yfed
Drinkable, drmg'ka.bl a, yfadwy, i'w
Drip, drip n, dyferiad: vi, dyferu,
defnynu. Dripping, toddion, dyferion.
Dripping-pan, padell y toddion
Drive, dr'iv (drove, driven) v, gyru,
gwthio, ymlid. Driven snow, mân ôd
Drivel, driv'l n, glafoerion, ymboer;
ynfydyn : vi, ymboeri ; ynfydu
riveller, driv'l.iir n, glafoerwr; un pen-
wan, ynfydyn
Driver, dri'Vur n, gyrwr, gyriedydd
Drizzle, driz'l vi, defnynu, gwlith-
wlawio. Drizzling weather, lleith-hin
Drizzly, driz'li a, manddefnynog,
defn'i'og
Droil, drôîl vi, araf weithio : n, diogyn
Droll, drol n, ysgentyn, digrifwas: a,
digrif, cellweirus, ysmala
Drollery, drö'lur.î n, arabedd, cymwedd
Dromedary, drum'î.dur.î in, math o
gammarch [diogyn
Drone, drön n, begegyr, bychygyr;
Dronish, drö'nish a, dìog, cysgîyd
Droop, drŵp vi, dihoeni, llipäu, methu
Drop, drop n, dyferyn, dafn, defhyn;
clusttlysyn: "v, dyferu, defnynu;
Droplet, drop'let a, detnyn [syrthio
Dropsical, drop'sî.fcal «,"dyfrglwyfus
Dropsy, drop'sî n, dyfrglwyf
Dropwort, drop'wûrt n. crogedyf, crog-
edeu [sinidr
Dross, dros n, sorod, sothach; gorferw;
Drossy, dros'î a, sothachlyd, ammhur
Drought, drûẁt, Drouth, drûŵth n,
sychder, gwres; syched
95
Drive
DUN path, fat, êre, met, mâ-rîue, pin, ôrb, on, curve, cut, tŵrrtoo, tẁk=took;
Droughty, drûŵ'tî a, sych-hinog, tesog,
sycnedig [mintai : pt. — Drive
Drove, drov n, gyr, deadell, cenfaint,
Drover, dro'vur n, porthmon, gyrwr,
gyriedydd [trochi
Drown, drûŵn 0, boddi, suddo, soddi,
Drowning, drûŵ'ning n, bawdd, boddiad.
Drowning-place, boddfa [syrthni
Drowsiness , druw'zi.nes n, cysgadrwydd,
Drowsy, druvv'zi a, cysglyd, marwaidd
Drub, drub n, ffonod, Uach, dyrnod,
Uab : vt, llabio, llachio, dulio, ffustio
Drudge, druj n, cystogwr, cystegwr;
cystoges: vi, gwneyd gwaith gwael,
c'ystogi [waith, cwst
Drudgery, druj'ur.î n, caledwaith, budr-
Drug, drug n, cyffyr meddygol ; gwael-
Drugget, drug'et n, math lawrlen [beth
Druggist, drug'ist n, cyfferiwr
Druid, drŵ'id n, derwydd
Druidical, dnv.id'i.kal a, derwyddol
Druidism, drŵ'íd.ism n, derwyddiaeth,
derwyddoniaeth
Drum, drum n, tabwrdd, rhuglen: v,
tabyrddu. Drum-major, prifdabyrdd-
wr. Drum-stick, tabyrddffou
Drummer, drum'ûr n, tabyrddwr
Drunk, drungk a, meddw, brwysg : pp.
— Drink [brwysgyn, diotwr
Drunkard, drung'kurd n, meddwyn,
Drunken, drung'kn a, meddw, brwysg
Drunkenness, drung'kn. es n, meddw-
dod, brwysgedd
Dry, dr'f a, sych (/ sech), hysp (/
hesp), sychlyd, sychedig; eras: v,
syenu; crasu; dyhyspyddu. Dry-
eyed, llygadsych; dideimlad. Dry
land, sychdir, tir sych. Dry-salter,
cighalltwr. Diy-shod, troedsych
Dryness, dri'nes n, sychder, crasder
Dual, dü'al a, deuol, perthjmol i ddau
Duality, dü.al'î.tî n, deuad
Dub, dub vt. urddo, urddasu, dyrchafu
Dubious, dü'bî.us a, ammhëus, petrus,
annilys [ansicr
Dubitable, dü'bî.tâ.bl a, ammheuadwy,
Dubitation, dü.bì.tä'shun n, ammheu-
aeth, petrusder [iol
Ducal, dii'kal a, perthynol i ddiig, dug-
Ducape, du.kiip' m, math sidanwe
Ducat, duk'at n, bath tramor, gwerth
yn arian. tua 3s. 4c; yn aur, 9s. 4c.
Duchess, dutsh'es n, duges [iaeth
Duchy, dutsh'i «., tiriogaeth dug, dug-
Duck, duk n, hwyad, hwyaden: v,
troclii, ymsuddo, taflu dan ddwfr.
Ducking-stool, ystôl drochi
Duckling, duk'hng n, hwyad ieuanc
Duckweed, duk'wid n, bwyd yr hwyad,
v gyflafan, llinos y dwfr
Duct, dukt?i.pibell;ffordd,llwybr [blyg
Ductile, duk'til n, hydyn, ystwyth, hy-
Ductility, duk.til'i.ti n. ystwythdi - a
Dudgeon, duj'unw, bidogan; drygnwyd.l
Hid, dig
Due, dü n, dyled ; haeddiant ; iawn j
eiddo: a, dyledus, dyladwy; iawn:
da; addas [dau
Duel, dii'el n, ornest, ymladdiad rhwng
Duellist, dii'el .ist n, ornestwr
Duenna, dü'en.â n, hen lywyddts, hyn-
afwraig [deulaií
Duet, dü.et', Duetto, dü.et'ö », car
Dug, dug «, teth; diden, did, bron;
pt & pp. — Dig
Duke, diik n, dug
Dukedom, diik'dum n, dugiaeth
Dulcet, dul'set a, melus, hyfryd, per
chweg [eiddiad, melusiac
Dulcification, dul.si.fi.ka'shun n, per-
Dulcify, dul'sî.f 1, Dulcorate, dul'ko.rai
v, melusu, pereiddio
Dulcimer, dul'sî.mûr n, dwsmel '
Dull, dul a, hurt, syfrdan, synwyrbwl
marwaidd, swrth ; diflas ; diawch, pŵl
ditìin : v, hurtio, syfrdanu ; pylu ,
trvmhau
DulÌard, dul'ûrd n, penbwl. hurtyn, delf
Dulness. dul'nes n, hurtrwydd; pylni
tywyllni [aeth caethioi
Dulocracy, dii.lok'ra.si ?i, goruchreol-j
Duly, dü'lî ad, yn ddyladwy, yn addas I
Dumb, dum a, mud, anafar; dystawl
tawelog. A dumb person, mudan I
Dumbness, dmn'nes n, aflafaredd, mud- 1
anaeth
Dumfound, dum'fûŵnd, Dumfounderl
dum'fûŴTi.dûr vt, dystewi, dyrysu I
Dumous, dii'mus a, llawn perthi, mierl
i'og [gosarijl
Dumpish, dum'pish a, dystawddigfi
Dumpling, dumpling n, rholen, poteDi
Dumps, dumps n, ysmigw.^t [torpell
Dun, dun a, gwineuddu, llwyd-ddu : fll
ceisbwl: vt, dirgymhell, mynychofyil
dyled. Dun-bee, Dun-fly,clyryn llwyd H
cacynen y meirch
Dunce, duns n, brebwl, delff, penbwl I
Duncery, dun'sur.î n, huitrwydd
Dung, dung n, torn, baw, tail, biswaill
ebod: v, teilo, tomi, bisweilio; gwrl
teithio, ebodi [cardial
Dungeon, dmi'jun n, daiardy, dym-gellB
Dunghill, dung'hil n, tomen dail
öre ; late, line, nö, müte ; she, zh=iz azure ; thin, thìs ; j=dzh. EAR
Dungy, dung'î a, teilog, tomlyd ; budr,
aflan [ddegiaeth
Duodecimals, du.o.des'i.malz np, deu-
Duodecimo, dü.ö.des'ì.mö (12mo) a, deu-
ddegplyg, 12plyg
Duoglot, dü'ö.glot a, dwyieithog
Dupe, diip n, dyn hydwyll, symlyn,
gwirionyn : vt, twyllo, siomddenu
Duple, dii'pl a, deublyg, dyblyg
Duplex, dii'pleks a, dyblyg, cytansawdd
Duplicate, dü'plî.kät n, adysgrifen, ad-
lythyr : a, deublygol, dyblyg
Duplication, dii.pli.ka'shun n, deublyg-
iad; adluniad [iaeth, dyblygedd
Duplicature, dii'pli.ka'tshu r n, deublyg -
Duplicity, dü.plis'î.tî n, dyblygrwydd;
deuwynebedd, dichell
Durable, dü' r'â.bl a, parhäus, parhaol
safadwy, dalus, cryf
Durability, dü'r.â.bil'î.tî n, parhausder
Durance, dii'r'ans n, carchariad, caeth-
iwed, dalfa
Duration, dü.rä'shun n, parhâd; arosiad
Dure, dii'r vi, parhau, aros, sefyll, dal
Dureless, dii'r les a, dibara, darfodedig
Duress, dii'r 'es n, carchariad ; traisddal-
iad, caethiwed
During, dii'r'ing pr, yn parhau, tra
parhao, cyd ag, hyd, tra [well
f Durity, du r'î.tî n, calerlrwydd, caled-
pDui'st, durst _pi. — Dare [y nos
| Dusk, dusk n, cyfhos, cyflychwyr, gwyll
I Duskiness, dus'ki.nes n, tjvryllm, gwyll
Duskish, dus'kish, Dusky, dus'ki a, go-
dywyll, lled-dywyll
., Dust, "dust n, llwch, pylor; meilon;
I ifylor : v, llychwino, llychiannu
î Dusty, dus'tî a, llychlyd, Uychwin
Dutch, dutsh a, Isalmaen The Dutch
I language, yr Isalmaeneg. Dutch-
l myrtle, mordywydd
f Duteous, dü'tshus, Dutiful, dü'tî.fẁl a,
I ufudd, gostyngedig [wch; ufudd-dod
.Dutif'ulness, dü'tî.fẁl.nes «, dyledgar-
Duty, dii'ti n, dyled, dyledswydd; gwas-
K anaeth; cyllid, toll" teyrnged, treth.
5 On duty, pig nghyflawniad ei swydd
îDuumrirate, dii.um'vi.rat n, lly wodraeth
ddeuol
■Dwarf, dwarf n, cor, còryn (f coren,
cores), nar; pegor: a. còraidd
Dwarfish, dwâr'fish a, còraidd, naraidd
•Dwell, dwel {dwelt) vi, anneddu, trigo,
'■ trigiannu : aros ; ymhelaethu. Dwell-
\ ing, Dwelüng-place, annedd, anneddle,
I anneddfa, trigfa, preswylfod, preswyl-
fk, ty, cartref
7
Dwelt, dwelt pt &pp. — Dwell [gwywo
Dwindle, dwin'dl vi, dyhoeni, gwanhau,
Dye, di' n, lhw, gne: vt, lliwio, Uiwo.
Dye-house, lliwdy. Dyeing, yn lliwio.
Dyer's weed, banadlos, euríiinadl
Dyer, dî'ûr n, lliwydd, lliwiwr
Dynamics,di.nam'iksnj-j,grymofyddiaeth
Dynasty, din'as.tî n, Uin o freninoedd ;
teyrnach; rheolaeth [ansawdd corff
Dyscracy, dis'kra.si n, anhawnt, drwg
Dysentery, dis'en.tur.î n, clefyd y gwaed
Dysnomy, dis'nö.mî n, anghyfraith;
drwglywiad [n, byr olwg
Dysopsia, dis.op'shî.â, Dysopsy, dis.op'sî
Dyspepsia, dis.pep'shî.â, Dyspepsy, dis-
pep'si it,gwalldreuliad ; annhreuliad
Dyspeptic, dis.pep'tik a, â gwalldreuhad
arno : n, un gwan ei gylla
Dysphagia, dis.fa'gî.ân.anhawsder cnoi
Dysphonia, dis.fö'nî.â, Dysphony, dis'-
fö.nî n, attal dywediad [anadl
Dyspnoea, disp.nî'â n, difFyg anadl, byr
Dysuria, dis.ü'r'i.â, Dysury, dis'ü.rî n,
y tostedd, attal dwfr, dwfr-attaliad
E.
Each, îtsh a, pob, pob un. Each
other, y naill y Hall, eu gilydd. On
each side, o'r ddeutu, ar bob ochr
Eager, î'gûr a, taer, awyddus ; awchus ;
gwancus; haerllug [chwant
Eagerness, î'gûr.nes n, awydd; dir-
Eagle, i"gl 11, eryr (yeryres). Eagle-
eyed, llygadlym, Uygadgraff. Eagle-
stone, eryrai, eryrfaen
Eaglet, i'glet n, eryran, cyw eryr
Ear, î'r n, clust, ysgyfani; twysen;
dolen: v, twysenu, hedeg ; hadu. To
give ear, ymwrando. About one's
ears, am ei ben. Having ears, clust-
iog. Within ear-shot, yng nghyrhaedd
y glust, mewn clyw. Ear-ring, clust-
tlws, clustfodrwy. By the ears, pen-
ben [og milwrol
Earl, ûrl n, iarll. Earl-marshal, swydd-
Earldom, ûrl'dum n, iarllaeth
Earless, i'r'les a, diglust, heb glust
Earliness, ûr'lî.nes n, cynnarweh, boreu-
edd [cyn: ad, yn fore
Early, ûr'lî a, cynnar; prydlawn; bore;
Earn, urn vt, ennill, elwa
Earnest, ûr'nest a, difrif, prysur; diwyd,
taer : n, era, ernes, gwystl. In earn-
est, o ddifrif, yn brysur
Earnestness, ûr'nest.nes n, dyfalwch,
awyddfryd, taerineb, difrifweh
97
EDI path, fat, Ore, met, mfi-rine, pin, orb, on, curve, cut, tẃ-=too, tẁk=took ;
Earth, ûrth n, daiar, tir, pridd; y llawr;
daiaren: r, priddo, claddu; daiaru;
ymddaiarn. Earth-born, ganedig o'r
pridd. Fuller's earth, priddgalch.
Earth-worm, abwyden (p abwyd),
amwydyn ' fpriddlyd, priddin
Earthen, "ûr'thn a, or pridd, priddol,
Earthenware, ûr'tlm.wë'r n, llestri pridd
Earthliness, ùrth'lî.nes n, daiaroldeb
Earthling, ûrth'ling n, bydolddyn
Earthly^ûrthlî a, daiarol, bydol
Earthquake, urth'kwak n, daiargryn,
daiargryd, daiar gryn [ammhur
Earthy, ûr'thî a, dâiaraidd, priddlyd;
Earwig, i'r'wig n, pryf y glnst
Ease, îz n, gorphwysdra, llonyddwch,
esmwythdra; rhwyddineb: vt, es-
mwytho; llinaru; rhwyddhan, haws-
äu ; cysuro. At ease, esmwyth amo,
mewn hawddfyd, tawel, difraw. With
ease, yn hawdd, yn esmwyth. To give
ease, esmwythäu. Chapel of ease,
capel anwes
Easel, i'zl n, attegwydd arlywydd
Easement, îz'ment'«, esmwythâd, ys-
gafhhâd
Easily, î'zUî ad, yn hawdd, yn esmwyth.
Easily pleased, diddig, hyfodd
Easiness, í 'zi.nes n, rhwydd-deb, rhwydd-
ineb, hwylusder ; hynawsedd
East, îst n, dwyrain, codiad haul
Easter, îs'tûr n, gwyl y Pasc, y Pasc
Easterly, îs'tûr.lì a, dwyreiniol: ad,
tua*r dwyrain
Eastern, is turn a, dwyreiniol
Eastward, îst'wûrd ad, tua'r dwyrain
Easy, î'zî a, hawdd, esmwyth, rhwydd ;
hynaws; meddal. Of easy temper,
hynaws, araf, dyoddefgar
Eat, it (pt ate, eat; pp eaten, i'tn)
vt, bwyta, ymborthi ; difa, treulio, ysu.
Eating-house, bwytty
Eat, etpi, bwytaodd. — Eat
Eatable, i'tâ.bl a, bwytadwy: n, bwyd
Eater, i'tiir n, lnvytiiwr; dyn ghvth
Eaves, ivz vp, bargod, bondo [fargod
Ea^fldrop, ivz'drop vi, clustfcinio dan
Eavesdropper, ivz'drop.iir n, gwrandäwi
chwcdlcu ; clepiwr
Ebb, eb n, trai, adlif. mordrai, ertrai
dysdyll: OT, treio, adlito ; llcihau
Ebionite, eb'yun.'it n, canlynwr Ebion.
yr bwa a wrthyd bob Efengyl ond
i'iildo Matthew
Ebon, < b'un, Ebony, eh'un.i », math
bren du cated o'r India [edd
Ebriety, í.bri'i.tî n, meddwdod. brwysg-
Ebriosity, î.brî.os'î.tî n, ymroddiad i
feddwdod [crychias; cynhwrf
Ebullition, eb.u.lish'un n, gorferwad,
Eccentric, ek.sen'trik a, gwyrog, yn .
cilio oddi wrth y canolbwynt ; afreol-
aidd; ammhwyllog; pengam
Eccentricity, ek.sen.tris'i.ti n, gwyrog-
rwydd ; gwallgofrwydd
Ecclesiastes, e.kli.zi.as'tiz n, Uyfr y
Pregethwr [g wr eglwysig
Ecclesiastic, e.kli.zi.as'tik n, eglwyswr,
Ecclesiastical, e.klî.zî.as'tî.kal o, eg-
lwysaidd, eglwysig
Eckinated, Lki'na.ted a, dreiniog,
gwrychog [ddraenog
Echinus, e.k'i'nus n, draenog; y mor-
Echo, ek'o n, adsain, dadsain, adlef,
careg ateb: v, adseinio, dadseinio,
adleisio [lygiad, eglnrhâa
Eclaircissement, e.kle'r sis.mong «, am-
Eclat, a.klo', e.kla' n, dysgleirdeb; clod,
urdduniant [i ddewia
Eclectic, ek.lek'tik a. dewisol ; â bawl
Echpse, i.klips' n, diffyg; cil, cwmwl:
v, peri diffyg ; cymylu, tywyllu
Ecliptic, i.klip tik n, cylch y ditfygion
Eclogue, eklog n, bugeilgerdd
Economical, ek.o.nom'i.kal a, teulii-
wriaethol ; cynnil ; diwastraff
Economist, i.kon'o.mist n, cynnilwr;
iawndrefnwr [cynniloj
Economize, ukon'o.mi'z v, trefhyddao
Economy, i.kon'o.mi n, teulüyddlaeth;
cynnildeb ; cyfundrefn
Ecstasy, ek'sta.si », perlewyg, gorawen |
Ecstatic, ek.stat'ik a, perlesmeiriol, per- J
lewygol
Ectype, ek'tip », adysgrifen ; arlun
Edacity, î.das'î.tî n, gwanc, glythni
Edder, ed'ûr n, cauad penclawdd
Eddy, ed'i n, cylchdroad dwfr neu wynt; I
gwrthlif: a, cylchdroawl; chwyrad
droawl [dyfrglwyfhal
Edematous, î.dem'â.tus o, chwyddediàj
Edentated, î.den'tâ.ted a, diddannedd j
Edge, ej n, min; awch; ymyl, cw«
ochr, goror: v, minio, awchu, hogi;|
cilio ymaith. To set the teeth on
edge, peri'r ddeincod. Edged tools,»
offerynau awch, celfi min. _A two-»
edged sword, cleddyf deufiniog. To;
take oflfthe edge, diawchu
B, ej'les a, pŵl, difin, diawch
Edgewise, cj'w'iz ad, tua'r min
Edible, î'dî.bl a, bwytadwy, a ellir ei
fwyta [hoeddiadfi
Edict, i'dikt «, deddf gyhoedd, ey-
ore ; läte, line, nö, müte ; she, zh=z azure ; thin, thìs ; j==dzh. EJ A
Edification, ed.î.fî.kä'shun n, adeilad-
aeth; addysgiad [waith
Edifice, ed'î.fis"?î, adail, adeilad, adeil-
Edify, ed'î.fî vt, adeiladu, addysgu _
Edilê, î'd'íl n, enw swyddog Rhufeinig
Edit, ed'it vt, darparu gwaith i'r wasg
Edition, î.dish'un n, argraifiad
Editor, ed'î.tûr n, golygydd
Editorial, ed.î.tö'r'î.al a, arolygol
Educate, ej'ii.kat vt, meithrin ; addysgu,
dysgu, hyfforddi
Education/ej.u.ka'shun n, dysg, addysg,
addysgiad [dangos
Educe, î.düs' vt, dwyn neu dynu allan,
Eduction, i.duk'shun n, dygiad allan,
amlygiad [iad, pereiddiad
Edulcoration, i.dul.ko.ra shun n, melus-
Eel, îl n, llysŵen (p llysŵod)
Effable, ef 'â.bl a, hydraeth, traethadwy,
hyson [dilëu
Efface, e.fäs' vt, dinystro, diddymu;
Effect, e.fekt' n, effaith, canlyniad ; lies,
budd ; ystyr, amcan, dyben, perwyl : vt,
effeithio, achosi ; arlwyddo ; dwyn i ben ;
digoni; cyflawnu, cwblhau. Effects,
da, daoed'd, eiddo, meddiannau
Effectible, e.fek'ti.bl a, efteithiadwy,
gwneuthuradwy, dichonadwy
Effective, e.fek'tiv a, effeithiol ; galluog,
grymus [difudd
Effectless, e.fekt'les a, dieffaith, dhym,
Effector, e.fek'tur n, effeithiwr, achosydd
Effectual, e.fek'tshu.al a, effeithiol, gorol,
achosol ; digonol [ achosi, dwyn i ben
Effectuate, e.fek'tshii.at vt, effeithio.
Effectuation, e.fek.tshii.a'shun n, eff-
eithiolaeth [dra, mwythusder
Effeminacy, e.fem'î.nä.sî n, maswedd-
Effeminate, e.fem'î.nät a, merchaidd.
benywaidd : ri.masweddu.gwreigeiddio
Effervesce, ef.ûiwes' vi, dyferwi, ym-
• gynhyrfu [yrngynhyrfiad
Effervescence, ef.ur.ves'ens n, dyt'erwiad,
•Effete, e.fit' a, methianllyd, gwanllyd
Efficacious, ef.i.ka'shus a, effeithiol
'Efficacy, ef'i.ka.si n, effeithioldeb
Eflicience, e.fish'ens n, effeithiad, achos-
' iad; grym [nerthog
Efficient, e.fish'ent a, effeithiol, achosol,
Effigy, ef'î.jî n, llun, eilun, delw, dy-
luniad [tarddiad
Efflorescence, ef.lö.res'ens n, blodeuad;
Efflorescent, ef.lö.res'ent a, blodeuog,
blodeuwedd [tarddiad
Effluence, ef'lü.ens n, dylifiad, dulliad,
Effluent, ef'lü.ent a, dyhlbl, ffrydiol,
Effluvium, e.flii 'vi.um (_p effluvia, e.flü'-
vî.â) n, drygsawr, chwyshedion,
chwysdarth, aroglhedion, sawrhed-
ion, mws
Efflux, ef luks ?^, ffrydiad, dylifiad, rhed-
iad. [gwthio
Effbrce, e.fo'rs' vt, dirio, dirgymhell;
Effort, ef'ûrt n, dyrawr, cais, hwp,
hypynt, ymdrech, egni. To make an
effort, cynnyg ; ymdrechu, ymegni'o
Effbssion, eibsh'un n, cloddiad, paliad
Effrontery, e.frun'tur.î n, digywilydd-
dra, anfoes [llewyrehiad
Effulgence, e.ful'jens n, arddysgleirdeb ;
Effulgent, e.ful'jent a, gloew, dysglaer;
llewyrchus [colli
Effuse, e.f iiz' v, ty wallt ar led ; gollwng ;
Effusion, e.f ii'zhun n, tywalltiad
Eft, eft n, geneugoeg, budrchwilen
Egestion, î.jes'tshun n, carthiad y corff
Egg, eg n, wy : vt, cyffroi, annog, cy-
mhell, symbylu, gwthio, gyru, cyn-
hyrfu. Addled egg, wy clwc, clwc-
wy. Egg-shell, phsgyn wy, cibyn
wy. Nest-egg, wy addawd
Eglantine, eg'lan.ti'n n, mieri Mair,
dyrysi'en ber. Eglantine berries,
egroes. Wild eglantine, rhos y cŵn
Egotism, eg'o.tizm n, myfi'aeth, hunan-
oliaeth [ganmolydd
Egotist, eg'ö.tist n, myfi'wr, hunan-
Egotistical, eg.o.tis'ti.kal a, hunanfalch
Egotize, eg'o.tiz vi, m}-fio, hunanfoli
Egregious, î.grî'jî.us a, nodedig, hynod;
gwrthun [rwydd, aruthredd
Egregiousness, î.grî'jî.us.nes n, hjmod-
Egress, i'gres, Egression, î.gresh'un n,
mynediad allan, ymadawiad, allanfa
Egret, î'gret n, aderyn y bwn
Egriot, î'grî.ut n, math o surianen
Egyptian, Ijip'shan n, Aiphtwr, Aipht-
iwr : a, Aiphtaidd. Egyptian type,
argrafflj'thp-enau Aiphtaidd. Egyp-
tians, Aiphtiaid, Aiphtaid, Aiphtwyr
Eh, a i, ow ! och fi ! ha !
Eight, ät a & n, wyth, 8 [ar bymtheg
Eighteen, ä.tîn' a & n, deunaw, trí (f tair)
Eighteenth, ä.tînth' a, deunawfed, 18fed
Eighth, ätth a, wytlifed, 8fed
Eightieth, ä'tî.eth a, pedwar-ugeinfed
Eighty, ä'tî a & n, pedwar ugain, 80
Eigne, ä'nî a, cyntafanedig
Eisel, î'sel n, gwinegr, aesel ; surbeth
Either, í'thûi* a, uu o'r ddau, y naill
neu'r Hall : c, naill ai
Ejaculate, i.jak'ii.lat v, saethu, ergydio ;
saethweddi'o; gwaeddi
ELO path, fat, ere, met, mâ-rîne, pin, ôrb, on, curve, cut, t\v=too, t\vk=took;
Ejaculation, i.jak.iUii'shun n, gwaedd,
saethweddi; ergydiad [diragfyfyr
Ejaculatory, Ljak'U.la.tur.i a. saethol;
Eject, i.jekt' vt, bwrw allan, taflu alias ;
didyo [didyad
Election, i.jek.shun n, bwriad allan;
Ejectment. î jekt'ment re, ysgrifen didvad
Eke, ik vt, estyn allan; cyrlemvi : ad.
hefyd, heb law hyn. ym mliellach,
gyda hyny, yn yr un modd
Elaborate, î.lab'ö.riit a, eywrain, manwl ;
llafurfawr: vt, llafurio, ymboeni [allan
Elance, Mans' vt, bwrw allan, sacthu
Elaphine, el'â.fin a, perthyiiol i'r carw
Elapse, î. laps' vi, myned heibio, dianc,
ymlitbro, ffoi
Elastic, Mas'tik a, gwrtkneidiol ; twythol,
ystwyth : n, ysnoden ystwyth
Elasticity, î.las.tis'î.tî n, ystwythder
Elate, î.lät' a, dyrchafedig, uchelfrydig,
penuchel : vt, dyrchafu, balchio
Elation, î.lä'shun re, ymfalcb'iad, ym-
chwydd
Elbow, el'bij re, penelin, elin; plyg; ongl.
Elbow-chair, cadair ddwyfraich. El-
bow-room, lie i droi ; rhyddid
Elder, el'dûr re, henuriad, henadu
hynafgwr; ysgawen : a, hŷn, hynaeh
heneiddiach: cd. — Old. Dwarf elder,
ysgaw Mair
Elderly, el'dûr.lî a, henaidd, oedranus
Eldership, el'dûr.ship re, henaduriaeth
Eldest, el'dest o, hynaf, heneiddiaf,
henaf: sd. — Old [mawr, marchalan
Elecampane, el.tkam.pan' re, clafrllys
Elect, i.lekt' vt, ethol. dewis: a, ethol-
edig, detholedig. The elect, yr ethol-
edigion [edigaeth
Election, i.lek'shun re, etholiad; ethol-
Elective, i.lek'tiv a, etholiadol, dewis-
iadol. Elective franchise, etholfraint
Elector, i.lek'tdr re, etholwr, dewisydd
Electoral. î.lek'tö.ral a, etholyddol
Electorate, i.lek'to.rat re, ardal etholydd ;
etholyddiacth [elydr
Electre, i.lek'tiir n, gwefr, ystorcoeth;
Electric, i.lek'trik o, trydanol, gwefr-
eiddiol, gwefrol. Electric. fluid, lluch-
iasan. Electric telegraph, gwefr-
hysbysai
Electrical, i.lek.tri'kal a, trydanol
Electrician, l.lek.trish'an n. trydanwr
Electricity, i.lek.tris'i.ti re, trydaniaeth
Electrify, i.lok'tri.f 1 vt, trydanu. Elec-
trifying machine, peiriant trydanol
Electuary, I.lekislui.ur.i n. cyffaitb;
gymmysgedd tew
Eleemosynary, el.i.moz'i.nur.i a, elusena]
Elegance, el'i.gans re, dillni, tlysni, pryd-
ferthwch [wyc'h: byawdl
Elegant, el'î.gant c, dillynaidd, gori
Elegiac, el.i.j'i'ak a, alaethol, galarnadol
Elegiaet, el.i.j'i'ast, Elegist, el'î.jist re,
ysgrifenydd marwnadau
Elegy, el'i.iî re, marwnad, galarnad
Element, eì'î.ment re. elfen; egwyddor
Elemental, el.i.men'tal, Elementary, el-
í.men'tnr.î a, elfenol, elfýddol; eg-
wyddorol; dechreuol, gwreiddiol
Elench, i.lengk' re. dadl gyfrwys
Elephant, el'î.fant re. elephant, cawrfil
Elephantine, el.î.fan'tin a, cawrfilaidd
Elevate, el'i.vat vt, dyrchafu, urddasu;
lloni î a, dyrchafedig, uchel
Elevation, el.i.va'shun re, dyrchafiad.
Eleven, i.lev'n a&n, un-ar-ddeg [uchder
Eleventh, i.lev'nth a, unfed-ar-ddeg,
Elf. elf (elves) re, ellyll. anysbryd,
diafol. Elf-lock, cudvn yr ellvll
Elfin, el'fin. Elfish, el'fish '«. ellýllaidd
Elicit, i.lis'it vt, dwyn i oleuni, eglurhau
Elicitation, î.lis.î.tä'shun re, eglurhâd
trwy weithred [geirdrychu
Elide, î.l'íd' vt, chwilfriwio, diny>trio:
Eligibility, el.î.jî.bil'î.tî a, dewisoldeb.
dymunoldeb, rhagoriaeth [munol
Eligible, el'î.jî.bl a, dewisiadwy; dy-
Eliminate, í.lim'î.nät vt, gollwng yD
rhydd, rhyddhau [gwrthodiad
Elimination, î.lim.î.nä'shun re, deoliad:
Elinguid, î.ling'gwid a, mud, dilafar,
ariafar [wahaniad
Eliquation, el.î.kwä'shun 7?. tawdd-
Elision, i.lizh'un n, toriad ymaith. Mark]
of elision, or apostrophe (' ), sillgolL
Elite, é.lit' vp, dewisohon [tolncd]
Elixation, i.lik.sa'shun re, araf-ferwad ,
Elixir, Uik'sur n, sylweddlyn ; meddyw
Elk, elk n, math o garw mawr [lyn
Ell, el n, llatlien a phedwaran
Ellipsis, e.lip'si.s (ellipses, e.lip'siz) »,'
dull hirgrwn; ditfyg, agen
Elliptical, e.lip'ti.kal a, hirgiynol;
dirlygiol; annnluniol
Elm. elm n, lhvyf, Uwyfan, claswydden.
Witch-elm, Uwyfanen ly&ddail
Elocution, el.ii.ku'shun n, ft'raethoneg,
parabledd ; areithyddiaeth
Elodes, i.lii'diz n, clnvysglefyd
Elongate, í.long'gät vt, hwyhau, estyn;
dychwelyd [hwyhiul. peDM
Elongation". Llong.gä'shun n, estyniad.
Elope, î.löp' vi, dianc, encilio; ffoi neu
redeg i bant vn ddirgel
100
ôre; läte, l'íne, nö, müte; she, zh=z azure; thin, Tins; j=dzh. EMI
Elopement, Uöp'ment n, enciliad, ffoad
diangiad, ymadawiad
Elops, i'lops ra,math o bysgodyn ; morneidr
Eloquence, el'o.kwens n, hyawdledd.
ffraethineb [hyawdl
Eloquent, el'o.kwent a, parablus, fi'raeth,
Else, els a, all, arall : ad, os amgen, pe
amgen, onid e, oni bai hyny
Elsewhere, els'whe'r ad, mewn He arall
Elucidate, î.lü 'sî.dät ví,eglurhau,amlygu
Elucidation, Uü.sî.dä'shun n, eglurhâd
Elucidator, î.lü'sî.dä.tûr n, eglurhäwr
Elucubration, î.lü.hü.brä'shun n, nos-
gyfansoddiad [ochel
Elude, î.lüd' vt, gochelyd, cyfrwys-
Eludible, î.lü'dî.bl a, gocheladwy
Elumbated, i.Ium'bii.ted a, gwan yn yr
arenau [ystryw
Elusion, i.lu'zimn n, e^yfrwys ocheliad,
Elusive, Uii'siv, Elusory, î.lü'sur.î a,
gochelus, hocedus
EÍute, i.lüt', Elutriate, î.lü'trî.ät vt,
golchi janaith, glanhau, puro; hidlo
Eluxate, Uuk'sat vt, dadgymmalu
Elver, el'vur n, man lysŵen
Elves, elvz np. — Elf [hyfrydlawn
Elysian, i.lizh'yan a, paradwysaidd,
Elysium, Llizh'yum n, hyfryd-ddolydd
Emaciate, î.mä 'shî.ät t', teneuo, culhau,
curio; gwastio [ffrydiol
Emanaut, em'â.nant a, deilliol, tarddiol,
Emanate, em'â.nât vi, deilho, dylifo,
tarddu [tarddiad
Emanation, em.á.nä'shun n, deilliad,
Emanative, em'a.na.tiv a, deilliol
Emancipate, î.man'sî.pät vt, breinio,
digaethu, rhyddliau, gollwng yn rhydd
Emancipation, î.man.sî.pä'shun «,rhydd-
freiniad; gwarediad [anwrio
í Emasculate, i.mas'kii.lat vt, dysbaddu,
.Emasculation, i.mas.ku.la'shun n, an-
riad, anwrywiad, dysbaddiad [sypio
Embale, em.bäl' vt, cydrwymo, cyd-
Embalm, em.bâm' vt, perarogli, per
eneinio [hwylh
Embargo, em.bâr'gö n, gwaharddiad :
Embark, em.bark' v. myned neu osod ar
Jong; hwylio; ymrwvmo
Embarkation, em.bar.ka'shun n, ar-
hwyliad, cychwyniad [dyrysu
Embarrass, em.bar'as vt, rhwystro,
Embarrassment, em.bar'as.ment n, cyf-
yng-gynghor [diraddu
Embase, em.bäs' vi, llygru, gwaethu,
Embassador, em.bas'â.dfìr, Embassy,
em'bas.î n, cenadwriaeth, cenadwri,
cenadaeth,— Ambassador
Embattle, em.bat'l vi, byddino, llueddu
Embay, em.bä' vt, llochi, cornelu, cil-
fachu; trochi [harddu, gwycho
Embellish, em.bel'ish vt, addurno,
Embellishment, em.bel'ish.ment n,
addurn, hardd wisgiad, gwychiad
Embers, em'burz np, marwor, marwydos,
lludw, ulw. Ember-days, Dyddiau'r
Lludw. Ember-week, Wythnos y
Cydgoriau
Embezzle, em.bez'l vt, celcio, darn-
guddio, dwyn y peth a roddwyd dan
ymddiried iddo [guddiad, afradiad
Embezzlement, em.bez'l.ment n, darn-
Emblaze, em.bbiz', Emblazon, em.bla'zn
vt, addurno; llunio arfau bonedd
Emblem, em'blem n, arwyddlun
Emblematical, em.bli.mat'i.kal a, ar-
wyddlunol, arwyddol [llafurdir, cnwd
Emblements, em'bli.ments np, ftrwyth
Embody, em.bod'î vt, corffori
Embolden, ein.bòTdn vt, hyfhau, eoni,
calonogi [gorymddwyn
Embolism, em'bo.hzm n, dysoddiad, y
Emboss, em.bos' vt, boglynu ; amgau
Embow, em.bö' vt, crymu, bwäu; mydu
Embowel, em.bûŵ'el vt, tynu perfedd,
diberfeddu
Embrace, em.bräs' vt, cofleidio, breich-
eidio: n, cofleidiad, gwasgiad
Embrasure, em.bra'zhur n, saethdwll
Embrocate, em'bro.kat vt, twymolchi,
twymrwbio, twymfwydo
Embrocation, em.bro.kii, 'shun n, twym-
fwydiad, golchdrwvth [brodio
Embroider, em.bròî'dûr ri,brwydweithio.
Embroidery, em.brôî'dur.î n, brodiad,
brwydwaith [aflonyddu
Embroil, em.brôü' vt, ennyn terfysg,
Embryo, em'brî.ö"?i, cynflurf, milrith,
llysrith, anelwig ddefnydd, gwaed
cyndelwad; peth anorphen [diwygiad
Emendation, em.en.dä'shun n, gwellâd
Emendator, em'en.dä.tûr n, gwelläwr,
diwygiwr [gwerddem
Emerald, em'ur.ald n, gwyrddfaen,
Emerge, î.mûrj' vi, deillio
Emergency, î.mûr'jen.sî n, deilliad ; dir-
dro, dirni, diffyg
Emergent, î.mûr'jent a, deilliol
Emerods, em'ur.odz n, clwyf y march-
ogion, lledewigwst
Emersion, î.mûr'slmn n, dadsuddiant
Emeiy, em'ur.î n, mŵn yncynnwys clai,
callestr, a haiarn [a, cyfogol
Emetic, Lmet'ik n, cyfogydd, carthlyn:
Emication, em.Lka'shun n, gwreichiant
101
ENO path, fat, Ore, met, mâ-rîne, pin, ôrb, on, curve, cut, t\v=too, tẁk=rtook;
Emigrant, em'i.grant n, ymfudwr, ym-
giliwr: a, crwydrol. mudol [mudo
Emigrate, em'î.griit vi, symmud trigias,
Emigration, om.i.grii'shun n, ymfudiad
Eminence, em'î.nens n, rhagoriaeth.
hynodedd. enwogrwydd ; uchedd, ar-
ucheledd ; copa, pen
Eminent, em'î.nent a, uchel, enwog,
hynod, ardderchog
Emissary, em'i.sur.î n, cenadwr; cel-
genad, ysb'nvr [ftvriad allan
Emission, i.mish'un n, anibniad neu
Emit, î.mit' vt, rhoddi neu fwrw allan
Emmet, em'et n, morgrugyn
Emmew, e.mii' vt, cau i inewn, argau
Emolliency, î.mol'yen.sî n, mwvthedd.
meddaledd ftynsrol
Emollient, î.mol'yent a, meddalhaol,
Emollition, em.o.ìish'un n, tyneriad,
ystwythiad [elw, ennill
Emolument, î.mol'ü.ment n, budd, ced,
Emotion, î.mö'shun n, cyffroad, ysgog-
iad, cynhyrfiad
Empeople, cm.pî'pl vt, pobli, poblogi
Emperor, em'pur.ûr n, ymherawdwr,
amherawdwr, unben, archdeyrn
Emphasis, em'fa.sis (p emphases, em'-
f a.siz) n, pwyslais, dirlais
Emphatic, em.iat'ik, Emphatical, em-
fat'i.kal a, arnodol, arl>enodol, tra-
phwysig; grymus, nerthol
Emphysematous, em.fî.sì'mâ.tus a,
chwyddedig
Empire, em'p'fr n, ymherodraeth
Empiric, em.pir'ik n, coeçfeddyg, crach-
feddyg [craclifeddygol
Empirical, em.pir'i.kal a, coegfeddygol,
Empiricism, em.pir'Lsizm n, crach-
feddygiaeth [dwbio
Emplaster, em.plas'tûr vt, plastrin.
Emplastic, em.plas'tik a, glynol, eli'ol,
glydiog [huddo
Emplead, em.plîd' v, arddadleu; cy-
Employ, em.plof rt, rhoi gwaitib i:
gorchwylhau; arferu, defnyddio. To
employ one's time, treuho ei amser
Employ, em.plôî', Employment, em-
ploi'mcnt n.gorchwyl, galwad.gwaith ;
gwaaanaeth, galwedigaeth. swydd :
aefhyddiad [cyflogwr
Employer, em.plóTûrn, rhoddwrgẁ&ith;
Empoison, em.pôfsn vt, gwenwvno
Emporium, em.p6Yt.nm ?», pnf-fiurch-
Empress, em'pres ft. ymherodree [uadt'a
Emprizu, em.pr'i// /i, iinturiacth
Emptiness, em'ttjiea h, gvagder, gor-
wagrdd, OOegeéd
Emption, em'shnn n, pryniad ; rhyddhâd
Empty, em'tî a, gwag, gorwag, coeg : v,
arllwys, gwaghau; dyspyddu: di-
fuddio; aberu [wybrol, nefolaidd
Empyreal, em.pir'i.al a, uchwybrenol,
Empyrean, em.pi.ri'an n, nef y nefoedd:
a, uchwybrenol, wybrol, nefolaidd
Empyrosis, em.pî.rö'sis n, goddaith. cyd-
Emu, í'mù' », estrys y deheu [losgiad
Emulate, em'ü.lät vt, cydorchestu ; cen-
figenu; efelychu [cydymdrech
Emulation, em.ü.lä'shun n, cydymgais,
Emulator, em.ü.lä'tûr n, cydymgeisiwr
Emulgeut, î.mul'jent a, dyhyspyddol,
sugnol ftrechgeisiol
Emulous, em'ii.lus a, awyddus i ragori ;
Emulsion, î.mul'shun n, meddyglaeth
En-, Em-, Im- px, ynarwyddo gwneu-
thuriad; am-
Enable, en.ä'bl vt, nerthu, galluogi
Enact, en.akt' vt, deddfu, sefydlu, gosod
Enallage, î.nal'à.jí n, newidiad <reiriau
Enambush, en.am'bẁsh vt, cynflwyn
Enamel, en.am'el vt, arliwio, amliwio,
calchu : n, arliw, amliwiad
Enamour, en.am'ûr vt, ennyn oariad
Enarration, en.a.rä'shun n, mynegia^J
adroddiad [caethiwol
Encage, en.kaj' vt, cau i fyny, argaufl
Encamp, en.camp' v, gwersyllu
Encampment, en.camp'raent n, gwersyUjj
gwersyllt llucstty [beichiogj
Enceinte, ôn.sânt' a, dan ei gofal,!
Encephalgia, en.sef.al'jî.â n, doluryn y'
pen [cynrji
Enchaie, en.tshiif vt, llidio, cynhyrfu.
Enchain, en'tshiin' vt, cadwyno, tidoj
rhwynio [hudo, serch *
Enchant, en.tahant'ri,swyno,cyfareddUyl
Enchanter, en.tshan'tûrn, swynwr, hud-
olwi [fdd, hndoliaeth!
Enchantment, en.tshant'ment », cyfar-I
Enchantress, en.tshan'tres n, dewine%
hndoles I mewn aur, gordlyüj
Enchase, en.tshäs vt, gosod tlysai
Encircle, en.sur'kl vt, cvlcbynu, am-1
gylchn [yn, modrwyig
Encirclet, en.sur'klet' ». cylchig, cylch-1
Enclitic, en.klit'ik n, gair ymlyn
Encloister, en.kloi'stur vt, cau mewni
mynachty [cylchya»!
Enclose, en.kloz' vt, amgau, gwarchäu,
Enclosnre, en.klo'zhur n, cae, cadlas.
cenfaes, caeadle [molydd
Encomiast, en.ko'mi.ast n, gwawdvdd,
Encomium, en.ko'mi.um (encomia, en-
ko'ini.A) 7i, clod, molawd, arwyrain
102
Br»; late, Erie, nö, miite; she, zh=z azure; thin, thìs; j=dzh. ENG
Encompass, en.kum'pas vt, cwrapasu,
amgylchu [amgylchyniad
Encompassment, en.kum'pas.ment n,
Encore, ong.koV ad, eto, unwaith eto :
vt, galw am fyned dros yr un gân
eilwaith
Encounter, en.kûŵn'tûr n, ymgyrch
gwrthdrin, brwydr : ri,cyfarfod; ym-
Fadd; gwrthwynebu ; brwydro
Encourage, en.kur'aj vt, cefhogi, calon-
ogi, gwroli
Encouragement, en.kur'aj .ment n, an-
nogaeth, eefnoctyd ; calondid
Encroach, en.krotsh' vi, cyfyngu, gor-
mesu; traisfeddiannu
Encroachment, en.krotsh'ment n, gor-
mes, trawsymwthiad [beichio
Encumber, erukum'bur vt, gonwytho,
Encumbrance, en.kum'brans n, arludd,
rhwystr, baich, arlwyth. An encum-
brance on an estate, dyled ar dir
Encyclical, en.sik'H.cal a, cylchaidd
Encyclopasdia, en.si.hlö.pî'dî.â n, cylch
y celfyddydau, corff o wybodaeth neu
addysg, gwyddoniadur
End, end n, diwedd, terfyn, pen; dyben;
amcan, bwriad: v, gorphen, terfynu,
cwblhau, diweddu. To the end that,
er mwyn, fel. Never ending, diderfyn
Endamage, en.dam'äj vt, niweidio, coll-
edu, aflesu [turio
Endanger, en.dan'jûr vt, peryghx, an-
Endangerment, en.dän'jûr.ment n, en-
bydrwydd, perygl
Endear, en.dî'r' vt, anwylhau, anwylo
Endearment, en.di'r'ment n, anwylder,
carueiddwch, anwylhâd
Endeavour, en.dev'ûr n, cais, egni, ym-
drech, llafur: v, egnio, ymegn'io, ym-
drechu, ymgeLsio, ceisio
Endemial, en.dî'mî.al, Endemic, en-
dem'ik a, perthynol i ryw wlad, lie,
neu genedl ; lleol
Endenize, en.den'iz, Endenizen, en.den'-
tzn vt, rhyddhau, breinio
Endive, en'div n, ysgall y meirch
Endless, end'les a, diddiwedd, diderfyn,
didranc, annherfynol
Endorse, en.dôrs' vt, arysgrifenu
Endorsement, en.dôrs'ment n, arysgrif
Endow, en.dûŵ' vt, gwaddoli, cynnys-
gaethu; donio
Endowment, en.dûŵ'ment n, gwaddol.
arddawn, dawn, rhodd; gwaddoliad,
doniad, rboddiad
Endue, en.dii' vt, donio; cynnysgaethu
Endurable, en.düYa.bl a, goddefadwy
Endurance, en.dü'r'ans n, parhâd, go-
ddefiant [aros
Endm-e, en.dii'r' v, parhau; goddef, ym-
Endwise, end'wi'z ad, gerfydd ei ben, ar
ei ben
Enema, î.nî'mâ (enemata, î.nî'mâ.tâ) n,
chwystrell, rhefrolch ; chwystrellbib
Enemy, en'î.mî n, gelyn, gwrthwyneb-
wr; andras
Energetic, en.ur.jet'ik a, grymus, nerth-
ol, effeithiol [bywiogi
Energize, en'iir.j'iz vt, grymuso, nerthu ;
Energy, en'ûr.jî n, grym, gallu, yni,
nerth [dinerthu, gwanhau
Enervate, i.niir'vat, Enerve, i.nurv' vt,
Enervation, en.ûiwä'shun n, llesgâd,
llethiad, dinerthiad
Enfeeble, en.fî'bl vt, gwanhau, llesgäu,
eiddilo [iant
Enfeoff, en.fef vt, gosod mewn medd-
Enfeoffment, en.fef'ment n, gosodiad
mewn meddiant [wyno
Enfetter, en.fet'ûr vt, llyffetheirio, cad-
Enfilade, ôn.f î.lad' n, cydres, cydresiad :
vt, cydresu; saethu'ar draws cydres
Enforce, en.f ô'rs' vt, rhoi mewn grym a
gweithrediad ; cyfnerthu, grymuso ;
dirgymhell, dirio, gorfodi
Enforcement, en.fö'rs'ment n, gorfodiad
Enfranchise, en.fran'tshiz vt, breinioli;
rhyddhau [breiniad; rhyddhful
Enfranchisement, en.fran'tshiz.ment ?i,
Engage, en.gäj' v, ammodi; rhwymo,
ymrwymo; ymgyduno, addaw ; denu;
ymosod ar ; ymladd, brwydro. To en-
gage one's affections, ennill ei serch
Engagement, en.gäj'ment n, cytundeb;
rhwymedigaeth ; ymrwymiad, ammod ;
gorchwyl; brwydr, cad [yddu
Engarrison, en.gar'î.sn vt, gwarchlii-
Engender, en.jen dm* vt, epilio, cenedlu;
magu ; achosi, peri
Engine, en'jin n, peiriant ; ofteryn. Fire-
engine, diffbddyr,dwfrbeiriant. Steam-
engine, agerbeiriant
Engineer, en.jî.nî'r' n, peiriannydd
Enginery, en'jin. rî n, peiriannau, peirian-
waith; magnelau [wregysu
Engird, en.gûrd' vt, amrwymo, am-
EngUsh, ing'glish a, Seisonig, Seisnig;
Lloegraidd : n, math o argrafflythyren.
Enghsh language, Seisoneg, Seisneg,
Seisonaeg, Saesonaeg. To translate
into English, Seisnigo. Englishman,
(p Sais, pobl Llosgr), English cheese,
caws Lloegr, ©Hj lÊnglíSÎ), Uyth-
yren ddu
103
ENT path, fat, êre, met, mâ-rine, pin, orb, on, curve, cut, t\v=too, t\Vk=took;
Englut, en.glut' vt, ymrythu, gorlenwi ;
glythu; gwancio
Engorge, en.gôrj' vt, bolrythu, llyncu
Engraft, en.grai't' vt, impio
Engrail, en.gräl' vt, ymylfylchu
Engrain, en.grän' vt, dwfnliwio, adliwio
Engrave, en.grav' vt, cerfio, crifellu, ys-
gythru [ydd
Engraver, en.gra'vur n, cerfiwr, crified-
Engraving, en.gra'ving n, cerfiad, ys-
gythriad; darlun [feddiannu
Engross, en.grös' vt, ysgrifenu; llwyr-
Engrossing, en.grö'sing n, ysgrifeniad ;
rhagbryniad [hau; codi
Enhance, en.hans' vt, ychwanegu ; mwy-
Enhancement, en.hans'ment n, mwyhâd.
ychwanegiad; codiad [dychymmyg
Enigma, î.nig'mâ n, dammeg, cymmyg,
Enigmatical, i.nig.mat'i.kal a, aneglur,
dammegol [cyfarwyddo
Enjoin, enjoin' vt, gorchymmyn, erchi ;
Enjoy, en .jôî' vt, meddu, mwynhau, ym-
hyfrydu yn. To enjoy one's self, bod
wrth ei fodd, ymfwynhau
Enjoyment, en.jôí'ment n, mwyniant,
meddiant, amwes [cynneu
Enkindle, en.kin'dl vt, ennyn, ennynu,
Enlarge, en.lârj' vt, ychwanegu; eangu,
helaethu, ymhelaethu; rhyddhau
Enlargement, en.lârj'ment n, helaethiad;
gollyngdod, rhyddhâd
Enlighten, en.l'í'tn vt, goleuo; egluro
imlink, en.lingk' vt, cadwyno, tido
Enlist, en.list' v, rhestru, ymrestru
Enliven, en.l'i'vn vt, adfywio, bywiogi,
bywiocäu; sirioli [bywhâd
Enlivening, en.l'i'vn.ing n, bywiocâd,
Enmesh, en.mesh' vt, rhwydo, maglu
Enmity, en'mi.tî n, gelyniaeth, dygas-
edd, casineb, chwevwfustledd
Ennoble, e.nö'bl vt, urddasu, ardderch-
ogi, urddo [iad, uchraddiad
Ennoblement, e.nö'bl.ment n, urddas-
Ennui, ôn.wî' n, lludded, blinder
Emulation, î.nö.dä'shun n, dattodiad,
dadglymiad [gelerder; dirfaint
Enormity, î.nôr'mî.tî n, anfadrwydd, ys-
Enormous, î.nôr'mus a, anfadlawn, ys-
gelcr ; dirfawr, dros fesur, difesur ; an-
Avedd, anferth
Enough, î.nuf' n, digon, digonedd,
gwala: a& ad, digon. Large enough,
digon mawr, digon o faint. To give
one enough, digoni, llenwi, boddloni
Enrage. en.raj' vt, gwylltio, cynddeii
iogi, Ittdio [wyllt
Enraged, en,rajd' «, Uidiog, gwyllt, gor-
Enrapture, en.rap'tshûr v. gorluni, gor-
foddbau [londer, perlewyg
Enravishment, en . ravish. men t n, gor-
Enrich, en.ritsh' vt, cyfoethogi; brasiiu
Enring, en.ring' vt, cylchynu, modrwyo
Enrobe, en.röb' vt, dilladu; harddwisgo,
arwisgo [rolio
Enrol, en.röl' vt, cofrestru, coflyfru; am-
Enrolment, en.röl'ment n, cofrestriad,
Enroot, en.rŵt' vt, gwreiddio [rhcstriad
Ens, enz n, bod, hanfod, bodohaeth [llun
Ensample, en.sam'pl n, enghraitft, cyn-
Ensanguine, en.sang'gwin vt, llychwino
â gwaed [gelu
Ensconce, en.skons' vt, amgloddio, dio-
Enseam, en.sîm' vt, cydwnio, gwni'o i
fyny [noddi
Enshield, en.shîld' vt, gorthoi, amddinyn,
Enshrine, en.shrin' vt, coffri ; creirgadw
Ensign, en'si'n n, Human, bauer; llum-
anwr, banierydd
Enslave, en.slav' vt, caethiwo, caethu
Enslavement, en.slav'ment n, caethiwed,
caethiant [byddaglu, rhwydo
Ensnare, en.snê'r' vt, maglu, bachellu,
Ensnarer, en.snê'r 'ur n, byddaL'lwr,
maglwr [dichellgar
Ensnaring, en.sne'r'ing a, bachellgar;
Ensteep, en.stîp' vt, mwydo, sicio, sicioni
Ensue, en.sü' vi, dilyn, canlyn, arganlym
dyfod ar ol
Ensuing, en.sii'ing a, canlynol, nesaf
Ensure, en.shŵ'r' vt, diogelu, sicrhau
Entablature, en.tab'lá.tshü'r, Entable-
ment, en.tii'bl.ment n, capan colofn
Entail, en.täl' n, rhwymiad anaralladwy
ar etifeddion : vt, sicrhau etifeddiaeth
fel nas gellir ei haralln ; anarallu
Entame, en.täm' vt, dofi, hyweddu
Entangle, en.tang'gl vt, dyrysu, maglu,
rhwydo, clymu, nidro
Enter, en'tûr v, myned neu ddyfod i
nicwn; ysgrifenu mewn; cyehwyn.
To enter into a bond, ymrwymo. To
enter into conversation, dechreu ym-
ddyddan. To enter into covenant, amJ
modi, cytuno. To enter into serried
cyflogi, ymgyflogi i
Enterology, en.tu.rol'u.ji n, coluddiaeth
Enterpanance, en'tûr.pâr.lans n, cyf-
lafaredd, cylafaredd
Enterprise, en'tûr.pm n, arfeiddiad, an-
tnnaeth: vt, anturio, arfeiddio
Entertain, en.tûr.tän' rf,llettyo, gwestu;
difyru, lloni, dyddanu
Entertaining, en.tûr.tä'ning a, dyddan,
difvrus ; croesawgar
104
ore; late, line, nö, müte; she, zh=z iizure; thin, this: j=dzh.
EPI
Entertainment, en.tûr.tän'ment n, lletty-
ad; cynnaliaeth ; gwledd; difyrwch,
chwareu [chafu
! Enthrone, en.thrön' vt, gorseddu; dyr-
Enthusiasm, en.thii'zi.azm n, penboeth-
Í der; gwynfydiaeth, brwdfrydedd
Enthusiast, en.tlui'zi.ast n, gwylltym-
dorwr; gwynfydwr, eoegdybiwr
j Enthusiastic, en.thu.zi.as'tik a, brwd-
frydus; penboeth [ammherflaith
Enthymeme, en'thî.mîm n, cyfreswm
Entice, en.t'is' vt, hudo, denu, llithio
Enticement, en.t'is'ment n, llithiad, hud-
ohaeth, deniad
Entire, en.ti'V a, cyfa, cyfan, cyflawn,
cyfan-gwbl, hollol, llvvyr
Entitle, en.t'i'tl vt, enwi, rhoi enwad;
rhoi bawl [aeth
Entity, en'tî.tî n, hanfod, bod; hanfod-
Entoil. en.tôîl' vt, dyrysu, maglu; ym-
rwystro [bedd, daiaru
Entomb, en.tẃm' vt, claddu, dodi mewn
Entomology, en.tö.mol'ö.jî n, trychbryf-
draeth [fedd, ymysgaroedd
Entrails, en'tralz np, coluddion, per-
Entrance, en'trans n, mynediad i mewn ;
drws; porth; eychwyniad; derbyniad
Entrance, en.trans' vi,rhoi mewn llewyg
Entrap, en.trap' vt, maglu, dal mewn
magi, bachellu, rhwydo ; dyrysu
Entreat, en.trît' v, atolygu, deisyfu, ym-
hŵedd, ymbil, erfyn, dymuno
Entreaty, en.trî'tî n, erfyniad, ymbiliad,
gweddi [coelio
Entrust, en.trust' vt, ymddiried, hyderu;
Entry, en'trî n, cyntor, cyntedd, porth ;
mynediad i mewn; meddiant, gor-
esgyn ; cofhodiad, llyfriad ; mewniad
! Entwine, en.twi'n' v, cyfrodeddu, am-
droi, cordeddu [hinonaidd
Enubilous, î.nü'bî.lus a, digwmwl, teg,
Enucleate, î.nü'Mî.ät vt, dignewullu;
eglurhau
Enumerate, î.nü'mur.ät vt, cyfrif. rhifo
Enumeration, î.nü.mu.rä'shun n, cyf-
\ rifiad, rhifiad
Enunciate, î.nun'shí.ät vt, dadgan, ad-
I rodd, hysbysu, llef'aru, cynanu
Enunciation, î.nun.shî.ä'shun n, ad-
' roddiad, hysbysiad, cynaniad [amlenu
Envelop, en.vel'up vt, cuddio, enhuddo,
Envelope, en'vidop n, gorchudd ; amlen,
^ llythyrglawr; gorthöydd
Envenom, en.ven'um vt, gwenwjmo
Enviable, en'vi.a.bl a, cenfigenadwy
Envier, en'vi.ur n, cenfigeinvr
; Envious, en'vi.us a, cenfigenus, dygas
Environ, en.v'i'r'un vt, amgylchu; am-
wi-egysu; gwarchäu
Environs, en.v'i'r'unz np, amgvlchoedd,
y wlad o amgylch jjnegeswr
Envoy, en'voi n, cenadwr, cenad, herodr,
Envy, en'vi n, cenfigen : vt, cenfigenu
Enwomb, en.wŵm' vt, firwy thloni ; cudd-
io, celu [amdoi
Enwrap, en.rap' vt, amblygu, amwisgo,
Epact, i'pakt n, y gwahaniaeth (un di-
wrnod ar ddeg) rbwng y flv^ddyn
heulaidd a'r un leuadol
Epaulet, ep'ô.let n, ysgwydd-addurn
Epaulment, î.pôl'ment n, ystlyswaith,
amd dirTynfa [ forol
Epenetic, ep.i.net'ik a, canmolawl, clod-
Epenthesis, î.pen'thî.sis n, chwanegiad
llythyren yng nghanol gair
Ephemera, î.fem'ur.â np, ciHon neu
bryfed un dydd ; cryd diwrnod
Ephemeral, î.fem'ur.aì a, dyddiol
Ephemeris, î.fem'ur.is n, dyddlyfr y
planedau
Ephemerist, î.fem'ur.ist n, serolygydd
Ephialtes, ef.i.al'tlz n, yr hunllef, yr
hunllewyg [ w isg
Ephod, ef 'ud n, ysgwyddliain, ysgwydd-
Epi-, E])-,px, ar
Epic, ep'ik a, hanesiol, arwraidd: n,
pryddest hanesiol, cerdd arwraidd
Epicede, ep'i.sîd, Epicedium, ep.î.sî'dî.um
n, galargan, marwnad
Epicene, ep'î.sîn a, deurywiol, deuryw
Epicm-e, ep'i.ku'r n, glythyn, ancwynai,
moethyn, glwth
Epicurean, ep.Lkii.ri'an a, blysig, moeth-
gar, glwth [blysigrwydd
Epicurism, ep'i.kii'r.izm n, glythineb,
Epidemic, ep.i.dem'ik n, haint Hynol,
haint llyn, haint glynol neu ymdaenol
Epidemic, ep.i.dem'ik, Epidemical, ep.î-
dem'i.kal a, cyfiredin, ymdaenol, llŷn,
llynol [groen
Epidermis, ep.î.dûr'mis n, y rhwyd-
Epigastric, ep.i.gas'trik n, perthynol i'r
rhan uchaf o'r bol
Epiglottis, e.pî.glot'is n, ardafod
Epigram, ep'i.gram n, englyn, pennill
Epigrammatic, ep.i.gra.mat'ik a, eng-
lynaidd ; digriflym, sylweddlawn
Epigrammatist, ep.î.gram'â.tist n, eng-
lynydd, englynwr [lech
Epigraph, ep'i.graf n, argraff, argraft-
Epiíepsy, ep î.lep.sì n, yr haint dygwydd,
llesmeirglwyf [i'r haint dygwydd
Epileptic, ep.i.lep'tik a, darostyngedig
Epilogue, ep'i.log n, diweddglo. olaraeth
105
ERA path, fat, êre, met, mâ-rîne, pin, ôrb, on, curve, cut, t\v=too, t\vk=took;
Epiphany, î.pif'á.nî re, yr ystwyll
Episcopacy, î.pis'kö.pä.sî re, esgobaeth ;
esgobyddiaeth [gobaidd
Episcopal, i.pis'ko.pal a, esgobol, es-
Episcopalian, î.pis.kö.pä'lî.an re, esgob-
aethwr, esgobydd [swydd esgob
Episcopate, Lpis'ko.pat re, esgobaeth,
Episcopy, î.pis'kö.pî re, arolygiaeth;
goruchwyhad
Episode, ep'î.söd re, adgan, ystlysgan
Epispastic, ep.i.spas'tik a, "tyniadol,
pothellbar, sugnol : re, chwydalen
Epistle, î.pis'l re, Uythyr, epistol
Epistolary, î.pis'tö.lur.î a, llythyraidd,
llythyrol, epistolaidd
Epitaph, ep'î.taf re, beddargraff, beddlith
Epithalammm, î.pith.â.lä 'mî.um re,
priodasgerdd, cerdd briodas
Epithem, ep'î.them re, golch, golchiad
Epithet, ep î.tbet re, addasair, enw dodi,
gairdodi; cylymair [fyriad, crynoad
Epitome, î.pit'ö.mî re, crynodeb, tal-
Epitomist, î.ijit'ö.mist re, crynöwr
Epitomize, i.pit'o.mi'z vt, crynoi, talfyru
Epoch, ep'uk re, cyff cyfrif, amsernod
Epode, ep'öd re, trydydd pennill cerdd
Epopee, ep.ü.pî' re, cerdd arwraidd
Epulary, ep'ü.lur.î a, gloddestol
Epulation, ep.ii.lii'shun re, gwledd, cyf-
eddach; llonder [gloddest
Epulosity,ep.ü.los'î.tîre,glytbmeb,^lvthi.
Epulotic, ep.ii.lot'ik a. chvyfiachaol
Equability, ek.wâ.bil'î.tî re, cymhwys-
dra, cyfartaledd [gwastad
Equable, ek'wa.bl a. cyfartal, cymhwys,
Equal, i'kwul a, cyfartal, cystal, cystadl.
cydradd, cyd- : re, un cydradd, cyd-
raddolwr: vt, cystadhi. cydraddu.
cymmeintio, bod yr un faint ag. Of
equal breadtb, height, length, weight,
cyfled, cyfuwch, cyhýd. cydbwys
Equality, i.kwol'i.ti re, cydwastadrwydd,
cydraddoldeb. Sign of equality (=),
eyfartaleb '[taliad
Equalization, î.k\vul.î.zü'shun re. cyfar-
Equalize, i'kwul.Yz vt, eyfartalu," cy-
mhwyso
Equanimity, î.kwâ.nim'î.tî re, cymmedr-
oldeb, tawelfryd [boddlawn
Equanimous, i.kwan'i.mus a, tawel,
Equation, i.kwa'shun re, cyfartaliad,
^ cymmedriad [canolgvlch
Equator, î.hwä'tûr w, y cyhydedd, y
Equatorial, ek.wfi.tu'r'i.al a, cyhydeddol
Equerry, ek'wur.i re, marchwr," gwas-
trawd [unidasol
Equestrian, i.kwes'tri.an re, marchogol ;
Equiangular, ek.wî.ang'gü.lûr a. cy fungi
Equierural, ek.wi.krvVr'al a, cyfystlys,
cynghoesol [un pelldec
Equidistant, ek.wi.dis'tant o, cydbell, o'r
Equiform, ek'wl form a, cyflun, gogyf- ,
lun [edd
Equiformity, ek.vri.for'nii.ti re, cyflun*
Equilateral, ek.%vî.lat'ur.al a, cyfochrog
Equilibriate, ek.wi.lib'ri.at vt, cydbwyai
Equilibrium, ek.wî.lib'rî.um re, cyd- ]
bwysedd, cydbwysiad, cydbwys
Equinal, i.kw'i'nal a, perthynol i'r ceffyl
marchol [reidiol. oyfreidiol
Equinecessary, ek.wi.nes'e.sur.i a, cyd-
Equinoctial, ek.wi.nok'shal a, cyhyd-
eddol. The equinoctial line, cyhyd-
edd, cylch y cyhydedd, cyhydlin
Equinox, ek'wi.noks re, cyhydedd dydd
a nos, cyhydnos. Vernal equinox,
alban eili'r, Mawrth 21fed. Autumnal
equinox, alban elfed, Medi 21fed
Equmumerant, ek.wi.nii'mur.ant a, cyd-
rifol [seirchio
Equip, î.twip' vt, taclu, offeru, trecio.
Equipage, ek'wi.paj re, taclau, tree.
seirch [treciad, seirchiad
Equipment, i.kwip'ment re, taeliad
Equipoise, ek'wî.pôîz re, cydbwysedd
Equipollency, eLwî.pol'en.sî ' re, eyf-
alluedd, cydnerth [cyfrymuf
Equipollent, ek.wi.pol'ent a, cydnerthol
Equiponderance, ek.wi.pon'dur.ans »
cydbwysedd [cydbwyj
Equiponderant, ek.wi.pon'dur.ant a
Equiponderate, ek.wi.pon'dur.at vt, cyd-
bwyso [cyfiawn, eyinhwy:
Equitable, ek'wi.ta.bl a, iawn, uniasvn
Equity, ek'wt.ti n, eyfiawnder, uniondeb
cywirdeb. Court of equity, llys cyd
wybqd [edd, cywerti
Equivalence, i.kwiv'a.lens re. cyfwerth]
Equivalent, i.kwiv'a.lent re, cydwerM
cywerthydd: a, cywerthol, cyfwertnoj
Equivocal, i.kwiv'ij.kal a, amwys, ami
mhSus, mwys
Equivocate, i.kwiv'ii.kat v/, nwyseiricj
deueirio; dywedyd cehvydd
Equivocation, i.kwiv.o.ka'shun n. mwysl
eiriad, amwysedd ; celwydd [einwl
Equivocator, i.kwiv o.kii.tur n, nydd*
Equivoke, Equivoque, ek'wi.vok n,geirj
dro, mwysair. mwysdro
Era. î'r'â ». cyÍBF cyfrif, prifnod amseiî
amsergyff, amsernod
Eradiation, î.rä.dî.ä'shun re, pelydriat
gwreichioniad [dadwreiddi
Eradicate, i.rad'i.kat vt, diwreidd»
10G
ôre; läte, line, no, miite; she, zh=z azure; thin, this; j=dzh. EST
Eradication, i.rad.i.ka'shun n, dad-
wreiddiad; dinystriad
Erase, î.räs' vt, dilëu, crafu ymaith ; difa
Erasement, î.räs'ment n, dilead ; dif âd
Ere, ê'r pr, cyn. Ere long, cyn bo hir.
Ere now, cyn hyn. Ere while, yn
ddiweddar, gynneu fach
Erect, i.rekt' a. syth (/seth), uniawn-
syth; uniawn: vt, adeiladu, codi,
sythu, sythgodi [sythgodiad
Erection, i.rek'shun n, adeiladiad;
Erectness, i.rekt'nes n, uniawnsafiad,
Eremite, er'î.mì't n, meudwy [sytkder
Eremitical, er.i.mit'i.kal a, meudwyol
Ergo, ûr'gö c, am hyny, gan hyny,
herwydd pa ham
Eringo, î.ring'gö ra,celyn y mor, boglynon
Eristic, i.ris'tik a, dadleuol
Ermine, ûr'min n, pali, cath hali ; croen
manflewog y gath bali [groen cath bali
Ermined, ûr'mind a, mewn dillad
Erode, î.röd' vt, amgnoi, ysu, difa, rhydu
Erogation, er.ö.gä'shun n, rhoddiad
Erosion, i.ro'zhun n, ysiad, amgnoad
Err, ûr vi, ymgrwydro, gwibio, diar-
fforddi; camsynied, cyfeiliorni; cam-
wneuthur; dotio
Errand, er'and n, neges, cenadwri, herod-
raeth. Errand-boy, negeswas
Errant, er'ant a, crwydraidd, gwibiog
Errantry, er'ant.rî n, cr\Yydredigaeth
En-ata, e.rä'tâ np. — Erratum
Erratic, e.rat'ik a, crwydraidd. Er-
ratic stars, ser gwibiog
Erratum, e.rä'tum (errata) n, bai, gwall
mewn ysgrifeniad neu argraffiad
Erroneous, e.rö'nî.us a, cyfeiliornus,
amryfus, beius, gwallus, gau
Erroneousness, e.rö'nî.us.nes n, geu-
olrwydd, bai, beiusrwydd
Error, er'ûr ?i, cyfeiliornad ; geugred;
bai, camgymmeriad, amryfusedd
Erse, ûrs n & a, Gaeleg
Erst, ûrst ad, gynt, cyn hyn
Erubescence, er.ü.bes'ens n, gwrid-
gochiad; ymwiidiad [ehio
Eructate, i.ruk'tiit vi, darlyncu, byth-
Bructation, i.ruk.ta'shun n, darlynciad;
bytheiriad [heigaidd
Erudite, er'ii.di't a, dysgedig, ysgol-
Erudition, er.ü.dish'un n, dysgeidiaeth,
ysgolheigdod, dysg
Eruginous, î.rŵ'jí.nus a, efyddaidd
Eruption, î.rup'shun n, ball, crugdardd ;
chwyrndarddiad, rhutluiad allan, tor-
iad allan [ruthrol
Eruptive, i.rup'tiv a, ymdorol; ym-
Erysipelas, er.î.sip'î.las n, tan iddwf
Escalade, es.ka.lad' n, murddringiad
Escapade, es.ka.pad' n, carlam, crych-
lam, crychnaid ; bai
Escape, es.kap' v, dianc, cilio, ffoi;
gochelyd; diangfa, ymwared, ffoad
Escargatoire, es.kar.ga.twar' n, nyth«-
lwyth o falwod
Eschalot, esh.â.lot' n, math o wenwyn
Eschar, es'kar n, craith
Escharotic, es.ka.rot'ik a, llosgol, ysol,
difaol [arddelwi
Escheat, es.tshît' n, diarddelwad : v, di-
Escheator, es.tshî'tûr n, dirwywr
Eschew, es.tshü' vt, gochel, cilio rhag,
ffoi, ymochel [mhorth
Escort, es'kort n, canymdo, porth, cy-
Escort, es.kort' vt, canymdoi, noddi
Escritoir, es.kri.twar' n, ysgrifen-gist
Esculent, es'ku.lent a, bwytadwy: n,
bwyd [Yspaen
Escurial, es.kii'r'i.al n, llys brenin
Escutcheon, i.skut'shmi n, arfgwnsallt,
pais arfau, arf bais
Esox, i'soks n, y penhwyad [ganghenog
Espalier, es.pal'yûr n, coeden wastad-
Especial, î.spesh'al a, arbcnig; neill-
duol; enwedigol; prif, penaf ; priodol
Especially, î.spesh'al.î ad, yn enwedig,
yn benodol, yn anad dim [ysbYad
Espial, î.spi'al n, sylwad, ardremiad;
Espier, î.spî'ûr n, ysb'iwr [iaeth
P^spionage, es'pî.ö.näj n, gwyliedydd-
Espousal, i.spuw'zal a, dyvvedd'iol, pri-
odasol: n, dyweddi'ad, priodas
Espouse, i.spuwz' vt, dywedd'io ; priodi :
noddi [gwylio
Espy, î.spi" v, selu, canfod, ysbi'o, syllu;
Esquire, LskwiY n, yswain, cludydd
arfau [traethawd, byrdraeth
äsay, es'ä n, cais; prawf, cynbrawf;
Essay, e.sä' vt, gwneyd prawf neu gais,
ymgeisio [odydd
Essayist, es'ä.ist n, traethodwr, traeth-
Essence, es'ens n, anian, sylwedd, cyn-
ry w ; hanfod ; perarogl : vt, perarogli
Essential, e.sen'shal a, hanfodol, syl-
weddol, anhebgorol: n, bod, hanfod,
hanfodaeth. Essentials, pethau an-
hebgorol, anhebgoi-olion
Essoin, e.sGîn' ?», asswyn, esgusawd
Establish, î.stab'lish vt, sefydlu, gosod,
cadarnhau [awduredig
Established, i.stab'lisht a, sefydledig;
Establishment, î.stab'lish.ment n, sef-
ydliad ; cyfnertliiad. The establish-
ment, vr eglwys sefydledig
107
EVA path, fat, êre, met, mâ-rîne, pin, ôrb, on, curve, cut, tvV=too, tẁk=took;
Estate, í.stät' n, etii'eddiaeth, treftad-
aeth ; golud ; cyflwr, ansawdd. Man's
estate, oedran gwr, cyflawn oedran
Esteem, î.stîm' n, cymmeriad, cyfrifiad,
bri, parch: vt, parchu, dyfr'io; cyfrif;
prisio, gwerthfawrogi [gwerthfawr
Esteemable, es'tî.mâ.bl a, hybarch;
Esthetics, es.thet'iks np, deinofyddiaeth
Estimable, es'tî.mâ.bl a, gwerthfawr,
hybarch, parchus
Estimate, es'tî.mät vt, prisio; cyfrif:
n, prisiad, cyfrif, gosod pris ar
Estimation, es.tí.mä'shun n, parch,
cymmeriad ; cyfrifiad
Estival, es'ti.val a, hafaidd, hafol
Estivate, es'ti.viit' vi, treulio'r haf
Estrade, es.trad' n, ystrad, gwastadle,
dyffiyn [pelläu
Estrange, î.stränj' vt, estroni, dyeithrio;
Estrangement, î'.stränj'ment n, estron-
iad, dyeithriad ; pellàd
Estray, í.strä' n, anifail crwydr, crwydr-
yn : vi, crwydro
Estreat, î.strît' n, adysgrifen
Estuary, es'tshü.ur.î n, caincfor, culfor
Estuate, es'tshü.ät vi, berwi, tarddellu,
ehwyddo [chwyddiad
Estuation, es.tshü.ä'shun n, berwad,
Esurient, i.zii'r'i.ent a, newynog
Esurine, ez'ii.ri'n a, ysol, difaol
Etcli, etsh vt, darlunio â surai
Etching, etsh'ing n, math o gerfiadaeth,
surddarluniad
Eternal. î.túr'nal a, tragwyddol," tra-
gywyddol, bythol, annherfynol
Eternalize, i.tur'nal.i'z, Eternize, î.tûr'-
niz vt, tragwyddoli, bytholi, anfarwoli
Eternally, í.tíir'nal.î ad. byth, byth
bythoedd, yn oes oesoedd, yn dragy-
wyddol, yn dragywydd [olcìeb
Eternity, î.tûr'ní.tî n, byth, tragwydd-
Etesian, i.ti'zhan a, blvnyddol, amserol
Ether, î'thûr n, uwcnawyr, awyr bur,
uwchwybr; nyfel [pur
Ethereal, i.thî'r'î.al a, awvrol, wybrenol :
Ethic, eth'ik, Ethical, eth'i.kal a, moesol,
moesaidd [athroniaeth
Ethics, eth'iks np, moesaddysg, moes-
Ethnic, eth'nik a, cenedlig: n, pagan,
cenedlddyn, ethnig [cenedldraeth
Ethnology, eth.nol'ö.jî n, cenedlddysg,
Ethology, î.thol'ü.jî n, moesogaeth.moes-
draethawd [ddefod
Etiquette, et'i.ket n, arfer, defod, ar-
Etui, et.wi' n, offerwain
Etymological, et.î.mö.loj'î.kal a, cyf-
lachol, cyfachol, tadogaethol
Etymologicon, et.i.mo.loj'i.kon n>
gwreiddeiriadur, cyneiriadur, cyn-
eirlyfr [iachydd
Etymologist, et.î.mol'ö.jist n, cyf-
Etymology, et.î.mol'ö.jî n, geiryddiaeth,
cyfiachyddiaeth, geirdarddiad. cynach
Etymon, êt'î.mon n, gwreiddair. cvnair,
Eu- px, da [tadogair
Eucharist, ii'ka.rist n, cymmun; coffa
diolchus [munol; diolchus
Eucharistical, ü.kâ.ns'tî.kal a, cym-
Euchology, ii.kol'o.ji n, ffurf o weddi'au
Eucrasy, ii'kra.si n, ardymmer iachus
y corff [sudd y corff
Euchymy, ii'ki.mi n, ardymmer iachus,
Eulogist, ü'lö.jist n, molwr, eanmolwr
Eulogy, ü'lü.ji n, clodair. molawd
Eunuch, ii'nuk n, dysbaidd ; ystafellydl
Eunuchate, u nuk.at vt, dysbaddu
Eupathy, ü'pâ.thî n, teimlad da
Eupepsy, ü.pep'sî n, cydfenvad neu
dreuliad da
Euphonical, ii.fon'i.kal a, perseiniol
Euphony, ü'fö.nì n, pereiddsain, er-
ddygan [ogleddwynt
Euroclydon, ii.rok'li.dun n, dwyrein-
Europe, ü'r'üp n, Ewropa, Ewrop
European, ur.ö.pi'an a, Ewropaidd: »,
Ewropiad
Euros, ii'r'us n, dwyreinwynt [weddiad
Eurythmy. ü'rith.mi n. iawndref'n. cyd-
Eutaxy. ii'tak.si n, trefn sefydledig
Eutha'nasy, ii'than.a.zi n, marwolaeth
ddedwydd
Eutrophy, ü'trö.fî n, iawnfaethiad
Evacuate, i.vak'ii.at r, arloesi, gwaghau,
dyspyddu; gadael [arloe^iad
Evacuation, i.vak.ii.ii'shun », gwaghâd,
Evade, i.viid' vt, cilio, gochelyd; nnvys-
eirio [ad
Evagation, î.vâ.gä'shun »,gwib ; crwydd
E vacillation, i.vaj.i.na'shun n, tyniad,
dadweiniad [difant
Evanescencti, ev.a.nes'ens n, diilanedd;
Evanescent, ev.a.nes'ent a, dirlanol,
difanol, dedwinol, darfodol [aidd
Evangelical, ev.an.jel'i.kal a, efengyl-
Evangelism, i.van'jel.izm n. efeiigyl-
iaeth [efengyles
Evangelist, i.van'jel.ist n, efen-yhvr;
Evangelize, i.van'jel.i'z vt, efengylu
Evanid, i.van'id a, gwanaidd, diflanol,
diflanus [auweddu
Evaporate, î.vap'ö.rät v, mygdarthu,
Evaporation, i.vap.o.rii'shun n, myg-
darthiad [mwyseiriad
Evasion, i.va'zhun n. cvfrwys ochehad,
108
öre; läte, l'íne, nö, müte; she, zh=z azure; thin, thìs; j=dzh. EXA
Evasive, i.vii'siv o, gochelus, cyfrwys
Eve, iv n, min nos, noswyl, nos o flaen
gwyl. On the eve of departure, ar
iynediad, ar fin mynediad
Even, i'vn a, gwastad, cydwastad, gwas-
tadlyfn ; llyfn ; cyfartal, gogymmaint ;
tawel: ad, hyd yn oed; yn ddiau,
sef; yn yr un modd. To he even
with a person, talu'r pwyth i un. To
make even, gwastatäu, gwastadu
Evening, i'vn.ing, Even, i'vn n, pryd-
nawn, min nos, yr hwyr, ucher, ech-
wydd, godechwydd, diwedd - dyad,
diwedydd. Evening - prayer, pryd-
nawnol weddi, gosper [dra; tawel wch
Evenness, î'vn.es n, cyiartaledd, llyfn-
Event, i.vent' n, dygwyddiad; canlyn-
iad, diwedd. At all events, beth bynag
Eventerate, i.ven'tur.iit vt, rhwygo neu
agor y bol [pwysig
Eventful, i.vent'fvvl a, dwysganlyniadol.
Eventide, i'vn.t'id n, ueherddaw, pryd-
• nawn [yllio; chwilio alìan
Eventuate, i.ven'tUat vt, nithio, gwynt-
Eventual, i.ven'tshiual a, dygwyddol;
canlyniadol
Ever, ev'ur ad, bob amser, yn wastad,
erioed, byth, yn dragywydd. For
ever and ever, byth bythoedd, yn oes
oesoedd
Evergreen, ev'ur.grin a, bythddeiliog,
bythwyrdd: n, pren neu lysieuyn
bythwyrdd [didranc; oesol: n, byth
| Everlasting, ev.ur.las'ting a, tragwyddol,
tragywyddol
Everlastingness, ev.ur.las'ting.nes n,
byth, tragwyddolrwydd, bytholrwydd
Everlastingly, ev.ur.las'ting.K ad, yn
[ dragywydd, byth [bythfodol
Everliving, ev.ur.liv'ing a, anfarwol,
Evermore, ev.ur.mo'r' ad, yn ddidawl,
yn ddidranc, yn oes oesoedd
Eversion, i.vur'shun n, dadymchweliad
Evert, i.vurt' vt, dyinchwelyd; didrefnu
Every, ev'ur.i a, pob. Every other day,
ì bob ail ddydd
Everybody, ev'ur.i.bod.i n, pawb, pob
dyn, pob un [pobpeth
Everything, ev'ur.i.thing n, pob peth,
Everywhere, ev'ur.i.whe'r ad, ym mhob
! lie. ym mhob man * [olrhain
Evestigate, î.ves'tî.gät vt, chwilio allan,
Evict, i.vikt' vt, diteddiannu, difeddu
Eviction, i.vik'shun n, prawf ; dyfarniad
Endence, ev'i.dens n, tyst, tystiolaeth;
eglurder : vt, tystio, profi ; amlygu
Evident, ev'i.dent a, amlwg, goleu, eglur
Evil, i'vl (worse, worst) a, drwg, blin,
drygionus, anfad: n, drwg, diygioni,
niwed, aflwydd, anffawd; abred.
King's evil, clefyd y brenin, manwyn.
Evil-doer, drwgweithredwr, drygddyn
Evilness, i'vl.nes n, drygioni
Evince, i.vins' vt, arddangos; profi
Evincible, i.vin'si.bl a, arddangosadwy
Eviration, ev.i.rii'shun n, anwrywiàd,
anwriad; dysbaddiad
Eviscerate, i.vis'ur.at vt, diberfeddu
Evitable, ev'i.ta.bl a, gocheladwy
Evitate, ev'i.tat vt, gochel, cilio rhag,
dianc rhag [gwysiad o
Evocation, ev.o.kii'shun n, galwad allan,
Evoke, i.vok' vt, galw ar, ymbil, gwysio
Evolation, ev.o.la'shun n, ehediad ym-
aith [troellysgogiad
Evolution, ev.o.lu'shun n, dadblygiad;
Evolve, i.volv' v, dadblygu, "egori;
treiglo; rhoddi allan; ymagor
Evulgate, i.vul'gat vt, cyhoeddi
Evulsion, i.vul'shun n, tyniad allan, di-
wreiddiad
Ewe, ü n, dafad; mamog. A young
ewe, hespin, dafadan. An ewe with
young, mamogiad
Ewer, ü'ûr n, dyfrlestr, ystên
Es-, E-, Ef- px, allan, o
Exacerbation, eg.zas.ur.ba'shun «,gerw-
inder, uchder clefyd
Exact, eg.zakt' a, manwl, cywraint,
cryno; llym; cywir: vt, mynu, dn-
geisio, trawsfynu, gormesu
Exaction, eg . zak ' shun n, cribddail,
gorthrymdreth, gormes
Exactness, eg.zakt'nes n, cywirdeb,
cywreinrwydd, manyldra [trymhau
Exaggerate, eg.zaj'ur.at vt, mwyhau,
Exaggeration, eg.zaj.u.ra'shun n, ych-
wanegiad, helaethiad, mwynhâd
Exalt, eg.zolt' vt, mawrhau, mawrvgu,
dyrchafu [dyrchafiad
Exaltation, eg.zol.ta'shun n, arwyrain;
Examination, eg.zam.lna'shun n, ym-
holiad, chwiliad, ymofyniad, profiad;
prawf [profi, chwilio
Examine, eg.zam'in vt, holi, arholi,
Examiner, eg.zam'in.ur n, holydd, ar-
holwr, chwiliwr [llun
Example, eg.zam'pl n, enghraifft, cyn-
Exanimate, eg.zan'i.mat a, dienaid, di-
fywyd, diysbryd: vt, dieneidio; di-
galoni [iad; digalondid
Exanimation, eg.zan.i.ma'shun n, treng-
Exarch, eks'ark n, rhaglaw, llywydd;
cenadwr
109
EXI path, fat, ere, met, mâ-rîne, pin, orb, on, curve, cut. t\v=too, tẃk=took;
Exarchate, eks'fir.kat n, rhaglawiaeth
Exasperate, eg.zas'pur.iit vt, cyffroi,
chwerjsvi, llidio, cythruddo [ddigiad
Exasperation, eg.zas.pu.rii'shun n, gor-
Exauetorate, eg.zok'to.rat vt, difuddio o
blwyf [troednoeth
Excalceated, eks.kal'sln.at.ed a, diesgid.
Excandescence, eks.kan.des'ens n, poeth-
ni, gwres; gwylltincb
Excarnate, eks'kar.nat, Excarnificate.
eks.kar.nif'i.kat vt, dignawdio; cig-
yddio [cloddio
Excavate, eks'ka.viit vt, cafnu, ceudyllu.
Excavation, eks.ka.vii'shun n, tirdoriad,
tirgloddiad [myned tu hwnt i
Exceed, ek.sîd' vt, rhagori, blaenori,
Exceeding, ek.si'ding a, yn rhagori;
rhagorol ; dirfawr iawn [ben
Exceedingly, ek.si'ding.li ad, tra, dros
Excel, ek.sel'v, blaenori, rhagori ; trechu
Excellence, ek'sel.ens n, rhagoriaeth.
ardderchogrwydd, godidogrwydd, en-
wogrwydd; urddas
Excellent, ek'sel.ent a, rhagorol; od;
godidog; gwiw; ardderchog
Except, ek.sept' pr, eithr, oddi eithr.
ond, onid, namyn, heb law, oddi gerth :
c, oddi eithr; oni, onid, oni bai; pe
na, os na, pe nad, os nad: v, eithro,
llysu, gadael allan ; gwrthddadleu
Exception, ek. sen 'shun n, eithriad,
eithrad, gwrthddadl, nam, ardroad
Exceptionable, ek.sep'skun.a.bl a, eithr-
adwy, gwrthodadwy
Exceptious, ek.sep'shus a, hyfeiol, cecrus
Exceptive, ek.sep tiva,llysiannol, eithriol
Excern, ek.surn vt, hidìo allan, gwasgu
allan [lloffiad; detholiad
Excerption, ek.surp'shun n, pigiad,
Excess, ek.ses' n, gormodedd, anghym-
medroldeb, rhysedd
Excessive, ek.ses'iv a, gormodol, rhy,
dirfawr. Excessively large, tra mawr
Exchange, eks.tshiinj' n, newidwriactli,
cyfnewitty : vt, cyfnewid, newid
Exchequer, eks.tshek'ur n, sylltty, y
trysorlys; argedlys [adwy
Excisable, ek.s'i'za.bl a, tolladwy, treth-
Excise, ek.s'iz' n, toll, cyllid, treth: vt,
gosod toll. Exciseman, tollydd, cyll-
idwr [myn; dinystriad
Excision, ek.sizh'un n, trychiad, cym-
Excite, ek.sit'^cynhyrfu, annog, cyffroi
Excitement, ek.sit'ment n, cyffroad. an-
nogaeth, annosiad, cynhyrriad
Exclaim, eks.kliim' vt, crochlefain,
gwaeddi, bloeddio; wfftio
Exclamation, eks.kla.ma'shun n, ban-
llef, cri ; rhyfeddeb. Note of exclama-
tion, rhyfeddnod ( ! ) [leisiol
Exclamatory, eks.klam'a.tur.i a, croch-
Exclude, eks.kliid' vt, cau allan, bwrw
allan ; gwrthod, gwahardd
Exclusion, eks.klii'zhun n, gwrthodiad.
llysiant [duol, didol
Exclusive, eks.klii'siv a, Uysiannol. neill-
Excogitate, eks.koj'i.tat vt, dyfeirio;
cael allan [dychymmyg
Excogitation, eks.koj.i.ta'shun n, dyfais,
Excommunicate, eKs.ku.mii'ni.ka't vt,
esgymmuno [shun n, esgymmundod
Excommunication, eks . ku . mii . ni . kii'-
Excoriate, eks.ko'r'i.at vt, digroeni,
blingo, dirisglo; pilio [iad
Excoriation, eks.ko r.î ä'shunra. digroen-
Excorticate, eks.kor'ti.kiit vt, dirisglo
Excrete, eks'krit vt, hochi, hochboeri
Excrement, eks'kri.ment ?i,ysgarth. torn
Excremental, eks.kri.men'tal a, ysgarth-
ol, tomol [atwf, oddi', hwrwg
Excrescence, eks.kres'ens n, gorthwfiad,
Excretion, eks.kri'shun n, ysgarthiad,
ymgarthiad [krftur.i a, arloesol
Excretive, eks.kri'tiv, Excretory, eks-
Excruciate, eks.krw'shi.at vt, arteithio,
dirboeni [gusodi
Exculpate, eks.kul'plit vt, difeio, es-
Exeulpation, eks.kul.pa'shun ?i, difeiad,
digyhuddiad, esgus [daith; gwibiad
Excursion, eks.kur'shun n, gwibym-
Excursive, eks.kur'siv a, gwibdeithiol
Excusable, eks.kii'sa.bl a, esgusadwy,
maddeuadwy [diheurol
Excusatory, eks.kii'za.tur.i a, esgusol,
Excuse, eks.kiis' n, esgus, esgusawd,
diheurad. Without excuse, diesgus
Excuse, eks.kiiz' vt, esgusodi; diheuro
Execrable, eks'i.kra.bl a, adgas, mellt-
igedig, ysgeler [ffieiddio
Execrate, eks'i.krat vt, melltithio, rhegu,
Execration, eks.i.kra'shun n, melltith,
rhegfa, rheg ; ffieiddiad
Execute, eks'i.kiit vt, cyflawnu, cwblhau ;
dienyddio. To execute judgement
gwneuthur barn
Execution, eks.j.kii'shun n, cyflawniad,
dienyddiad [dienyddwr
Executioner, eks.i.ku'shur^ur n, crogwr:
Executive, eks.ek'ii.tiv a, gweithred-
iadol; llywiol [weinydd
Executor, eks.ek'ii.tur n, cymmyn-
Executrix, eks.ek'u.triks «, cymmyn- 1
weinyddes [ iad J
Exigesis, eks.i.ji'sis n, eglurhâd, esoon-f- 1
110
ore; liite, line, nö, mute; she, zh=z azure; thin, thìs; j=dzh. EXP
Exegetical, eks.î.jetfî.kal a, eglurhaol
Exemplar, eg.zem'plur re,enghraifft, cyn-
llun, deongliad [enghreifftiol
Exemplary, eg'zem.plur.i a, dilymviw.
Exemplification, eg.zrm.pli.f i.kii'shun re,
arddangosiad, cynddefwad; eglurhâd
Exemplify, eg.zem'pli.fi vt, egluro, ad-
\ ysgrifenu, dangos
•Exempt, eg.zemt'ri, rhyddhau, dirwymo,
j esgusodi: a, rhydd, esgusodol
Exemption, eg.zem'shun re, trwydded.
f rhyddfraint
Exenterate, eks.en'tur.at vt, diberfeddu
Exequies, eks'i.kwiz re, arwyliant, arwyl
lExercent, eg.zur'sent a, arferiaethol, yn
ymarfer â
lExercise, eks'ur.s'iz re, ymarferiad, gor-
chwyl, gwaith, llafur, golafur; ym-
I arial, ymysgwyd; ymdrechwaith ;
dognwaith : v, arfern, ymarfer, profi,
i trin [arferiad
Exercitation, eg.zur.si.ta'shun re, ym-
Exert, eg.zurt' vt, ymegn'io, ymdrechn.
ymorchestu. To exert an influence
on, efleithio ar [egni'ad, ymdrech
Exertion, eg.zur'shun re, ymroddiad, ym-
Exesion, eg.zi'zhun re, bwytâd trwodd,
treiddiad [ferwad, crychias
Exestuation, eg.zes.tshu.a'shun re, go-
Exfoliate, eks.foli.at vi, deilio allan;
delltenu, pilio
Exhalation, eks.ha.la'shun re, myg-
i| darthiad; ager, tawch [darthu
Exhale, eg.zal' v, anadlu allan; myg-
Exhaust, eg.zost' vt, gwaghau, gwan-
1 hau; dyhyspyddu [gwanhâd
Exhaustion, eg.zos'tshun re, gwaghâd,
•Exhaustless, eg.zost'les a, anhyspydd-
1 adwy, anhyspydd, didrai
Exhibit, eg.zib'it vt, dangos, darlunio,
;. gosod alian, darddangos, arddangos
Exhibition, eg.zi.bish'un re, arddangos-
i iad; heiddwobr i ysgolheigion
Exhibitioner, eg.zi.bish'un.ur re, ysgol-
haig, gwobrwyedig [bywiogi
Exhilarate, eg.zil'ur.at vt, Horn, sirioli,
Exhort, eg.zort' vt, cynghori, annog,
cymhell [annogaeth; rhybudd
Exhortation, eks.hor.ta'shun re, cynghor,
Exhortative, eg.zor'ta.tiv, Exhortatory,
eg.zor'ta.tur.i a, annogaethol
Exhumation, eks.hii.ma'shun re, sym-
; mud iad o'r bedd, dadgladdiad
Exigence, eks'i.jens n, angen, gofyniad;
, achos [henrhaid; dirach'os
Exigent, eks'i.jent re, dirangen; ang-
Exiguous, eg.zig'ii.us a, bychan, eiddil
Exile, eks'i'l re, alltud ; alltudes ; alltud-
aeth, alltudedd, henvriaeth, deoliad:
vi, alltudo, alfrvladu, deol, difroi
Exilement, eg.ziTment re, alltudaeth
Exility, eg.zil'i.ti re, eiddihvch, meinder
Exinanition, eg.zin.a.nisn'un re, gwag-
hâd; diddymiad [bod yn fyw
Exist, eg.zist' vi, bod, hanfodi, byw,
Existence, eg.zis'tens re, bod, bodoliaeth,
hanfod [mewn bod
Existent, eg.zis'tent a, bodol, hanfodol,
Exit, eks'it re, mynediad allan; yma-
dawiad; marwoìaeth. He made his
exit, aeth allan [ymadawiad
Exodus, eks'o.dus, Exody, eks'o.di re,
Exogenous, eks.oj'i.nus a, elltyfol, es-
tyfol; alltwf _ " [tyflys
Exogens, eks'b'.jenz np, estyfion, es-
Exomphalos, eg.zom'fa.lus re, bogeil-
rwyg, toriad llengig
Exonerate, eg.zon'ur.at vt, esmwythäu,
difeichio [iad, dadlwythiad
Exoneration, eg.zon.u.ra'shun re, difeich-
Exoptable, eg.zop'ta.bl a, dymunol
Exorable, eks'o.ra.bl a, cymmodadwy,
hyblyg, hynaws [medroldeb
Exorbitance, eg.zorTn.tans re, anghym-
Exorbitant, eg.zor'bi.tant a, anwedd,
gormodol. Exorbitant price, crogbrys
Exorbitate, eg.zor'bi.tat vi, drawswyro,
diarfforddi [eddu
Exorcise, eks'or.si'z vt, tyngedu, cyfar-
Exorcism, eks'or.sizm re, swyngyfaredd,
tyngediaeth [swynwr
Exorcist, eks'or.sist re, tyngedydd,
Exordium, eg.zor'di.um re, rhagdraeth,
rhagymadrodd, rhaglith [addurniad
Exornation, eks.or.na'shun re, addurn;
Exortive, eg.zor'tiv a, dwyreiniol, cyfodol
Exosseous, eg.zosh'us a, diesgyrn
Exotic, eg.zot'ik a, dyeithrol, estronol,
pellenig : re, peth tramor
Expand, eks.pand' v, taenu, lledu ; ym-
ledu, ymagor ; darledu ; dadblygu
Expanse, eks.pans' re, eangder; ymlediad
Expansion, eks.pan'shun re, taeniad, taen,
eangiad, Uediad, chwyddiant
Expansive, eks.pan'siv a, ymdaenol, vm-
ledol [ymledu
Expatiate, eks.pä'shî.ät vi, ymhelaethu ,
Expatriate, eks.pa'tri.at vt, allwladu,
alltudio, difroi
Expatriot, eks.pä'trî,ut re, anghywleid-
iad; alltud [ediych am
Expect, eks.pekt' vt, dysgwyl, aros,
Expectancy, eks.pek'tan.si re, dysgwyl-
iad ; etifeddiaeth ddysgwyliedig
EXP path, fat, ere, mot, mâ-rîne, pin, ôrb, on, curve, cut, t\v=too, tẁk=took;
Expectant, eks.pek'tant a, dysgwylgar :
n, dysgwyliwr [iad; ymarosiad
Expectation, eks.pek.tii'shun n, dysgwyl-
Expectorant, eks.pek'to.rant a, poer-
garthol
Expectorate, eks.pek'to.rat vt, poeri,
peswchboeri [peswchboeriad
Expectoration, eks.pek.to.ra'shun n,
Expedience, eks.pi'di.ens n, cyfaddas-
rwydd, cymhwysder ; lies
Expedient, ek.s.pi'di.ent a, addas, cy-
mhwys, cyílëus; llesol: n, dyfais,
ffordd addas
Expedite, eks'pi.dit vt, dirwystro.
rhwyddhau, prysuro: a, rhwyddol.
parod, ebrwydd
Expedition, eks.pi.dish'un n, prysuriad,
cyrlyrnedd, brys ; kynt filwraidd, cad-
gyrch, ymgyrchiad [cyflym, esgud
Expeditious, eks.pi.dish'us a, ebrwydd,
Expel, eks.pel' vt, bwrw allan, gyru
ymaith, tarfu [gwario, treulio
Expend, eks.pend' vt, difa, afradu;
Expenditure, elcs.pen'dî.tshü'r n, traul,
cost; treuliad
Expense, eks.pens' n, traul, cost
Expenseless, eks.pens'les a, didraul.
digost; rhad [costus; drud
Expensive, eks.pen'siv a, treulfawr,
Experience, eks.pi'r'i.ens n, prawf,
profiad ; hirbrawf, ymbrawf, ymarfer-
iad; eyfarwyddyd : vt, profi; teimlo,
ymbrofi [cyfa rwydd
Experienced, eks.pi'r'i.enst a, profedig ;
Experiment, eks.per'i.ment n, prawf;
cais, cynnyg : vi, gwneuthur prawf
Experimental, eks.per.i.men'tal a, prof-
iadol [hyddysg, medrus, bylaw
Expert, eks.purt' a, cyfarwydd, hyfedr,
Expertness, eks.purt 'lies ?i, deheurwydd,
deheuedd, medrusrwydd [dileadwy
Expiable, eks'pi.a.bl a, maddeuadwy.
Expiate, eks'pi.at vt, gwneyd iawn; dy-
huddo [mod; iawniad
Expiation, eks.pUi'shun n, iawn; cym-
Expiatory, eks pî.â.tur.î a, dyhuddol,
eymmodroddol
Expiration, eks.pi.rii'shun n, anadliad
allan; ymadawiad; terfyniad
Expire, eks.pi'r' v, anadlu allan; trengu,
darfod, diweddu [«'igor
Explain, oks.pllin' vt egluro, deongli,
Explanation, eks.pla.na'snun n, eglur-
hful, amlygiad, deongliad
Explanatory, eks. plan â.tur.î a, eglur-
baol, amfygiadol [diangenrhaid
Expletive, eks'pli.tiv n, gair llanw, gair
Expletory, eks'pll.tur.i a, cyflenwol, yn
llenwi [deongladwy
Explicable, eks'pli.ka.bl a, egluradwy,
Explicate, eks'pli.kiit vt, dadblygu.
dattod, egluro
Explication, eks.pli.kii'shun n, dad-
blygiad, deongliad [agoriadol
Explicative, eks'pli.ka.tiv a, eglurhaol
Explicator, eks'pli.ka.tur n. eglurhäwr
Explicit, eks.pbs'it a, amlwg, eglur
penodol, manwl
Explode, eks.plod' v, ffrwydro; hwtio
gwrtbod yn ddirmygus. The theorj
is exploded, mae'r dyb wedi ei dadbrof
Exploit, eks.plult' n, gorchest, gwrol-
waith, gorcnestwaith
Exploration, eks.plo.rii'shun n, fforiad
chwiliad allan [fforio, olrhai)
Explore, eks.plo'r' vt, chwilio allan
Explosion, eks.plo'zhun n, ffrwydriad
ysgortiad; ergyd [ruthrc
Explosive, eks.plo'siv a, ysgortiol, tan
Export, eks'po'rt n, nwydd tramoredig
Export, eks.po'rt' vt, anfon allan, tros
glwyddo, allgludo [iad, mordrosia
Exportation, eks.po'r.ta shun n, tramot
Expose, eks.poz' vt, amlygu, dynoeth
dangos allan; gwaradwyddo; perygl
Exposition, eks.po.zish'un n, agoriad, eg
lurhâd, deongliad; seíÿllfa [arnodyd
Expositor, eks.poz'i.tfir n, deonglm
Expostulate, eks.pos'tshu.liit vi, jm
liwied, ymddadleu, ymresymu
Expostulation, eks.pos.tshu.lii'shun i
ymresymiad [ymliwaid
Expostulatory, eks.pos'tshü.lâ.tur.î i
Exposure, eks.po'zkur n, dynoethiai
gwaradwyddiad [deong
Expound, eks.pihvnd' vt, egluro, egoi
Expounder, eks.pihvn'dur n, dconglyd
lladmerydd, eglurhiiwr
Express, eks.pres' vt, mynegu, dywedy
adrodd; dadgan, traethu; darluni
gwasgu allan, gwryfio: a, penodt
eglur, hvsbysol. gwir: «, brysgenad
Expressible, eks.pres'i.bl a, traethadw;
darluniadwy
Expression, eks.presh'un n, gair, yn
adrodd, dywediad; dull ymadrod»
gwasgiad allan. Expression of com
tenance, dull gwynebpryd
Expressive, eks.pres'iv a, mynegol; d«<
luniadol; dwysddywedol, grymw
cynnwysfawr
Expressly, eks.pres'li ad, wrth ei en»
yn benodol, yn eglur [dadganii
Expressure, eks.presh'ûr «, myneg'
112
ôre; läte, line nö, miite; she, zh=z azure; thin, thìs; j=dzh. EXT
Exprobrate, eks'prö.brät vt, edliw, ym-
hw, dannod i, wrTtio
Exprobration, eks.pro.bra'shun n, ed-
liwiant, dannodiaeth, cyhuddiad dir-
mygus [trosi
Expropriate, eks.pro'pri.iit vt, arallu;
pacpugn, eks.piin' vt, gorthrechu, gorch-
tygu, goresgyn ; tarfu
pxpugnable, eks.pug'na.bl a, goresgyn-
adwy, ennilladwy [fygiad, trechiad
.Expugnation, eks.pug.na shun n, gorch-
■ Expugner, eks.pii'niir n, gorthrechwr
Expulsion, eks.pul'shun n, tarfiad ; troad
neu fwriad allan, gyriad ymaith
Expulsive, eks.pul'siv a, a yro allan
Expunction, eks.pungk'shun n, dilead,
tyniad ymaith [allan
Expunge, eks.punj' vt, dilëu; croesi
Expurgate, eks.pur gät vt, carthu ; puro,
i glanbau [puredigaeth
Expurgation, eks.pur.ga'shun ra,glanhâd,
Expurgatory, eks.pur 'gâ.tur.î a, ys-
gar t hoi, glanwei thiol
Exquisite, eks'kwi.zit a, rkagorol, od
iaeth, godidog, dethol; perffaith, eithaf
Exquisiteuess, eks'kwi.zit.nes n, man-
i ylrwydd, cywreinrwydd, destlusrwydd
Exsanguious, ek.sang'gwi.us a, diwaed
Exsibilate, ek.sib'i.lat vt, hysio neu
hwtio ymaith
Exsiceant, ek.sik'ant a, sychaidd
Exsiccate, ek.sik'at vt, sychu, dysychu
Exsuccous, ek.suk'us a, sychlyd, disudd
Exsuction, ek.suk'shun n, sugniad allan
Exsudation, ek.sii.da'shun n, chwysiad,
Exsude, ek.siid' v, chwysu [dyhidlad
Exsuscitate, ek.sus'i.tat vt,dihxmo, cyfl'roi
Extancy, eks'tan.si n, bodoldeb
Extant, eks'tant a, yn bod, mewn bod,
|Extasy, eks'ta.si. — Ecstasy [i'w gael
Extemporaneous, eks . tem . pö . rä'nî . us,
r Extemporary, eks.tem'po.rur.i a, di-
| ragfyfyr, disyfyd
Extempore, eks.tem'po.ri ad, heb iyfyr-
; dod, yn ddifyfyr, yn ddiattreg
lExtemporize, eks.tem'po.r'iz vi, llafaru
yn ddiragfyfyr [eangu, arledu
Extend, eks.tend' v, estyn, cyrhaedd,
Extensible, eks.ten'si.bl a, estynadwy,
j lledadwy [lediad, eangiad
Extension, eks.ten'shun n, estyniad, ar-
iExtensive, exs.ten'siv a, eang, helaeth,
maith [haeddiad, eangder
Extensiveness, eks.ten'siv.nes n, amgyr-
•Extent, eks.tent' n, cyrhaedd, helaeth-
^ der, maint [gafnhau
Extenuate, eks.ten'ii.at vt, Ueihau, ys-
Extenuation, eks.ten.ii.a'shun n, lleihâd ;
esgusodiad, goguddiad
Exterior, eks.ti'r'i.ur a, allanol, oddi
allan, o faes : n, tu faes, ymddangosiad
allanol
Exterminate, eks.tur'mi.nat vt, llwyr
ddyfetha, divvreiddio [wreiddiad
Extennination, eks.tur.mi.na'shun n, di-
External, eks.tur'nal o, nesaf allan,
allanol, o'r tu allan
Externals, ex.tur'nalz np, allanohon
Extersion, eks.tur'shun n, dilead, rhwb-
iad ymaith
Extil, eks.til' vi, dyhidlo neu ddysdyllu o
Extillation, eks.ti.La'shun n, dyhidliad
Extinct, eks.tingkt a, diffoddedig ; wedi
darfod, difanedig
Extinction, eks.tingk'shun n, diflfoddiad;
llwyr ddyfethiad ; dilead
Extinguish, eks.ting'gwish vt, difFodd;
diddymu, dilëu; llwyr ddifa
Extinguishable, eks.ting'gwish.a.bl a,
diffoddadwy [ffoddvr
Extinguisher, eks.ting'gwish.ur n, di-
Extirpate, ex.tur'pat vt, diwreiddio ; di-
nystrio [iad; distrywiad
Extirpation, eks.tur.pa'shun n, diwreidd-
Extol, eks.tol' vt, mawrygu, dyrchafu,
arwyrain, canmol, clodfori [ddeilaidd
Extorsive, eks.tor'siv o, treisiol, crib-
Extort, eks.tort' vt, cribddeilio, edwica,
gwasgu [gorthrymiant
Extortion, eks.tor'shun n, cribddail,
Extortionate, eks.tor'shun.at a, treisiol
Extortioner, eks.tor'shun.ur n, cribddeil-
iwr, gorthrymwr, gormeswr
Extra- px, allan o, tu hwnt i
Extract, eks.trakt' vt, dethol, gwasgu,
tynu neu bigo allan
Extract, eks'trakt n, detholiad, dewis-
ran, sylweddran. Extracts, pigion,
dewision, dyfyniadau
Extraction, eks.trak'shun ?i,tyniad allan ;
gwelygordd, bonedd, cyfF. Of low
extraction, lledryw. Of high extrac-
tion, diledryw, boneddig
Extractor, eks.trak'tur n, tyniedydd
Extrajudicial, eks.tra.ju.dish'al a, allan
o reol cyfraith, afreolaidd
Extramission, eks.tra.mish'un n, anfon-
iad allan [bydol
Extramundane, eks.tra.mun'dan a, tra-
Extraneous, eks.tra'ni.us a, estronaidd,
arallaidd, allanol, diberthynas, am-
mherthynol, dyeithr
Extraordinary, eks.trôr'dî.nur.î a,hynod,
anghyüredin, od, odiaeth, anarferol
113
FAC path, fat, êre, met, mâ-rîne, pin, ôrb, on, curve, cut, tŵ=too, tẁk=took;
Extraparochial, eks.trâ.pà.rü'kî.al a,am-
mhlwyfol, allan o'r plwyf
Extravagance, eks.trav'a.gans n. afrad,
gwastraff, gormodedd, difrodaeth, af-
radlonedd; afresymoldeb
Extravagant, eks.travTi.gant a, gormod,
gwastraffus, difrodus, didrefn, afres-
ymol; afradlawn, treulgar, treulfawr
Extravagate, eks.trav'a.gat vi, ynfyd-
siarad, ffladru [o'i briod lestr
Extravasated, eks.trav'a.sa.ted a, allan
Extravenate, eks . trâ . vî 'nät a, wedi
tarddu o'r gwytk'ienau [allan
Extraversion, eks.tra.vur'shun n, tafliad
Extreme, eks.trim' n, eitkafedd, terfyn,
ynod pellaf : a, eithaf, pellaf, diweddaf;
dirfawr, rhyfawr, gor-, tra-. Extreme
heaviness, trathrymder. Extreme age,
gorhenaint [ddirfawr, tra, gor-
Extremely, eks.trim li ad, dros ben, yn
Extremity, eks.trem'i.ti n, pen pellaf,
eithaf, cwr eithaf, cyfyngder, gwasgfa ;
enbydrwydd [ddyrysu; dadfaglu
Extricate, eks'tri.kat vt, rhyddhau ; di-
Extrication, eks.tri.ka'shun n, diddyrys-
iad, dirwydiad [allanol
Extrinsic, eks.trin'sik a, ammhriodol,
Extrude, eks.trwd' vt, gwthio ymaith ;
bwrw allan [ymaith
Extrusion, eks.trw'shun n, gwthiad
Extuberance, eks.tii'bur.ans n, oddf,
hwnvg, twddf [chwyddiad
Extumescence, eks.tu.mes'ens »,cb wydd,
Exuberance, eg.zii'bur.ans n, arddigon-
edd; gordyfiant [gormodol
Exuberant, eg.zii'bur.ant a, rhylawn,
Exuberate, eg.zu'bur.at vi, gorlenwi,
gorlifo, rhylenwi
Exuccous, eic.suk'us. — Exsuccous
Exude, ek.siid'. — Exsude
Exulcerate, eg . zul'sur.at vi, gwelib,
Uynori [i'ad, crawniad
Exulceration, eg.zul.su.ra shun n, gwel-
Exult, eg.zult' vi, gorfoleddu, llawen-
ychu, ymffrostio
Exultation, eg.zul.ta'shun n, gorfoledd,
gorhoen, ymorfoleddiad, ymfl'rost
Exundation, eks.mi.dii'shun n, gorllif,
llifeiriaut
Exuperance, ek.sii'pur.ans n, traph^vys
Exustion, eg.zus'tsnun n, Uosgiad, try-
1« .SLTl.l'l
Exuviae, eg.zii' vî.î njp, crwyn a fwrir
f^yas, i'as n, hebog ìeuanc
Eye, i" n, llygad; golwg, trem, gwekd;
blagnryn; rliwylí; nytiiaidogoed ieir:
of, llygadu, tremio, edrych, gvvylio.
Eye-ball, camvyll y llygad. Eye-
brow, ael y llygad. Eye-drop, deigryn.
Eye - glass, drychwydr Eye - lash,
brow, ael y llygad. Eye-drop, deigryn.
Eye - glass, drychwydr Eye - lash,
blew yr amrant. Eye-lid, ainrant,
caead llygad. Eye-service, golwg-
wasanaeth. Eye-shot, cipolwg, trem-
yn. Eye-sight, golwg. Eye-sore,
peth cas i'r golwg. Eye-string, g'iau'r
llygad. Black-eyed, Uygad-ddu,
llygeittu. Blear-eyed, Uygadwlyb.
Blue-eyed, llygadlas. Evil-eyed, eidd-
igus. Goggle-eyed, llygadfawr. Moon-
eyed, cibddall. One-eyed, unllygeidiog.
Squint-eyed, llygadgam.llygad-draws.
Wall-eyed, llygadfiith. To cast sheep's
eyes, edrych ar \vyr: ar un
Eyeless, Y'les a, dilygad, dall
Eyelet, Y'let, Eyelet-hole, 'i'let.hül n, olp,
olpai, twll olpai
Eyeot, i"ot n, ynysan, ynysig [cylchlys
Eyre, ê'r n, Dys barnwr ymdeithiol,
Eyry, í'r'î n, nythle adar ysglyfgar
Fabaceous, f â.bä'shus a, o natur ffaen.
ffäenaidd
Fable, f ii'bl n, ffugchwedl, rhith banes.
dammeg, ffugeb; ifalsedd: v, ffug-
lunio, ffugio, chwedlu [waith, cydwt
Fabric, fii'brik n, adail, adeilad, adeil-
Fabricate, fab'ri.kat vt, adeilo; llunio.
ffui-fio, gwneuthur ; llyfelu ; ffugio
Fabrication, fab.ri.ka'shun n, adeilad-
iad, gwneuthuriad ; anwiredd
Fabulist, fab'ii.list n, chwedlydd, dam-
megwr, chwedleuydd
Fabulous, fab'ii.lus a, dychymmygol
ffugiol, disail [rwydi
Fabulousness, fab'ii.lus.nes n, ffugidJ
Facade. í'â.säd' n, gwyneb adeiliad
Fate, fas 11, gwyneb, gwynebpryd, arfl
wyneb : v, wynebu, gwynebu, gwrth f j
wynebu. Bare-faced, digywilyddiH
Double-faced, deuwynebog, rhagrithH
iol. Pale-face, wyneblwyd, piglafj I
gweblas. Shame-faced, cywilyddnaH
A wry face, gwep. Facing a persorftl
gyferbyn ag un. To make facetH
gwepio
Facet, fas'et n, arwyneb bychan
Facetious, f a.sî'shus a, cellweirus, arai*j
arabeddus, digrif [edd, digrifwcH
Facetiouanesa, fà.si'shus.nes n, arailj
Facial, fä'shal a, gwynebol. Faciill
angle, ongl a ffiu-fir gan linellau o I
clust i'r genau, ac o'r genau i'r take I
114
öre; läte, line, nö, mute; she, zh=z azure; thin, thìs; j=dzh. FAL
Facile, fas'il a, hawdd, rhwydd, hyblyg.
hydyn [rwyddo
Facilitate, f â.sil'î.tät vt, rhwyddhau, hy-
Facihty, f â.sil'î.tî n, hwylusdod, rhwydd-
ineb, rhwydded [fad, diried
Facinorous, fâ.sin'ö.rus a, ysgeler, an-
Fact, fakt n, gweithred ; ffaith. In fact,
mewn gwirionedd
Faction, fak'shnn n, plaid, ymblaid, ter-
fysgblaid [bleidgar
Factious, fak'shus a, terfysgus, ym-
Factitious, fak.tish'us a, gwneuthuredig
Factor, fak'tur n, goruchwylydd, dir-
pnvy, rhyngfaelydd [dros arall
Factorage, fak'tur.aj n, marchnadaeth
Factorship, fak'tur.ship n, goruchwyl-
iaeth, marchnadaeth dros arall
Factory, fak'tur.i n, gweithfa; trigle
neu gymdeithas masnachwyr dir-
prwyol [gwaith
Factotum, fak.to'tum n, gwas pob
Faculty, fak'ul.ti n, medr, galluedd,
braint ; cynneddf ; y gymdeithas fedd-
ygol, y meddygon
fecundity, fa.kun'dtti «, hyawdledd,
firaethineb [siarad
Faddle, fad'l vi, ofera, ffwdanu, ofer-
Fade, fäd v, edwi, difanu, diflanu, di-
hoeni; gwywo. Apt to fade, diflan-
; adwy. Never-fading, anniflanol
Fady, í a'dî a, dhian, gwywedig, edwin
iFseces, fi'siz n, ysgarthion
Fag, fag v, baeddu, euro ; ymflino, llesg-
: äu. Fag-end, gobed brethyn, y pen
gwaethaf
Fagot, fag'ut n, ffagod, ifasgell, cedysen,
cidysen : vt, ffagodi, cydrwymo, cidysio
!Fail. tal vi, ffaelu, methu, dirrygio, pallu;
r tori i fyny. Never-failing, diball
Failure, fä'lü'r n, ffaeliad, methiant, pall,
i gwalliad, diifyg, bai ; toriad
,'Fain, fan a, awyddus, chwannog, ewyll-
; ysgar: ad, jn chwannog, tan orfod.
> 1 fain would, chwennychwn, da fyddai
' genyf, dymunwn
Famt, fänt a, egwan, methedig, llwfr;
■ aneglur: vi, llesmeirio, llewygu;
' llesgäu [1yd
Faintish, f iin'tish a, gwanllyd, gwanych-
,?aintness, f änt'nes n, gwendid, Uesgedd,
nychdod; llyfi-der, llyfrdra
dainty, f än'tî a, llesmeiriol, llwfr, egwan
7 air, fê'r n, ifair; y rhyw fenywaidd:
a, teg, glân, prydferth, telaid, mwyn-
1 aidd; gloew, claer; cyfiawn, didwyll.
Fair or foul, teg neu annheg
paring, fê'r'ing n, ífeh-yn. rhòdd o ffair
Fairness, fê'r'nes n, tegweh, glendid;
uniondeb, cyfiawnder
Fairy, f ê'r'î n, ellyll, anysbryd : a, per-
thynol i'r tylwyth teg. Fairies, y
tylwyth teg, bendith eu mamau
Faith, f äth n, ffydd, crediniaeth, cred,
coel; hyder, ymddiried; ffyddlondeb.
To break one's faith, tori ei air
Faithful, fäth'fẁl a, ffyddlawn, cywir,
didwyll. The faithful, y ffyddloniaid,
y credinwyr
Faithfulnes, fäth'fẁl.nes n, ffyddlondeb,
cywirdeb [ffyddlawn
Faithless, fäth'les a, diffydd, digred ; an-
Fake, f ak n, torch rhaff, un tro ar raff
Fakir, f ii'kur n, plaid o grefyddwyr pen-
boeth yn y dwyrain [bachog
Falcated, fal'ka.ted a, crymanaidd;
Falcation, fal.ka'shun n, gwyrni, crym-
edd [crwmgleddyf
Falchion, fôl'tshun n, cryman-gledd,
Falciform, fal'sî.fôrm a, bachog, crwm,
crymanddull
Falcon, f o'kn n, math o hebog, curyll
Falconer, f o'kn.ur n, hebogydd
Falconet, fal'ko.net n, cyflegr bychan
Falconry, f o'kn.ri n, hebogyddiaeth
Faldstool, f ôld'stŵl n, mainc a ddefn-
yddir i goroni
Fall, f 61 (fell, fallen) vi,cwympo, syrthio ;
tramgwyddo; dygwyddo: n, cwymp,
cwympiad, codwm; disgyniad, syrth-
iad; dygwydd, syrth; dinystr. To
fall in with, cyfarfod. To fall out,
dygwydd; ymryson, cwympo maes.
To fall back, cilio yn ol, enciho. Fall-
ing sickness, yr haint dygwydd
Fallacious, fa.lä'shus a, twyllodrus,
twyllgar, fFugiol [iaeth
Fallacy, faí'â.sî n, twyll, hoced, hudol-
Fallen, föi'n pp. — Fall [gwendid
Fallibility, fal.î.bil'î.tî n, hydwylledd,
Fallible, fal'î.bl a, hyball, hysiom, hyfeth
Fallopian, fa.lö'pî.an a, Fallopiaidd
Fallow, fal'ö n, braenar, adwydd: v,
braenaru: a, hyddliw, gwyneugoch:
braenarliw. Fallow-deer, danys, gafr
danys, danas, hydd
False, fôls a, anwir, ffugiol, gau, cel-
wyddog, twyllodrus. A false oath,
geulw, anudon, llw anudon
Falsehood, fôls'hẁd, Falsity, f ôl'sî.tî n,
ffalsedd, geudeb, anwiredd, celwydd
Falsifier, fôTsî.fî.ûr, n, ffugiwr, geu-
eiriwr, celwyddwr j]gwrthbrofi
Falsify, fôl'sì.fi v, ffugio;. llygru;
Falter, f ôl'tûr vi, petrffto ; bloesgi, methr
115
FAS path, fat, ére, met, mâ-rîne, pin, Orb, on, curve, cnt, tvv=too, tẁk=took;
Faltering, f óTtur.ing n, bloesgni
Fame, fiim n, bri, clod, enwogrwydd,
enw ; gair, son, chwedl, newydd
Famed, fämd a, enwog, clodfawr, hyglod
Fameless, fäm'les a, anenwog, anhynod
Familiar, fâ.mil'yfìr a, cyfeillgar, cyf-
eillaidd; adnabyddus; tenluaidd: n,
cyfaill, cydnabod. Familiar spirit,
ysbryd dewiniaeth
Familiarity, fâ.mil.î.arì.tî n, cydna-
byddiaeth; cyfeillach; cynnefindra
Familiarize, f a.mil'yur.Tz vt, cynnefmo
ymgynnefino [ach
Family, fam'î.lî n, tenlu; cenedlaetb.
Famine, f'am'in n, newyn, difFyg ymbortl:
Famish, fam'ish v, newynu; marw o
newyn [hyglod, nodedig
Famous, fä'mus a, clodfawr, enwog,
Fan, fan n, gwyntyll, nithlen: vt.
gwyntyllio, pnro, nithio
Fanatic, f a.nat'ik n, penboethiad ; cref-
yddwr penboeth [gwallgofus
Fanatical, fa.nat'i.kal a, penboeth.
Fanaticism, fa.nat'i.sizm n, penboeth-
ni, gwallbwyll [iedig
Fancied, fan'sid a, dychymmygol, ffug-
Fanciful, fan'sî.fẁl a, dychymmygus,
coelgar, ffoldybus [pwyaeth
Fancifulness, fan'si.fvvl.nes n, mym-
Fancy, fan'sî n, dychymmyg, darfelydd ;
oferdyb, mympwy, llettyb; hoft'edd:
serch, v, dychymmygu, tybio; serchu
Fandango, fan.dang'gö n, math o daplas
Fane, fan n, teml, addoldy, eglwys, llan
Fanfaron, fan'f â.run ?i, bygylwr, gwag-
ymffrostiwr [hocsach, ffrost
Fanfaronade, fan.fâ.rö.näd' n, rhodres,
Fang, fang n, ysgythr ; crafanc, ewin
Fanged, fangd a, ysgythrog
Fangled, fang'gld a, coegfFurfiedig,
ffugiedig [grafanc
Fangless, fangles a, diysgythr, di-
Fannel, fan'el, Fanon, fan'un n, ys
gwyddrwyll offeiriad
Fantastic, fan.tas'tik, Fantastical, fan-
tas'ti.kal a, ffoldybus, coegfalch.
penchwiban ; mympwyol, anwadal
Fantasticalness, fan.tas'ti.kal.nes n, an-
wadalwch, penchwibandod
Fantasy, fan'tâ.sî n, mympwy, oferdyb
Far, far (farther, further; farthest
furthest) a, pell, pellenig, anghys-
bell; hirbell: ad, ym ndiell, pell,
By far, o lawer. He is not far
off, nid yw efe ym mhell. As far, cy-
belled. Thus far. hyd yma. Far
better, llawer gweíl, gwell o lawer
Farce, f ârs n, coegchwareu ; esgusbeth,
lliw o beth [digrifol
Farcical, far'si.kal a, coegchwareuol ;
Farcy, f âr'sî n, y clefri mawr, gwahan-
glwyf y meirch. Water farcy, y
clefri dyfrllyd
Fardel, fâr'del n, sypyn [erw
Fardingdeal, fâr'ding.dîl n, chwarter
Fare, fe'r n, lluniaeth, bwyd; ymborth;
cludlog : vi, bod, byw ; ymborthi
Farewell, f é'r.wel' i, bydd wych, yn iach :
», cyfarchiad ymadawol, caniad yn
iach. To bid farewell, canu yn iach
Farinaceous, far.î.nä'shus a, blodwy,
blodiog, blawdog, blawdaidd
Farm, farm n, tyddyn, syddyn, fferm:
vt, amaethu; llafurio'r tir [ fferm wr
Farmer, f âr'mûr n, amaethydd, hwsmon,
Farmost, f ár'möst n, eithaf, pellaf
Farness, f âr'nes n, pellder, pelledd
Farraginous, fa.raj'î.nus a. cymmysg
Fan - ago, fa.rä'gö n, cymmysgedd
Farrier, far'ì.ûr n, meddyg meirch;
pedolwr [iadaeth
Faniery, far'î.ur.î n, meirch feddyg-
Farrow, far'ö v, bwrw perchyll, dyfod s
pherchyll: n, torllwyll. A sow in
farrow, hwch dorog. A farrow cow,
myswynog
Farther, fâr'THÛr a, pellach: ad, ym
mhellach ; eto, hefyd : cd. — Far
Farthest, fâr'THest a, pellaf, eithaf
eithafig; sd. — Far
Farthing, far'THing n, ffyrlling, ffyr-
ling. A penny three farthings, dwj
ond ffyrlling/ Sixpence farthing
chwech a ffyrlling [peisgylci
Farthingale, f âr'THÌng.gäl n, cylchbais
Fasces, fas'iz n, ysgub o wiail a ddygi(
o flaen hen lywiawdwyr Rhufain
Fascia, fash'â n, addurn dalaith
Fasciated, fash'î.ä.ted a, rhwymedig í
gwiail [rhwynuai
Fasciation, fash.î.'á'shun n, cyfrwymiacl
Fascicular, fa.sik'ii.lur a, rhwymjmol
Fascinate, fas'î.nät vt. rheibio, hud(
swyno [dyniad, llithia
Fascination, fas.î.nä'shun n, llygac
Fascine, f ä.sîn' n, ffagoden, cidysen
Fasinous, fas'î.nus a, rheibiol, swynol
Fashion, fash'un n, dull, gwedd, dull
wedd, ffurf, ffunud, llun; flfordr
modd ; arfer, defod : vt, ffurfio, lluni*
agweddu. In this fashion, fel hyi
To fashion alike, cydlunio
Fashionable, fash'un. â. bl a, dullwiv
dillynaidd ; moddgar, harddfoes
116
ore; läte, line, nö, miite; she, zh=z azure; thin, thìs; j=dzh. FEA
Fast, fast n, ympryd, dirwest, cythlwng :
vi, ymprydio, dirwestu, ymattal: a,
tyn, sicr, diysgog, diogel, safadwy;
buan, cyflym, clau, ffest, chwai: ad,
yn dyn ; yn fuan. Fast-asleep, mewn
trymgwsg. Fast-day, dydd ympryd.
To play fast and loose, chwareur ffon
ddwybig [gafaelu, rhwymo
Fasten, fas'n v, sicrhau; cadamhau;
Fastidious, fas.tid'yus a, cymhenfalch,
ffroenuchel [hausdei
Fastidiousness, fas.tid'yus.nes n, tra-
Fastigium, fas.tij'î.um n, talog, talfa
Fastness, fast'nes n, sadrwydd; diogelfa;
sicrhad. [uchel, balch
Fastuous, fas'tshii.us a, trahäus, ffroen-
Fat, fat n, brasder ; mehin ; gwer ; blon-
eg : a, bras, tew ; nrwythiawn ; gwerog,
blonegog. To grow fat, tewhau,
brasäu. To make tat. pesgii, brasäu.
Fat-witted, penbylaidd, synwyrbwl
Fatal, fä'tal a, tyngedfenol; "angeuol,
marwol [iaeth
Fatalism, fa'tal.izm n, tyngedfenydd-
Fatahst, f ä'tal.ist n, tyngedfenydd
Fatality, fâ.tal'î.tî n, angeuolrwydd ;
tyngedfen [anochel
Fatally, fä'tal.î ad, yn angeuol; yn
Fate, fixt n, tynged; anffawd, aflwydd,
dinystr, dyrraith; dedfryd
Fated, fä'ted a, arfaethedig, rhaglun-
iedig. Ill-fated, anffodiog
l| Father, f â'THÛr n, tad : vt, tadu, tadogi,
B mabwysiadu [tadogaeth
: Fatherhood, f â'THÛr.hẁd n, tadaeth,
:î Fatherless, fâ'THÛr.les a, didad, am-
i)J ddifad [tad, yn dadol
Fatherly, fâ'THÛr.lî a, tadol: ad, fel
'Fathom, faxH'um n, gwrhyd, chwech
1 troedfedd : vt, gwrhydio ; plymio ; am-
gyflred [annirnadwy
. Fathomless, faTH'um.les a, diwaelod ;
-Fatidical, fa.tid'i.kal a, tyngedfynegol,
: prophwydol [euol
Fatiferous, fa.tif'ur.us a, marwol, ang-
' Fatigue, fâ. tig' n, lludded, blmder: vt,
Í peri lludded, blino, lluddedu
Fading, fat'ling n, anifail pasgedig
Fatness, fat'nes n, tewder, brasder;
frrw-vthlondeb [tewychu
Fatten, fat'n v, tewhau, pesgu. brasäu,
Fatuity, fâ.tû'î.tî n, fiblineb, hurtrwydd
Fatuous, fat'shii.us a, deltiaidd, ynfyd
Faucet, to'set n, dwsel
Fault, f'òlt «, bai; trosedd ; amryfusedd,
cvvl ; anaf. To commit a fault, tros-
eddu. To find fault, beio, bwrw bai
Faultiness, fúTtì.nes n, beiusrwydd;
drygedd [nam. perffaith
Faultless, fôlt'les a, difai, diddrwg ; di-
Faulty, fôl'tî a, beius, ar fai, o le, cylus,
anaddas, gwallog, amryfus
Faun, fôn n, duw gwledig, gwyddan
Fauna, fô'nâ np, anifeihaid ardal
Fa\ullous, fa.vil'us a, lludŵaidd
Favour, f a'vur n, hoifedd, serch, cym-
meriad, ewyllys da, hawddgarwch,
cymmwynas, ffafr; ysnoden rodd: vt,
hoffi, cymmwynasu, ffafrio; derbyn
wyneb. Ill-fa vomed, hagr, anferth.
Well-favoured, prydweddol
Favourable, f a'vur.a.bl a, hynaws ; fFafr-
iol, cymmwynasol
Favourableness, f a'vur.a.bl.nes n, tirion-
deb, rhadlondeb [cefnogwr
Favourer, fä'\air.ûr «, hoffwr, noddwr.
Favourite, f a'vur.it a, cu, hoff: n, hoff-
ddyn, anwylyd
Fawn, ion n, elain, rhydain, carw ieuanc :
vi, llydnu; truthio, gwenieitho
Fay, fä n, ellyll, anysbryd: v, cyssylltu
Feaberry, f î'ber.î n, eirynen Mair, grwys-
wydden [aeth
Fealty, f î'al.ti n, ffÿddlondeb , gwiriog-
Fear, f î'r n, ofn, arswyd, braw, dychryn ;
arynaig ; v, ofni, dychrynu, arswydo.
To put in fear, brawychu, peri ofn ar.
Without fear, diofn, by, dewr
Fearful, fî'r'fẁl a, ofnus, brawychus;
ofnadwy, dychrynllyd, arswydus
Fearfulness, fî'r'fẁl.nes n, ofnusrwydd ;
llyfrdra ; echryslonrwydd
Fearless, fî'r'les a, diofn, dibryder, di-
arswyd, difraw, dewr, calonog
Fearlessness, fî'r'les.nes n, eonder, di-
ofhusrwydd, dewrder [hawsedd
Feasibility, fî.zî.bil'î.tî n, hywmeledd,
Feasible, fi'zi'bl a, hawdd ei wneyd;
dichonadwy, posibl
Feast, fist n, gwledd ; cyfeddach ; gwyl :
v, gwledda ; gloddesta, wttresu. Wed-
ding-feast, neithior. Feast-rite, defod
gwledd. A solemn feast, uchelwyl,
arwyl, prif wyl, cylchwyl
Feaster, fis'tCir n, gwleddwr ; wttreswr,
bolerwr [gwledda
Feasting, fîs'ting n, cyfeddach: v, yn
Feat, fit n, camp, gorchest, ldiagorgamp
Feather, feTH'ûr n, plüyn, plufyn, pluen,
plufen (j) plu, pluf ) : vt, pluo; dibluo;
addurno â phlnf. Feathered fowls,
ehediaid, adar asgellog. Feather-bed,
gwely plu. Feather-dresser, plufwr,
pliiwr
117
FEO path, fat, ere, met, mâ-rîne, pin, ôrb, on, curve, cut, tŵ=too, tẁk=took ;
Featherless, feTH'ûr.les a, diblu
Featly, fît'lî a, deheuig, hyfedr, tlws
Featness, ftt'nes n, destledd, deheuder
Feature, f î'tshur n, gwynebpryd, gwedd-
nod, gweddnodiad, golygwedd
Feaze, fîz vt, dattroi, dadblethu
Febrific, fî.brif 'ik a, crydbar
Febrifuge, feb'rî.füj n, meddygiaeth
wrthgrydol: a, gwrthgrydol, tarf-
grydol [crydol
Febrile, feb'ril a, crydbar, twymynol,
February, feb'rŵ.ur.î n, Cbwefror [aetb
Februation, feb.rŵ.ä'shun n, huredig-
Feculence, fek'ii.lens n, gwaddodlyd-
rwydd; gwaddod, gwaelodion
Feculent, fek'ii.lent a, gwaddodlyd
Fecund, fek'und a, ffrwythlawn, tor-
eithiog, ffaeth, cynnyrchiol
Fecundate, fek'un.diit vt, ffrwythloni
Fecundity, f i.kun'di.ti n, ffrwythlondeb ;
Fed , fed pt & pp. — Feed [ toraeth
Fedary, fed'ur.î, Federary, fed'ur.ur.i n,
cyfranogwr [modol
Federal, fed'ur.al a, cyfammodol, am-
Fee, f î n, gwobr, tâl, cyflog : vt, cyflogi ;
gwobrwyo ; llwgr wobrwyo. Fee farm,
tir cydnabod. Fee simple, bawl rydd.
Fee-tail, hawl ammodol
Feeble, fi'bl a, gwan, egwan, eiddil,
llesg. To make feeble, to wax feeble,
to grow feeble, gwanhau, llesgäu
Feebleness, fî'bl.nes n, gwendid, eiddil-
wch, Uesgedd, egwander
Feed, fid (fed) v, porthi, bwydo ; tewbau,
pesgu ; ysbori : n, ebran, ceircbddogn ;
porthiant [bwytäwr
Feeder, f î'dûr n, porthydd ; maetbydd ;
Feel, fîl (felt) v, teimlo, clywed; profi;
ymdeimlo [iad
Feeling, f i'Hng n, teimlad ; profiad ; syn-
Feet, fit np, traed. — Foot
Feign, fan v, dychymmygu; ffuantu.
ymrithio [rhithioí
Feigned, fänd a, gau, fiFugiol, tfuantus,
Feint, fänt n, rhith, lledrith, lliw: a,
gau, gwag, ffugiol, ftals
Felicitate, fî.lis'î.tät vt, llwyddiannu,
dedwyddo ; dymuno ^vyddiant, llon-
gyfarcb [ddymumant
Felicitation, fî.lis.î.tä'shun n, llwydd-
Febcity, fî.lis'î.tî n, dedwyddwcb, ded-
wyddyd, gwynfyd, llwydd
Feline, f î'1'ín a, cathaidd, fel cath
Fell, fel a, creulawn, gwaedlyd, fiy-rnig :
n, croen, bling-groen: vt, tori i lawr,
taro i lawr; cymmynu: pt. — Fall
Feller, fel'ûr n, cymmynwr, taflwr coed
Felbnonger, fel'mung.gûr n, crwynwr,
crwynfaelwr, crwynwertbwr
Fello, fel'ö n, cameg, cylch olwyn
Fellow, fel'ö n, cyfaill, cydymaith, cy-
mhar, cydradd, cydwr/brodor; cyd-:
vt, cymharu, cyfieuo; cyffelybu. Fel-
low-creature, cydgreadur. Fellow-
feeling, cyd-deimlad. Fellow-soldier,
cydtilwr. A wicked fellow, dybiiyn.
A little fellow, dynyn
Fellowship, fel'ö.ship n, cymdeithas,
cydgyfeillach, cyfranogaeth
Fellwort, fel'wurt «, chwerwlys
Felly, feí'î ad, yn fiyrnig, yn'greulawn :
n, cylch olwyn, cameg, eamog
Felo de se, f Uö.dî.sî' n, hunanleiddiad
Felon, fel'un n, lleidi - , cyflafanwr, drwg
weithredwr, drygweithredwr ; bystwn,
gwrllys: a, ffyrnig [radol; ysgelef
Felonious, f î.lö nî.us o, cyflafanol, llad-
Felony, fel'un.î n, cyflafan, lladrad
Felt, felt n, brethyn llawban, brethyf
hetiau : vt, llawbanu : pp. — Feel
Feltre, fel'tûr n, dwyfroneg
Felucca, f i.luk'a n, bad â chwech rhwyf
Female, fî'mäl a, benywaidd, benywol:
n, benyw, dynes, merch, bun, gwraig
Femecovert, fîm.cö.YÛrt' n, gwraig briod
Femesole, f im.sòT n, benyw weddw
Feminahty, fem.î.nal'î.tî n, benyweidd-
nvydd
Feminine, fem'i.nin a, henyvraida
Femorol, fem'ö.ral a, morddwydol
Fen, fen n, corsdir, cors, gwaen wleb.
morfa. Fen-berries, ceirios y waen
Fen- cricket, rhinc y tes. Fen-duck
corshwyad
Fence, fens v, cau, caeru, amgau, am
gaeru, argau; arnddifiyn; chwarei
diffyn ar cleddyf: n, gwrych, clawddj
cae, pawlgae; diogelfa. A fence<jt
city, dinas gadarn, dinas gaerog
Fencible, fensî.bl a, amdditfynadwy
diffynadwy: n, amddiirynwr
Fencing, fen'sing n, cleddyf}'ddiaeth |
Fend, fend v, cadw draw; dadleu
gwrthresymu [wyilgy^K
Fender, fen'dûr n, gwalc aelwyd, ael
Fenestral, f i.nes'tral a, ffenestrol [erlloj i
Feneration, fen.u.rä'shun n, ocr,ocraetw
Fenugreek, fen'ii.grtk n, y grogwyran U
Fennel, fen'el », iFenigl
Fenny, fen'î o, corsog, corslyd [danara
Feodal, f ü'däl a, gwriogaethol ; a ddahf '
Feodary, f ü'dur.î n, deiliad dan wriog :
FeoflF, M vt, rhoi llwyr feddiant [aetj j
Feoffee, fe.fi' n, meddiannydd cyflawn
118
öre ; läte, line, nö, miite ; she, zh=z azure ; thin, thìs ; j=dzh. FIB
Feoffor, fef'ûr n, rhoddwr mewn medd-
iant
Feoffment, fef'ment n, llawn feddiant
Feracious, fî.rä'shus a, firwythlawn,
cnydiol, cnydfawr, toreithiog
Feracity, fî.ras'î.tî n, ffrwythlonedd
Feral, f i'r'al a, alaethus, gaíarus ; raarwol
Feriation, f ì'r.î.ä'shun n, cadwad gwyl
Ferine, fî'r'in a, gwylltfilaidd, anwar,
ffyrnig [nigrwydd
Ferineness, f i.ri'nes, Ferity, fer ì.tî n,&yr-
Ferment, fûr'ment n, eples, berem,
ymwaith; cynhwrf
Ferment, f ûr.ment' v, gweithio ; eplesu.
lefeinio, burymu ; bragodi
Fermentation, f ûr.men.tä'shun n, ym-
weithiad, ymferwad, ymgynhyrfiad ;
ymlefeiniad [lefeiniol
Fermentative, fur.men'ta.tiv a, eplesol,
Fern, fûrn n, rhedynen (p rhedyn)
Ferny, fûr'nî a, rhedynog, rhedynaidd
Ferocious, f î.rö'shus a, ffyrnig, gorwyllt,
creulawn [creulonedd
Ferocity, fî.ros'î.tî n, mileinrwydd,
Ferreous, fer'î.us a, haiarnaidd, o haiarn
Ferret, fer'et n, ieugen, ffured: vt,
ohhain, hela, ffuredu; chwilio allan
Femage, fer'î.äj n, porthlog, porthdal
Ferruginous, fe.rŵ'jî.nus a,"haiarnaidd
Ferrule, fer'il n, amdorch, amgarn: vt,
amgarnu, amdorchi
Ferry, f'er.î n, porth, porthfa, ceuhalfa :
. v, croesi'r borth, trosglwyddo. Ferry-
boat, ceubal, ysgraff, trosghvyddfad.
! Ferry-man, porth'was, ysgraffwr
Fertile, fur 'til a, ffrwythlawn, cnydfawr,
ffaeth, toreithiog, cynnp-chiol
•■ Fertility, fur.til'i.ti n, ffrwythlondeb
1 Fertihze, f ur'ti.l'iz vt, ffrwythloni
■ Ferula, fer'ŵ.lâ n, crafell i gui*o Haw
■ Fervency, f ur'ven.si, Ferventness, f ûr'-
vent.nes n, gwresogrwydd, awyddfryd,
; taerni, taerineb [tanbaid; taer
Fervent, fur'vent a, brwd, gwresog,
Fervescent, fur.ves'ent a, poethol,
i twymnol [g\vresog
■Fervid, fur'vid a, brwdfrydus, poeth;
- Fervour ,'f ur'vur n, gwresogrwydd ; taer-
ineb, brwdfrydedd
.Fescue, fes'kii n, cyfehbin, dangosbin
Fessitude, fes'î.tüd n, Uudded, blinder
Festal, fes'tal a, gwleddol, lion, gor-
' hoenus [braenu
Fester, fes'tur vi, crawnu, gori, madru,
'Festinate, fes'tî.nät a, buan, ffrystiog,
1 brysgar [iad, ffrwst, ffrystiad
Festination, fes.tî.nä'shun n, brys, brys-
Festival, fes'ti.val n, gwyl, gwledd;
dydd gwyl : a, gwleddol. High fes-
tival, uchel wyl. Principal festival,
prif wyl, gwyl arbenig [hoenus
Festive, fes'tiv a, gwleddol, gwestfaol,
Festivity, fes.tiv'i.ti n, llawenydd, di-
fyrwch; gwledd [flodau
Festoon, fes.tŵn' n, addurnbleth o
Festucous, fes'tii.kus a, o wellt, gwelltog
Fetal, f î'tal a, milrithol
Fetch, fetsh vt, cyrchu, ceisio, hoi;
dwyn, cywain, cludo; cyrhaeddyd;
dwyn pris: n, ystryw; dichelldro;
ystranc. Far-fetched, annaturiol,
maes o le [ brwnt
Fetid, fet'id a, drewllyd ; adgas, Ifiaicld,
Fetidness, fet'id.nes n, drewi, drewsawr,
drtîwdod, drygsawr [lawn
Fetiferous, f i.tif'ur.us a, hilig, ffrwyth-
Fetish, f i'tish n, eilun Indiaidd
Fetlock, fet'lok n, egwyd, swrn, mwydle,
cudyn ; deilw, meilwn
Fetor, fì'tôr n, drygsawr, gwynt cas
Fetter, f'et'ûr n, ílyffethar, hual, gefyn,
burvf y : vt, llyffetheiro, hualu, troedogi
Fettle, fet'l vi. simera, ofera; gwag
daclu [ydd, gwaed cyn delwad
Fetus, f î'tus 11, milrith, anelwig ddefn-
Feud, f iid ra, dygasedd ; cynhen, ymiyson
Feudal, f ii'dal a, gwriogaethol
Feudatory, fü'dâ.tur.î a, deiliaid dan
wriogaeth
Fever, fi'vur n, cryd, twymyn, lluch-
eden, poethgryd; teithion. Inter-
mittent fever, cryd dysbeidiol. A
continual fever, cryd diddysbaid. In-
flammatory fever, y cryd poeth.
Nervous fever, twymyn nychlyd.
Putrid or Typhus fever, twymyn
fraenol. Scarlet fever, eirosglwyf,
twymyn goch. Yellow fever, twym
yn felen [amranwen
Feverfew, ffvur.fu n, llysiau'r fam,
Feverish, fi'vur.ish a, crydol, poeth
Few, f ü a, ychydig, bychydig ; anaml,
In few words, mewn byr eiriau. There
are but a few of them, nid oes nemawr
o honynt [bychandra
Fewness, f ti'nes n, anamledd, anamlder,
Fiat, ff'at n, y gair Bydded, gorchym-
myn, deddf ; gosodiad
Fib, fib n, ffug, geudeb, anwiredd, cel-
wydd : vi,dywedyd celwydd, celwyddu,
celwyddo, ffugio
Fibre, f'i'bûr n, man edefyn (p man
edafedd, man wraidd)
Fibrous, f Y'brus a, manwreiddiog
119
FIN path, fat, êre, met, mâ-rîne, pin, orb, on, curve, cnt, tŵ=too, t\Vk=took;
Fickle, fik'l a, anwastad, anwadal, an-
safadwy, ysgoew, oriog, gwammal
Fickleness, fik'l.nes n, anwastadrwydd,
gwammaldra, anwadalwch
Fictile, fik'til a, o bridd, cleiog, priddin
Fiction, fik'shun n, ffugchwedl, flugiad ;
anwiredd, celwydd [us a, ffhgiol
Fictious, fik'shus, Fictitious, fik.tish'-
Fiddle, fid'l n, crwth: vi, crythorio.
Fiddle-faddle, coegwaith, oferedd.
Fiddle-stick, bwa crwth, ffiloryn.
Fiddle-string, tant crwth. Scotch
fiddle, y crafu
Fiddler, fid'liir n, crythor, ffilor
Fidelity, fî.del'î.tî n, ifyddlondeb, cy-
wirdeb. uniondeb
Fidget, fij'et vi, ofer hela, ffwdanu;
sygogi : n, ffwdan ; un ifwdanllyd
Fidgety, fij'et.î a, aflonydd, anesmwyth
Fiducial, fî.dü'shal a, ymddiriedus,
ffyddiadol [olwr: a, hyderus
Fiduciary, fî.dü'shur.î », ymddiried-
Fie, fi i,flfei! ffi! hach!
Fief, f if n, maenor gwriogaethol
Field, fild n, cae, maes, maesan; cad-
faes, cadfa. Field-book, llyfr tir-
fesurwr. To take the field," myned
allan i ryfel, meio. The field of
blood, maes y gwaed, erw'r gwaed
Fieldfare, fíld'fê'r n, socan eira, socan
lwyd, caseg y ddryghin
Fiend, find n, cythraul, diafl, ellyll, dera
Fiendlike, find'lik a, dieflyg, ellyllaidd
Fierce, f i'rs a, fiyrnig, gerwin, gorwyllt,
creulawn. To grow fierce, cynddeir-
iogi [cynddeiriogrwydd, cieidd-dra
Fierceness, fi'rs'nes n, fiyrnigrwydd.
Fiery, fi'Yi a, tanllyd, tanbaid, o dan
poeth, eirias
Fife, f 'if n, pib feinllais, chwibanogl
Fifer, f î'fûr n, pibydd, chwibanydd
Fifteen, fif.tin' a & n, pymtheg, 15
Fifteenth, fif.tînth' a, pymthegfed, lôfed
Fifth, fifth a, pummed, ómed [50fed
Fiftieth, fif 'tî.eth a, degfed a deugain,
Fifty, fif'ti a & n, banner cant, deg a
deugain, 50
Fig, fig n, ifigysen (p ffigys). Fig-
tree, ffigysbren, ffigyswydden
Fight, fit {ptSkjip fought) r, ymladd,
ymwrio, ymbaffio; rhyfela: n, ym-
laddfa, brwydr, cad, aer
Figment, fig'ment n, ffug chwedl, ffug
ddyfais, dychymmyg
Figulate, fig'ü.lät a, priddgleiog. priddin
Figurability, fig.ü.râ.bil'î.tî n. hylnnedd
Fignrable. tìg'ü.râ.bl a, lluniadwy , hylun
Figural, fig'ü.ral, Figurate, fig'ü.rät a,
darluniadol [llnniad
Figuration, fig.ü.rä'shun n, fturfiad,
Figurative, fig'ii.ra.tiv a, cysgodol;
arddangosol; ail-ystyriaethol ; traws-
fudol; allegol
Figure, fig'ûr n, Hun, dull, ffurf. ifnnud,
ystum, gwedd, agwedd, Uunwedd;
ftugr, flugryn; eilun, delw; rhith,
cyffelybiaeth, alleg, aralledd, troell-
ymadrodd; rbifnod. rhifeb: v, llunio,
llunweddu, fiurfio ; rhifnodi ; cysgodi.
Figure-head, addurn yn fiiureg Hong.
To cut a mean figure, bod â go 1
wael arno. bod yn wael ei ddrych
Figwort, fig'wûrt n, gornerth [wreiddiol
Filaceous, fî.lä'shus a, edafeddog. man-
Filacer, fil'â.sûr n, swyddog cyfreithiol
Filament, fil'â.ment n, man edefyn;
manwreiddyn
Filbert, fil'bûrt n, cneuen y gerddi
Filch, filtsh vt, chwiwo, chwiwbig(v
chwiwladrata, ysgipio
File, f'il n, durlif;* rhes; rhestr; llinyn:
v, dnrlifo; rhencio; llinynu. File-
cutter, gof durlifiau. File-dust, blawd
durlif, durlifion [edig, melynlwyd
Filemot, fil'i.mot n, llyw dalen wyw-
Filial, fil'yal a, mabol, mabaidd
Filiation, fil.î.ä'shun n, mabwysiad
Fihgree, fil'î.grî n, gwaith edafog a)
aur neu arian
Fill, fil v, Uenwi, diwallu, digoni ; cyfnrio
», llonaid, gwala, digon, digonedd
To take one's fill, ymlenwi, ymddigon
Fillet, fil'et n, ysnoden, ífunen, rhwym-
yn; eirion-gylch ; morddwyd-ddryll
"vt, rhwymo ;" adduni-gylchu
Fillibeg, fil'i.beg n, gwisg yn yr Alban
math o bais fechan
Fillip, fil'ip n, cnipws, cnocell: v, rho<
cnipws neu gnocell, cnipysu
Filly, fil'i n, eboles, ffilog
Film, film, n, pilen, pihonen, cronen !
Filmy, fil'mi a, pilenog, croenynaidd
Filter, fil'tur n, hydlydd : v, hidlo, glan
hidlo [tor
Filth, filth n, bryntni, budredd; bawi
Filthiness, fil'thi.nes n, bryntni, bndr
eddi, aflendid [rfiaidd, afla :
Filthy, fil'thi a, brwnt, bawlyd. bud
Filtration, fil.trii'shun n, hidlad
Fimbriate, fim'brî.ät vt, ymylweithio |
Fin, fin n, aden neu asgell pysgodyn J
Final, f Y'nal a. diweddaf. terfsTiol
Finale-, fî.nâ'lê ?i, diwedd cerdd [fyn<
Finally, f'i'nal.i ad. o'r diwedd. yn dei
120
; liite, Vine, nö, mute; she, zh=z azure; thin, thìs; j=dzh. FIT
Finance, fî.nans' n, ardreth y deyrnas
Financial, fî.nan'shal a, ardrethol
Financier, fin.an.sî'r' n, trysorydd, gol-
ygydd y sylltty ; cyllid-ddamcanydd
Finch, finish n, pine, pincyn, pila, telor
Find, find (j)t & pp found) vt, cael;
deall. To find fault, beio. How do
you find yourself? sut yr ydych chwi ?
Fine, fin a, main, manwl; man; pur,
coeth, têr; tlws, pine, lluniaidd,
gwych, teg, hardd : n, dirwy, camlwrw,
ftbrffed: vt, dirwyo; coethi, puro,
glanburo. Fine-spun, cywreiniol.
• Fining-house, coethdy, terdy. Fining-
pot, tawddlestr, coethlestr. In fine,
yn olaf, yn y diwedd [fanwl
Finely, f i'n'li ad, yn wych, yn dlws ; yn
( Fineness, f i"nes n, meinder ; purder ;
gwychder [häwr
i Finer, f 'i'nftr n, purwr, coethwr, glan-
Finery, f'i'nur.î n, gwychder, harddwisg ;
j coelhftwrn, coethefail [dichell
, Finesse, fî.nes' n, ystryw, ystranc,
. Knew, fin'ii n, braenllwydni
Finger, fing'gur n, bys {p bysedd) : vt,
bysio, bysdeimlo; ymdrafod. Fore-
| finger, bys blaen, mynegfys. Middle-
finger, hirfys, canolfys. Ring-finger,
bys y fodrwy. Little-finger, bys bach.
|- Light-fingered, Long-fingered, llad-
f ronaidd. Finger-post, mynegbost.
i Having fingers, bysog, byseddog
; Finical, fin'i.kal a, cymhenifol, coeg-
.' ynaidd, pine [rwydd
Finicalness, fin'i.kal.nes n, coegeneidd-
• Finis, fi'nis n, diwedd, terfyn
. Finish, fin'ish v, diweddu, gorphen,
| cwblhau, cwpla ; perfleithio : n, cwbl-
:- had; perffeitniad [benwr
Finisher, fin'ish.ûr n, gorphenwr, dy-
» Finite, fi'n'it a, terfynol, mesurol,
í meidrol [meidroldeb
Finiteness, fi'n'it.nes n, terfynoldeb,
Finless, fin'les a, diesgyll, diedyn
Finny, fin'î a, adeiniog fel pysg
: Fir, fûr n, íFeinidwydden, tfynidwydden,
< fiawwydden, pin
'Fire, fi'r n, tan; ufel; goddaith, tan-
i llwyth: v, tanio; goddeithio; ufelu.
il Fire-arms, arfau tan. Fire-brand, pen-
ji tewyn, tewyn ; ffaglydd. Fire-damp,
tanchwa, tanfa. Fire-drake, aw] r r-
dan. Fire-engine, diffoddyr. Fire-
fly, math o löen. Fire-proof, tan-
brawf. Fire-wood, tanwydd, coed tân.
St. Anthony's fire, tan iddwf. To set
i on fire, to set fire to, tanio, gosod ar dun
Fireman, f i''r'man n, tanddifoddwr
Fireside, f l'r's'id n, aelwyd, simdde ; tenlu
Firing, fi'r'ing n, cynnud, tanwydd;
taniad; goddeithiad
Firk, furk vt, fflangellu, cystwyo
Firkin, f ur'kin n, llestr o naw galwyn
Firm, fûrm a, cadarn, dianwadal, di-
ysgog, safadwy, sad, cryf, flyrf : »,
enwau, cydfasnachwyr : vt, cadarn-
hau, sefydlu, cryf hau, flyrf hau
Firmament, fûr'mâ.ment n, ffurfafen,
awyren, entry ch [wybrenol
Firmamental, fûi*.mâ.men'tal a, awyrol,
Firmness, f ûrm'nes n, cademid, cryf der,
disigledd, diysgogrwydd, flyrfder
First, fûrst a, unfed, cyntaf; blaenaf;
prif, penaf; cyn-: ad, yn gyntaf.
First-born, cyntafanedig, cynblentyn.
First-fruit, blaenflrwyth. First-milk,
cynllaeth, cynlaeth : sd. — Fore [anedig
Firstling, fârst'ling n, anifail cyntaf-
Fiscal, fis'kal a, perthynol i gyllid y
deyrnas, cyllidol
Fish, fish n, pysg, pysgodyn : v, pysgota ;
treillio, rhwydo. Fish-garth, Fish-
wear, cored. Fish-market, marchnad
bysgod. Fish-pond, pysgodlyn. Fish-
spawn, grawn pysgod. Cod-fish,
penfi-as. Cray-fish, ceimweh coch.
Dog-fish, penci. Flat-fish, lleden,
llyth'ien. Needle-fish, mornodwydd.
Saw-fish, morlif. Sword-fish, cledd-
bysg \_n, pysgotwr, pysgod wr
Fisher, fish'ur, Fisherman, fish ûr.man
Fishery, fish'ur.î n, pysgodfa, pysgodle
Fishing, fish'ing n, pysgota. Fishing-
rod, gwialen bysgota, genwair [pysgod
Fishmonger, fish'mung.gûr n, gwerthwr
Fishy, fish'î a, pysgodol, pysgodaidd
Fissile, fis'il «,hoiltachvy ; hyhollt [agenu
Fissure, fish'ûr n, hollt, agen: vt, hollti,
Fist, fist n, dwrn. Close-fisted, arian-
gar, cybyddol, cynnil, Uawgauad [oiyn
Fistula, fis'tshü.là n, pibglwyf, piblyn-
Fistulous, fis'tshii.lus a, pibellog; pib-
glwyfus [ladd â dyrnau
Fisty, fis'tî n, dymol. Fisty-cuff, ym-
Fit, fit n, Hewyg, gloes; cyrch y cryd,
chwiw : a,addas, cymhw}'s,cymmesm*,
cyfladd, gweddus, rhesymol, uniawn :
v, cyfaddasu, cyttaro; cyfateb, cyd-
weddu; darparu, parotoi; cywenio.
To fit out, trwsio
Fitch, fitsh, Fitchet, fit'shet n, flwlbart,
gwichyll, gAvichydd, gwichyn [llygod
Fitches, fit'shiz n, gwygbys, pys y
Fitful, fit'fẁl a, anwadal, gwammal
121
FLA path, fat, ere, met, mâ-rîne, pin, ôrb, on, curve, cut, tŵ=too, tẁk=took;
Fitness, fit'nes »,addasrwydd, cymhwys-
Fitting, fit'ing a, cyfaddas, addas [der
Fitz, fits n, mab, ab, ap
Five, f'iv a & n, pump, pum, 5
Fivefold, fiVfold. o.pumdybh'g, pumplyg
Five?, f'ivz np, chwareu pel humog;
afiechyd ar feirch
Fix, fiks v, sicrbau, sefydlu, gosod,
caledu;ymsefydlu; ymgaledu [wadal
Fixed, fikst a, sefydledig, sicr, dian-
Fixedness, fik'sed.nes n, diysgogrwydd
Fixidity, fik.sid'i.ti, Fixity, fik'si.ti n,
tynosodiad
Fixture, fiks'tshur n, dodrefn angbyffro
Fizgig, fiz'gig n, tryfer morwyr
Fizz, fiz, Fizzle, fiz'l vi, si'o
Flabbiness, flab'î.nes n, lliprynrwydd,
meddalwch [llibin, llac
Flabby, flab'î a, llipa, meddal, masw,
Flaccid, flak'sid a, nychlyd, llibin, llipa ;
gwyw [twythder
Flaccidity, flak.sid'i.ti n, llipryndod ; ys-
Flag, flag n, Human, baniar, penwn
llechfaen, fflag; hesgen: vt, lleehu
llipäu, llesgäu, diffygio. Flag-ship
llumanlong. Flag-staff, llumanbren
Flagellant, flaj'e.lant n, dilynwr y meu-
dwy Rainer, yr hwn a ddaliai fod
fflangelliad mor rhinweddol a bedydd
neu'r cymmun; fflangellwr, ffrewyll-
ydd [io, ffonodic
Flagellate, flaj 'le.ät v£,fflangelìu, ffrewyll-
Flagellation, naj.e.lä'shun n, fflangelliad
Flageolet, flaj'ö.let n, pibell, chwibanogl
Flagginess, flag'î.nes n, lliprynrwydd,
llacrwydd [diflas
Flaggy, flag'î a, llipa, llibin, ymollyngol ;
Flagitious, flâ.jish'us a, anfad, drwg,
ysgeler [wch, anfadrwvdd
Flagitiousness, flâ.jish'us.nes n, dyhir-
Flagon, flag'un n, cwpan grothog, costrel
Flagrancy, flä'gran.sì n, fflamiad; hy-
nodrwydd ; ysgelerder,gwarthusrwydd
Flagrant, flagrant a, gwresog, brwd,
llachar, fflamiol; hynod; cyhoedd;
gwarthus, ysgeler
Flail, rial n, ffust. Flail-handle, troed
ffust. Flail-yard, gwial ffust
Flake, flak n, tafell, 'ffiochen, clwyden;
gwanaf : vi, fflochenu
Flaky, fla'ki a, clwydenog, fflochenog
Flam, flam n, chwedl, celwydd, siom:
î?£,siomi,twyllo ; chwedla [canwyll byg
Flambeau, flam'bö n. carthganwyll,
Flame, fläm n, fflam, ffagl, gwenfflam:
vi, fflamio. ffaglu ; ennyn [gynt
Flamen, flä'men n, offeiriad paganaidd
Flamingo, flâ.ming'gö n, aderyn â gwddf
a choesau hir rffagliad
Flammation, fla.mä'shun n, fflamiad, !
Flammeous, flam'yus a, fflamaidd
Flammiferous, fla.mif'ur.us a, fflam-
ddwyn [ boer I
Flammivomous, fla.miv'o.mns a, fflam-
Flamy, flä'mî a, fflamllyd, fflamiog
Flank, flangk n, tenewyn; adeinlu, Î
ystlyslu: v, ymylu. Flank- work, ]
asgellwaith
Flannel, flan'el n, gwlanen
Flap, flap n, palfod ; llipddarn. gwerchyr ; I
cantel: v, palfodio; lliprynu. îhe^
flaps, afiechyd ar weflau meirch
Flapdragon, flap'drag.un n, math o.
chwareu
Flare, flê'r v, difa; gwanoleuo; serenu |
Flash, flash n, llucheden, mellten, fflachjl
fflamiad, mellteniad; gwagfostiad: v.\
melltenu, lluchedenu, fflachio [diflas
Flashy, flash'i a, disylwedd, bostgarl
Flask, flask n, costrel, fflasc; pylortìwctí
Flasket, flas'ket n, cawell, basged
Flat, flat a, gwynebwastad, gwastadl
llyfn, lleddf; diflas: n, beisle, traeth-1
ell. To lay flat, rhoi yn ei orwedd I
To lie flat, gorwedd yn ei hyd
Flatfish, flat'fish n, lledan
Flatness, flat'nes n, gwastadrwydd ; di- 1
flasrwydd [eiddio. pyli
Flatten, fiat'n v, gwastatäu; marw-l
Flatter, flat'ur vt, gwenieithio, truthio 1
Flatterer, flat'ur.ûr n, gwenieithwr,
truthiwr, truthfolwr [glafriatl
Flattery, flat'ur.î n, gweniaith, truths
Flattish, flat'ish, a, lledwastad; lled-i
ddiflas, difla-saidd
Flatulence, flat'ii.lens, Flatulency, flat' m
ü.len.sî n, gwyntchwydd, gwynt yn jl
cylla, bolwynt, gwyntogrwydd
Flatulent, flat'ii.lent a, gwyntchwyddol'
gwyntog. bolwyntog [ei wynei'
Flatwise, flat'wi'z ad, ar ei wastad, a;
Flaunt, flânt vi, ymrodresu, coegymfc
drwsio : n, balchdro ; ymlediad
Flavorous, fla'vur.us a, blasus, sawrus (
aroglber [aro£
Flavour, fla'vur n, archwaeth, bias, sawi ,
Flavous, fla'vus a, melyn
Flaw, flô n, agen, gagen, fflaw, holll
rhwyg,breg,bradwy; bai,diffyg,gwal ;
metíi^ vt, fflawio, agenu, hollti, rhwygm
Flawy, flô'î a, agenog, ffla-vviog; gwallu
Flax, flaks n, lhn. Flax-comb, heislar '
Flax-dresser, lhnwr. Flax-raisei;
codwr lhn
122
öre; läte, line, nö, mute; she, zh=z azure; thin, thìs; j=dzh. FLO
Flaxen, flak'sn «, o lin, llinaidd. Flaxen
hair, gwallt goleu, gwallt melynwyn
Flay, flä vt, pilio, digroeni, blingo
Flea, fit n, chwanen (p chwain): v,
chweina. Flea-bite, brath chwanen;
mymryn. Flea-bitten, wedi ei frathu
gan y chwain ; manog ; gorwael
Fleabane, fli'biin n, ammhrydlwyd
Fleak, flik n, cudyn, edefyn
Fleam, Aim n, fflaim
Fleawort, flî'wûrt n, llysiau'r lludw
Fleck, flek, Flecker, flek'ur vt, manu,
britho
Fled, fled pt & pp.— Flee [plu
Fledge, flej vt, pluenu, magu plu, rhoi
Fledged, flejd a, pluenog, pluog, llawn
Fledgeling, flej 'ling n, cyw pluog [pluf
Flee, fli (pt & pp fled) vi, ffoi, cilio,
dianc [cneifio; ysbeilio
Fleece, flis n, cnu, cnuf, cnaif: vt,
Fleecy, flî'sî a, cnuog, gwlanog
Fleer, fli'r n, gwawd: v, gwatwor,
gwawdio
Fleer, fli ur n, ffbadur [gar
Fleering, fli'r 'ing a, gwatwarus, gwawd-
Fleet, flit n, llynges, Uyngfintai;
crigyll : a, cyflym, buan, buandroed
vi, diflanu, cyflymu
Fleeting, fli'ting a, diflanedig, yn myned
heibio, prysurol. Fleeting-dish, ysgal
hufen, ffiol deneu
iFleetness, flit'nes n, buander, cyflymder
'Flesh, flesh n, cig, cigfwyd, cnawd:
i cyhyr: vt, annog; caledu; gorlenwi,
> Flesh-brush, croen-ysgrafell, croen-
I wrychell. Flesh-colour, cigliw ; gwyn-
; goch. Flesh-fly, cyhyryn. Flesh-fork,
cigwain. Flesh-hook, cigfach. Proud
1 flesh, cig marw
Fleshiness, flesh'î.nes n, cigogrwydd,
ciglydrwydd, cnodigrwydd
Fleshless, flesh 'les a, dignawd; teneu
Fleshliness, flesh'li.nes n, cnawdolrwydd
Fleshly, flesh'lî a, cnawdol : cnawdwyllt
Fleshmonger, tìesh'mung.gûr n, cigydd,
cigwerthwr; Uatai
: Fleshy, flesh'i a, cigog, cnawdog, tew
Fletch, fletsh vt, pluo fel saeth
.Fletcher, flet'shûr n, saer saethau:
, paledrydd [dagrau
Fletiferous, flî.tif'ur.us a, yn achosi
Flew, flii n, gweflau bytheuad : pt. — Fly
Flewed, fliid a, gweflog, llaeswefl
Flexibility, flek.si.bil'i.'ti n, hyblygrwydd,
hyblygedd, ystwythder
Flexible, flek'si.bl a, hyblyg, ystwyth,
plygadwy; hydro; hydri'n, ystumgar
Flexion, flek'shun, Flexure, flek'shur n'
plygiad, troad, ystumiad; camedd,
cemi [camedig
Flexuous, flek'shii.us a, cam, ystumiol,
Flicker, flik'ur vi, ysgwyd adenydd
Flier, fli'ûr n, ehedydd ; ffoadur ; ciliwr
Flight, flit n, hedfa; encil, ffoad. Flight
of steps, rhes o risiau. To put to
flight, gyru ar ffo [gwyllt
Flighty, fl'i'tî a, ansefydlog; ysgafn,
Flimsy, flim'zi a, masw, gwan, gwael;
distadl [ymollwng
Flinch, flintsh vi, olgilio; ymlacüu,
Fling, fling (ôí & pp flung) vt, taflu,
bwrw, ergydio, lluchio : n, tafliad,ergyd
Flint, flint" n, callestr, callestren, edit,
careg dân. Flint-hearted, dideimlad.
Skin-flint, cybydd, cerlyn
Flinty, flin'tî a, callestrol, celltaidd
Flip, flip n, math o ddiod gymmysg
Flippancy, flip'an.sî n, llafar sionc, gor-
ffraethder [sionc
Flippant, flip'ant a, ffraeth, tafodrydd;
Flirt, flurt n, ysbonc ; hoeden, mwyglen :
v, taflu gwawd ; sioncneidio ; chwyfio
gwynt; anwadalu; hoedena
Fhrtation, flûr.tä'shun n, sioncysgogiad,
mursendod [flanu
Flit, flit vi, symmud ; hedeg heibio ; di-
Flitch, flitsh n, hannerob, hannereg,
ystlys mochyn
Flitter, flit'ûr n, dernyn cremog. All
to flitters, yn yfflon, yn chwilfriw.
Fhtter-mouse, ystlum
Float, flöt v, nofio, ysgafn nofio, noflo ar
wyneb : n, cludair ; lhf, llifiant, dylif
Flock, flok n, deadell, praidd ; llu ; haid ;
mmtai,tyrfa; casnach, cneifion gwlan :
vi, cyd-dyru, cydymgasglu, ymdyi-u
Flog, flog vt, fflangellu, ffrewyllio;
cystwyo, ffonodio
Flood, flud n, llif, llifddwfr, llifeiriant,
ffrydlif, rhyferthwy; cefnllif, dylif;
Uanw, gorllanw: vt, llifo; gorlifo,
lhfeirio, dyfru. Flood-gate, dyfrddor,
bala llyn. Flood-mark, ol grym llif
Flook, flwk n, gafaelfach angor. — Fluke
Floor, flo'r n, llawr: v, llorio; llechlorio.
Floor-cloth, Uawrlen, llorlen
Floral, flö'r'al a, blodeuaidd
Floret, flö'r'et n, bloden
Florid, flor'id a, blodeuog, godidog,
harddwych; tirf, ireiddlawn; gwrid-
goch, gwridog [llysni; tirfder
Flondness, flor'id.nes n, gwridgochder ;
Floriferous, flö.rif'ur.us a, biodeufag,
a ddwg flodau
123
FOL path, fat, êre, met, mâ-rîne, pin, orb, on, curve, cut, t\v=too, t\vk=took;
Florin, florin n, darn arian o wertk dau
swllt, ffl wring
Florist, flor'ist 11, blodeuwr, blodeuydd
Flosculous, flos'kii.lus a, blodeuog
Floss, flos n, manblu
Flota, flö'tâ, Flotilla, flö.til'â n, llynges
Yspaenaidd [eu gyru hyd y môr
Flotson, flot'sun n, nwyddau yn cael
Flounce, flûŵns n, addurn ymyì gwisg,
sider: e, sideru; ymdaflu, ymddigio
Flounder, flûŵn'dûr vi, ymluchio ; ym-
soddi: n, lledan, lleden, llythi'en
Flour, flûŵ'r n, blawd, peillied, peillion,
paill : vt, blodio
Flourish, flur'ish n, blodeuwaith ; blaen-
gerdd, rhagchwareu; gwagfost, ym-
ffrost : v, blodeuo ; addurno : llwyddo,
ffynu, rhagchwareu; ffrostio, gwag-
fostio; ysgwyd [llwyddiannus
Flourishing, flur'ish.ing n, blodeuad: a,
Flout, flûwt v, gwawdio : n, gwawd
Flow, flö vi, dylifo; tarddu, deillio;
rhedeg: n, llif, ffrwd, llanw; rhediad,
llifiant. To flow again, adlifo. To
flow back, gwrthlifo. To flow out,
Uifo allan, tarddu. A flow of spirits.
llawndid o ysbryd
Flower, flûŵ'ûr n, blodeuyn, blodyn,
blaendardd: vi, blodeuo, gwulho.
Flowers, gwull. Flower-de-luce,
camined, elestr
Floweret, flûŵ'ur.et »,bloden, blodionyn
(p blodionos) [lawn
Flowery, flûŵ'nr.î a, blodeuog. bloden-
Flown. flönpp. — Fly [safadwy
Fluctuant, fluk'tshii.ant a, an wasted, an-
Fluctuate, fluk'tshii.iit vi, bwhwman.
anwadalu [l°g; petrusol
Fluctuating, fluk'tshli.a.ting a, ansefyd-
Fluctuation. fluk.tshu.a'shun n, an-
wadalwch; ysgogiad, uewidiad; ym-
doniad [pibell, simdden
Flue, flii 11, manbluf, manflew, pan:
Fluency, flü'en.sî n, rhugledd, hyawdl-
edd, ffraethder parablus, rhugl
Fluent, flii'ent a. hyawdl, ffraeth,
'Fluid, flii'id n, aw, gwy, llifnodd. gwlvb-
wr: rt,hylif, ffiydiol, rhedegog, lliflan-
naidd [rwydd
Fluidity, flü.id'î.tî n, hylifedd, ftrydiol-
Fluke, flak n, adfach. gafaelfach angor;
lleden, lledan, llythi'en (/> llythi)
Flummery, flum'ur.î n, llymry, uwd
sucan, inwdran. Flummery-stuff,
bwyd sucan
Flung, flung j)t & pp. — Fling [ffwdan
Flurry, flur'i n, chwa o wynt; ffrwst,
Flush, flush a. iawn; gorlawn; balch:
n, gwridhw; gwrid; haflug, amledd:
v, gwridgocbi, cochi; gorlenwi, gorlotf
Fluster, fíus'tûr n, cynhwrf, terfysg,
ffwdan: p, annhrefnu; ffwdanu
Flute, fliit n, pibell, chwihanogl; rhych:!
vt, rhychu, rhigoli
Fluted, 'tìü'ted a, rhychog, rhigolog
Flutter, flut'ûr v, ymhedfan, ymchwyf-
ian ; ymddyrysu, ymderfysgu, ffwdanu :
n, ysgydwad adenydd ; curiad y galon:
cyffroad, ffwdan
Flux, fluks n, llif, dylif; gwaedlif;
llifeiriad; dolurrhvdd.ybib, darymred
Fluxibility, fluk.sî.bilì.tî n, hylifedd^
Fluxion, fluk'shun n, darlifiad, rhediad
ffiwdiad, llifiad
Fly. fli' n, gwybed)m, cylionyn, ednogyn
clvrvn. cleren: vi (flew, flown), ehed-
fg. eìiedfan ; ffoi ; ymhollti. Fly-blows
cnwyth y cyhon. To let fly, saethu
ergydio. Dragon-fly, gwas y neidr
gwaell neidr, chwildarw. Spanish-
flies, cyhon paradwys [hedegog
Flying, fl'i'ing n, ehediad; ffoad; a
Foal, f ül n, ebol (/ eboles), llwdn: v
llydnu, bwrw ebol. In foal, cyfebol
Foam, f öm n, ewyn, ysgai, swyf, burym
berem; dystrych: vi, malu ewyn
bwrw ewyn, ewynu ; glafoeri
Foamy, fö'mî a, ewynog, ewynllyd
Fob, fob n, coden oriawr: vt, siomi
twyllo, dichellu ; llogellu
Focus, fo'kus (p foci, fö'.s'í) n, cynnuU
fan pelydrau ; aelwyd, ffoc
Fodder, fodur n, porthiant, gogor: vt
porthi, ebranu, gogorio
Foe,fö»,gelyn, casddyn, gwrthwynebw
Foetus, fi'tus n, anelwig ddefnydd, mil
rith. gwaed cyn delwad, ebruad
Fog, fog n, niwl, tarth, cad dug; adlad<
Fogage, fog'äj n, myngwellt. porta sech
Foggy, fog'î a, niwlog; godywyll
Foible, fôî'bl n, gwendid, y man gwan
Foil, foil vt, cilwthio, maeddu, gorch
fygu: n, gorfychiad; prawfgledd
gwrthlun [gwanu, brathi
Foin, foîn n, ysgŵd, ysgûth. gw<ân: t
Foison, foi'znn, helaethrwydd. digoned'
Foist, foist rt, ffugddodi, ffugosod
Fold, fold n, cail, corlan; ffald, lloc
plvg, dyblvgiad: v, corlanu, ffaldio
plygu, dyblygu. A hundred-folc
canplyg. Easily folded, hyblyg
Foliage, fö'li.äj n, dail; deilfryg, deil
iant [dr K
Foliate, fü'lî.ät a, deiliog; v, daj
124
dajen
ôre; läte, line, nö, müte; she, zh=z azure; thin, this; j=dzh. FOR
Foliation, fö.lî.ä'shun n, daleniad:
I blodenddail
Folio, fü'lî.ö 11, dalen lawn: a, unplyg.
llawnddalen, dalenlawn [ion
:Folk, fok, Folks, foks np, pobl, dyn-
iFolklore, f ok'lo'r n, lien y werin
Follicle, fol'i.kl n, hadgoden ; cibyn
Follow, fol'Ö v, canlyn, dilyn; erlyn,
j erlid, ymlid
Follower, fol'ö.ûr n, canlynwr [ffolineb
Folly, íbl'î 11, ynfydrwydd, ffoledd.
Foment, fö.ment' vt, cynhesu, twym-
dwyro; twymolchi; achlesu; magu.
| cemogi. To foment a quarrel, ehwythu
| marwor anghydfod [olchiad
Fomentation, fö.men.tä'shun, n, twym-
ÍFond, fond a, hoff, maldodus; ysmala;
} ffol [lota
Fondle, fon'dl vt, gorhoffi, lloehi, dor-
Fondling, fond'ling »,anwylyd, hoffddyn ;
j maldod [faldodus; yn ffol
Fondly, fond'li ad, yn anwesog; yn
Fondness, fond'nes n, gorhoffedd, cudeb
(Font, font n, bedyddfaen, bedyddfan
'Fontanel, fon'tâ.nel n, agen yn y siol
iFood, f\vd n, bwyd, ymborth, maeth,
j Uuniaeth [lluniaeth
■oodful, fŵd'fẁl a, maethlawn, llawn
Poodless, fŵdles a, difwyd
(Fool, fvvl n, ynfyd-ddyn, ffwl, ffolwas,
hurtyn: v, siomi, twyllo; ofera,
,; afradu. To make a fool of, siomi.
■ twyllo [g^egi
'Foolery, fŵ'lur.î n, ffoledd; fiiloreg,
Foolish, fŵ'lish a, ffol, annoeth, ynfyd,
i anghall [annoethineb
Foolishness, fŵ'hsh.nes n, ffolineb,
Foolscap, fwlz'kap n, math o bapyr 17
j fodfedd o hyd a 13^ o led [ion
Fooltrap, fŵl'trap n, magi i ddal ynfyd;
Foot, fvvt (feet) n, troed, ped, pedd-
; troedfedd : v, troedio, pedestru, sathru,
' cerdded. Four-footed, pedwarcarnol,
pedwartroediog. Light-footed, gwisgi,
; ysgafndroed. Nimble-footed, buan-
1 droed. Splay-footed, troedgall. Sure-
1 footed, diasgendraed. Web-footed,
cyfan-droed. Bare-foot, troednoeth.
j To set on foot, gosod ar droed, rhoi
, dechreuad i beth.
Football, fvvt'bol n, pel droed [bren
Footbridge, fẁt'brij n, pont droed, pont-
Footing. tvvt'ing «,cerddediad ; pedestrig,
He troed ; ymsefydliad ; sefyllfa, cyflwr ,
; ammod
Footman, fẁt'man n, pedestrydd, gwr
; traed. Running-footman, rhedegwas
Footpad, fvvt'pad n, lleidr traed, lleidr
pen ffordd [ffordd
Footpath, fẁt'pâth ??,llwybr troed, troed-
Footpost, fẁt'pöst n, traedredegwr
Footstep, fẁt'step n, ol troed, arlwybr;
cam, camre
Footstool, fẁt'stŵl n, troedfainc, lleithig
Fop, fop n, ysgoegyn, mursyn, coegyn
Foppery, fop'ur.'i n, mursendod, balchder
Foppish, fop'ish a, coegynaidd, coegwych
Foppishness, fbp'ish.nes n, coegffoledd;
coegddull, coegwychder
For, for pr, tros, yn lie, rhag, er, o blegid :
c, canys, o blegid, o herwydd, gan,
am, o blaid, o achos, o ethryb
Forage, for'äj n, gogor, ebran, porth-
iant : v, casglu porthiant ; anrheithio
Foraminous, fö.ram'î.nus a, tyUog
Forasmuch, for.az.mutsh' c, yn gvm-
maint, gan, o herwydd, am
Forbear, fôr.bê'r' (pt forbore, fôr.bö'r';
pp forborne, fôr.bô'rn') v, ymattal,
peidio; goddef, cyd-ddwyn
Forbearance, fôr.bê'r'ans n, dyoddef-
garwch, ymaros
Forbid, for .bid' {pt forbade, fôr.bad';
pp forbidden, fôr.bid'n) v, gwahardd,
gommedd. God forbid, na ato Duw
Force, fö'rs n, grym, gallu, nerth, egni,
dirni ; trais, gorthrech,gorfod ; byddin,
llu, milwyr: v, dirgymhell; gwthio;
goresgyn [diallu
Forceless, fo'rsles a, dirym, dinerth,
Forceps, for'seps n, gefail llawfeddyg
Forcible, fö'r'sî.bl a, cadarn, grymus,
nei-thol [rhydio, beisio, croesi
Ford, fô'rd n, rhyd, rhydle, bais: vt,
Fore, fô'r (former; foremost, fh-st) a,
blaen, blaenaf: ad, ym mlaen: px,
cyn-, rhag-, blaen-
Foreappoint, f ö'r.a.pôînt' vt, rhagbenodi
Forebode, fö'r.böd vt, darogan, rhag-
argoeli
Forecast, fo'r.kast' (pt & pp forecast)
v, rhagddarbod, rhaglunio
Forecast, f o'r'kast n, rhagddyfais, rhag-
wehad [hong
Forecastle, fo'r'kas.l n, ffiureg, blaen
Forechoose, fo'r.tshwz' (pt forechose,
f ô'r.tshös' ; pp forechosen, fo'r.tsho'zn)
vt, rhagddewis
Foredeck, fij'r'dek n, arfwrdd blaen
Hong [rhagbenu
Foredoom, f o'r.dvvm' vt, rhagarfaethu,
Forefather, fô'r'fâ.THÛr n, hynaf, cyndad
Forefend, fô'r.fend' vt, rhagddiogelu :
troi heibio ; rhwystro
125
FOR path, fat, êre, met, mâ-rîne, pin, ôrb, on, curve, cut, tŵ=too, tẁk=took
Forego, fô'r.gö' {pt forewent, fö'r.went';
pp foregone, f ö'r.gon') vt, rhoi i fyny ;
rhagfyned ; gollwng gafael
Forehead, for'ed n, tal, talcen
Foreign, for'in a, estronol, tramor,
pellenig [dyeithriad, tramoryn
Foreigner, for'in.ûr n, alltud, estron,
Forejudge, f ö'r.juj' vt, rhagfarnu
Foreknow, fò'r.nö' (pt foreknew, fö'r.nü';
pp foreknown, f ô'r.nön) vt, rhagwybod ;
rliagddeall [bodaeth
Foreknowledge, fö'r.nol'ej n, rhagwy-
Foreland, f o'r'land n, penryn, peutir
Forelay, f ô'r.lä' vt, eynllwyn, rhagodi
Forelock, fo'r'lok n, taldrwck, cudyn
talcen. Take time by the forelock,
brysio, achub yr adeg
Foreman, fö'r'man n, blaenor; hy-
fforddwr [grybwylledig
Foremen tioned, fô'r.men'shund a, rhag-
Foremost, fô'r'möst a, blaenaf : ad, ym
mlaenaf: sd. — Fore [anterth
Forenoon, fö'r'nŵn n, bore, rhagnawn,
Forensic, f o.ren'sik a, cyfreithiol
Foreordain, fö'r.ôr.dän' vt, rhagdrefnu,
rhagarfaethu [blaen
Forepart, fö'r'pârt n, rhag flaen, pen
Forerun, fö'r.run' {pt foreran, pp fore-
run) vt, blaenredeg, rhagredeg
Forerunner, fö'r.run ur n, rhagrlaenydd,
rhagredwr [blaenhwyl
Foresail, fö'r'säl n, hwyl flaen llong,
Foresee, fö'r.sî' (foresaw, foreseen) vt,
rhagweled; rhagwybod
Foreshow, fô'r.shö' vt, rhagddangos;
darogan [welediad
Foresight, fö'r's'ít n, rhagolwg, rhag-
Foreskin, f o'r'skin n, blaen-groen
Forest, for'est n, coedwig, fforest, g^'igfa,
celh : vt, fforestu, gwigio
Forestall, f ö'r.stôl' vt, rhagbrynu, ed^ca,
rhagystrancu [fforestwr
Forester, for'es.tûr n, ceidwad coedwig,
Foretaste, f ö'r'täst n, blaenbrawf, rhag-
flas [chwaethu
Foretaste, fò'r.täst' vt, rhagbrofi, cyn-
Foretell, f o r.tel' {pt & pp foretold) vt,
rhagfynegu, darogan [cynbwyll
Forethought, fö'r'thôt n, rhagfwriad,
Foretoken, fo'r'to.kn n, rhagarwydd,
argoel [argoelio
Foretoken, fo'r.to'kn vt, rhagarwyddo,
Forewarn, fô'r.wôrn' vt, rhagrybuddio
Forfeit, f or'fit n, camlwrw, dirwy ; colled ;
penyd: vt, fforffedu, fforffetio, colli,
talu camlwrw [fforffetiad
Forfeiture, fôr'fî.tshü'r n, collediad,
i'orfex, f or'feks n, gwellaif
Forficula, f ôr.fik'ü.lâ n, pryf y glust
Forge, fö'rj n, ffwrnweithdy, morth-
wylfa; ffwrn; gefail: vt, morthwylio;
ffugio, ffugfathu, ffuglmho
Forger, fô'r'jûr n, ffugluniwr, ffugiwr
Forgery, fö'r'jur.î n, ffugiad; ffug-
ysgrifeniad ; twyllfathiad
Forget, for .get' {pt forgot, fôr.got';
pp forgotten, f or.got'n) vt, ebargofio,
anghofio, gollwng yn anghof
Forgetful, f ôr.get'fwl a, anghofus, gwan
ei gof [ebargofiad
Forgetfulness, f ôr.get'fẁl.nes n, anghof,
Forgive, for.giv' {pt forgave, for.gav';
pp forgiven, for.giv'n) vt, maddeui;
rhyddhau. Ready to forgive, maddeu-
gar [gollyngdod
Forgiveness, for.giv'nes n, maddeuant,
Fork, fork n, fforch, pigfforch; cigwain.
Tuning-fork, cyweirfforch
Forked, f ork'd a, fforchog
Forlorn, fôr.lôrn' a, diymgeledd, di-
gyfaill, amddifad, truan ; gwrthodedig,
colled ig, diobaith. Forlorn-hope, ta-
maid angau, myntai a osodir ar
orchwyl tra enbydus
Forlornness, f ôr.lôr.nes n, amddifedi
Form, form n, ffurf, dull, agwedd ; modd,
trefn, ystum; gwâl ysgyfarnog: vt,
ffurfio, llunio, ystumio
Form, fö'rm n, mainc, gorseddfa
Formal, for'mal a, ffurfiol; rheolaidd,
trefnus ; ffuifgar [iolwr, arddefodwi
Formalist, for'mal.ist n, un ffurfiol, ffurf-
Formality, fôr.mal'î.tî n, ffurfioldeb : .
trefnusrwydd, arddefod, urddfoes
Formalize, f or'ma.li'z v, ffurfio ; ffurfoli
Formation, f ôr.mä'shun n, ffui-fiad, llui
iad, ardumiad [iadw_
Formative, for'ma.tiv a,ffurfiadw}', Hun-
Former, fôr'mûr n, ffurfiwr, lluniwr
lluniedydd: a, cynt, blaenorol: cd.—'
Fore
Formerly, f ôr'mûr.lî ad, gynt, cyn hyn
er ys talm, er ys llawer dydd
Formic, f or'mik a, morgrugaidd
Formidable, fôr'mì.dâ'bl a, arswydus
brawychus, ofhadwy
Formless, f ôrm'les a, dilun, aflunaidd
Formula, f ôr'mü.lâ n, ffurf-reol, ffurf
Formulary, fôr'inü.lur.î n, ffurflyfr
rheol [inebi;
Fornicate, f or'm.kiit vi, puteinio, god' : .
Fornication, for.ni.ka'shun n, puteindra
anniweirdeb [gordderchw
Fornicator, fôr'nî.kä.tûr n, puteiniwi
126
ôre ; läte, line, no, miite ; she, zh=z azure ; thin, thìs ; j=dzh. FOX
Fornicatress, for'ni.ka.tres n, putain,
> anlladferch, gordderckwraig
Forsake, for.sak' (pt forsook, for.swk';
pp forsaken, for.sa'kn) vt, gadael,
gadn, ymadael â
'Forsooth, f ôr.sŵth' ad, yn wir, yn ddiau
Forswear, fôr.swê'r' (pt forswore, pp
i forsworn) v, anudoni, tyngu anudon
Fort, f ö'rt n, caer, eastell, amddiffynfa
Forte, f ôr'tê n, lleisiad llawn-gryf
Forted, fö'r'ted a, caerog, castehog
Forth, forth ad, allan, ym mlaen, rhag
[ Haw, i maes. To set forth, cychwyn ;
i gosod allan. To bring forth, dwyn allan
Forthcoming, f o'rth.kum'ing a, parod i
Í ymddangos [rhag blaen
(Forthright, fö'rth'rit ad, yn nniawn,
Forthwith, fu rth.with' ad, yn ddiattreg,
í yn ddioed, ar y gair
'Fortieth, f ôr'tî.ettí a, deugeinfed, 40fed
Fortification, for.ti.fi.ka'shun n, am-
ti dditrynfa, amgaer [caeru, amgaeru
Fortify, f ôr'tî.f i" vt, eadamhau, cryf hau ;
lortilage, fö'r'tî.läj, Fortlet, fö'rt'let n,
I castellyn
fortitude, f ôr'tî.tüd n, gwroldeb, calon-
I did, mawrfrydedd, glewder ; cadeniid,
i grym. dewrder [nos
: I Fortnight, f ôrt'n'it rc,pythefnos,pymtheg-
iartress, fôr'tres n, amdcbffynfa, caer,
J! cader; eastell [dygwyddol
fortuitous, fôr.tü'î.tus a, damweiniol,
•Fortuity, f ôr.tü'î.tî n, damchwaen, dy-
[ gwyddiad, hap, damwain
fortunate, fôr'tshü.nät a, fiyniannus,
[ hylwydd, ffodiog, Uwyddiannus, ffodus
Fortune, fôr'tshün n, tyngedfen; hap,
i damwain; ffawd, fiyniant; gwaddol;
I cynnysgaeth. Fortune-hunter, gwa-
i ddolgeisiwr. Fortune-teller, adroddwr
tesni, Jarllenwr tesni, tesni'wr
Forty, f ûr 'ti a&. n, deugain, dau ugain,40
Forum, fo'r'um (p fora, f ö'r'â) n, areithle,
brawdle
Forward, íor'wûrd a, eon, eofn, hyfaidd;
awyddus; cynnar: ad, ym mlaen,
rbagddo: vt, anfon ym mlaen; hy-
j rwyddo; hwylusu, cyfarwyddo, pry-
I suro. From this time forward, o hyn
, allan
forwardness, fôr'wûrd.nes n, parod-
rwydd, awyddfrydedd ; digywilydd-
L dra ; cynnarweh
forwards, for'wurdz ad, ym mlaen, yny
blaen, rhag blaen, rbagddo, rhago
\)ss, fos rc, fibs, clawdd [fyny, mwnol
,'ossil, fos'il n, mwn: a, a gloddir i
Fossilist, fos'î.list n, casglwr mwnau
Foster, fos'tûr vt,magu, maethu, meith-
rin; annog, cefhogi. Foster-father,
tad maeth. Foster-brother, brawd
maeth, brawd unfron
Fosterage, fos'tur.äj n, meithriniad,
maethiad, arffedogaeth
Fought, íôtpt &pp. — Fight
Foul, fûŵl a, aflan, brwnt, budr, ffiaidd;
ammhur; annheg, anonest; afiach:
vt, diwyno, budreddu. Foul rope,
rhafF ddyryslyd. Foul wind, gwynt
croes. To run foul of, gwrthdaro,
rhedeg ar draws
Foulness, f ûŵl'nes n, bryntni, budreddi,
brynti; gwrthuni; annhegweh
Found, fûŵnd vt, seiho, sylfaenu, sef-
ydlu, gosod sail, berthogi; bwrw:
pi & pp. — Find
Foundation, fûŵn.dä'shun n, sail, syl-
fan, gwaelod. Foundation-stone, syl-
faen, careg sylfan
Founder, f ûẁn'dûr n, seihwr, sylfaenwr ;
sefydlwr; bwriwr, toddydd: v, suddo,
dryllio, ymddrylho ; cloffi
Foundery, fûŵn'dur.î, Foundry, f ûŵn'-
drî n, tawdd-dy, tawddle
Foundling, fû\Ỳndling n, plentyn cael,
plentyn diarddel
Fount, fûŵnt, Fountain, fûŵn'tän n,
ffynnon, ffynnonell. Fount of types,
nifer cyfrdro o argrafflythyrenau,
Fountain-head, llygad y fiynnon
Fountful, f ûŵnt'fẁl a, llawn flynnonau
Four, f ö'r a & n, pedwar (/* pedair), 4.
Four-cornered, pedronglog. Four-
fold, pedwarplyg; ar ei bedwerydd.
Four-score, pedwar ugain
Fourbe, f \Vrb n, dichellwr, twyllwr
Fourchy, f ŵ'r'shî n, fforch, pigfForch
Fourteen, f ô'r.tîn' a Sen, pedwar ar ddeg
Fourteenth, fö'r.tînth' a, pedwerydd ar
ddeg, 14ydd [edd): n, pëdeiran
Fourth, fo'rth a, pedwerydd (ý"pedwar-
Fowl, fûŵl n, aderyn, edn, ehedyn,
ehediad: vi, adara, saethu adar.
Water-fowl, adar y dwfr, adar cyfan-
droed. Fowling-piece, adarddryll,
dryll adara
Fowler, f ûŵ'lûr n, adarwr
Fox, foks n, cadno, Uwynog, gwyddgi.
Bitch-fox, cadnöes, llwynoges, llwyn-
ogast. Fox-case, croen-llwynog. Fox-
chase, helfa llwynog. Fox-hunter,
heliwr llwynog
Foxglove, foks'gluv n, bysedd y cŵn,
bysedd ellyUon, bysedd cochion
127
FRE path, fat, êre, met, mâ-rîne, pin, orb, on, curve, cut, tŵ=too, tẁk=took ;
Foxlike, foksTik a, cadnoaidd, llwyn-
ogaidd [ffyddlonileb
Foy, fôî n, gwledd gychwyn; fiydd,
Fracas, fra.ka' a, ymryson, cecraeth
Fract, frakt vt, tori, darnio, trawsdori
Fraction, frak'shun n, toriad, rhwygiad;
twnrif, dam o rif
Fractional, frak'shun.al a, twnrifol
Fractious, frak'shus a, ceintachlyd,
cecrus, croes [ineb, ceintachrwydd
Fraetiousness, frak'shus. aes n, eroes-
Fracture, frak'tshur n, toriad, gorthor-
iant; bwleh: vt, tori, dryllio
Fragile, fraj'il a, brau, breuol, hydor
Fragility, frá.jil'í.tí n, breuder, breuolder
Fragment, frag'ment n, dryll, darn,
cetyn, cilcyn, biwionyn, briwsionyn
Fragmentary, frag'men.tur.î a, o fan
ddarnau [gran.si n, peraroglaidd
Fragrance, frä'grans, Fragrancy, frä'-
Fragrant, fragrant a, peraroglus
Frail, fräl a, brau, gwan; anwadal;
hyfeth, hygwymp, darostyngedig i
wendidau : n, basged frwyn ; brwyri
Frailty, fräl'tî n, breuolder, breuoledd,
breuder; gwendid, llesgedd
Frame, friim n, fifurf, ansawdd, agwedd,
trefn; cyfansoddiad, adeilad, cyd-
osodiad, cyd-drefniad, swydd, Uwyf,
attegwydd, gwalc, ystram: vt, ffurfio.
llunio, cyfansoddi, cyd-drefnu; dy-
feisio; ymgylchu [werth deg ceiniog
Franc, frangk «, darn arian Ffrengig o
Franchise, fran'tshiz ?i, braint, ethol-
fraint, rhyddfraint: vi,breinio,rhydd-
han [Francis
Franciscan, fran.sis'kan a, o urdd St.
Frangible, fran'jî.bl a, hydor, breuol,
brau, toradwy
Frank, frangk n, Ffrencyn; rhyddhâd
Uythyr: a, ifranc, b^-iog; rhwydd-
galon, hael ; didwyll : vt, rhyddfreinio
Frankalmoigne, frang.kal.moin' n, elus-
endir, cardottir
Frankincense, frang'kin.sens n, thus
Frankly, frangk'li ad, yn rhydd, o fodd,
yn rhwydd [claufrydedd
Frankness, frangk'nes n, rhydd-der,
Frantic, fran'tik a, gwallgofus, gorwyllt,
ynfyd, llerth [gwallgof
Franticness, fran'tik.nes n, gorphwyll,
Fraternal, frâ.túr'nal a, brawdol, brawd-
gar [brodoriaeth
Fraternity, frâ.tûr'nî.tî n, brawduliaeth,
Fraternization, fi-at.ûr.nî.zä'shun n, bro-
doriad, brawdoliad [brodori
Fraternize, fratur.niz vi, brawdoli,
Fratricide, frat'rî.s'íd n, brawdladdiad;
brawdleiddiad [ystryw
Fraud, frôd n, twyll, hocedwaith, siom,
Fraudless, frôd'les a, didwyll
Fraudulence, frô'dü.lens, Fraudulency, '
fi'ô'dü.len.sî n, die-bell, twyll, hoced-
iaeth [fvvl a, twyllodrus
Fraudulent, frf/dii.lent, Fraudful, frôd'-
Frauglit, frot a, llwythog, llawn:
llwyth. Fraught with danger, per-
yglus, llawn perygl, enbydus
Fray, frä n, ymryson; ymgiprys, ym-,
laddfa: v, ymdreilio, ymrwbio ; dych-
rynu [mympwy : vt, britho
Freak, frik n, chwidr-dro, ysmal-dro,
Freakish, fri'kish o, penchwiban, penwan
Freakishness, fri'kish.nes n, penwendid,
penchwidredd [ fan
Freckle, frek'l n, brych, brychyn, brych-
Freckled, frek'ld a, brychedig, brychlyd
Freckliness, frek'li.nes n, brychni
Freckly, fi-ek'lî a, brychlyd
Free, fri a, rhydd, breiniôl ; hael, parod
rhwydd, eon, hy: vt, rhyddhau
breinio, breinioli. To set free," rhydd-
hau, gollwng yn rhydd
Freebooter, frî'b\v.tûr n, ysbeiliwr, ys-
glyfaethwr [rhydc
Freeborn, friTjorn a, wedi ei eni yi
Freedom, frî'dum n, rhyddid, rhydd-did
braint, dinasfraint
Freehold, friliold n, rhydd-ddaliad
rhyddfeddiant : a, diardreth, rhydd
Freeholder, frî'höld.ûr n, rhydd-ddeil
iad, uehelwr [hae
Freely, frî'lî ad, yn rhydd, yn rhodd, yi
Freeman, fri'man n, dinesydd, bwrdar
gwr rhydd
Freeness, fri'nes n, rhwydd-deb, haeled-
Freestone, frí'stön n, careg nadd,
o dywodfaen [dybiw
Freethinker, fri'tking'kur n, rhydd
Freeze, friz (froze, frozen) v, rhew
fteru, oergeulo (vt, llwytho lion
Freight, frät n, llwyth Hong; bur llona
French, frentsh a, Ffrengig. Fren<»
öre ; late, line, no, müte ; she, zh=z azure ; thin, thìs ; j=dzh. FRO
Frequented, fn.kwen'ted a, mynyckedig,
hygyrch
Frescade, fres.kad' ??., cysgodfa [arliwiad
Fresco, fres'ko n, cysgod, oerawel; îr-
Fresh, fresh a, newydd, crai, cri ; ffres,
croew, gwyrf ; bywiog ; gwridog, tirf ;
go-oer : n, Hit*, lîifeiriant [creio
Freshen, fresh'n v, croewi; bywiogi;
Freshlet, fresh'let n, llyn o ddwfr croew
Freshness, fresh 'nes ra,croewder, newydd-
1 der; bywiogrwydd
Fret, fret v, rhuglo, rhwbio; digio,
bhno, chwerwi : n, cythrudd, soriant ;
[ treuliad [digofus
(Fretful, fret'fvvl a, anfoddog, anynad,
Fretfulness, fret'fẁl.nes n, ffromder,
drygnawsedd [rhwyll
Fretwork, fret'wurk n, rhwyllwaith,
Friable, frî'â.bl a, hyfriw, briwsionllyd
fear, fri'ùr n, mynach, erefyddfrawd
Friarlike, fr'i'ur.lik a, mynachaidd
"" iary, frîur.î n, mynachlog, mynachdy
ibb'le, frib'l n, ffrityn, ffriiyn, eiddilyn :
vi, ffritian, oferchwareu, ofera
icassee, frik.a.si' n, manfwyd[rhwtiad
iction, frik'shun n, rhathiad, rhwbiad,
May, fr'i'dä n, dydd Gwener. Good
Friday, dydd Gwener y Croglith
riend, trend n, cyfaill, cydymaith, car ;
cyfeilles. To make friends, cymmodi,
adgy i amodi ; ymgymmodi [ amddifad
riendless, frend'les a, digyfaill, diborth,
'riendliness, frend'lî.nes n, cyfeillgar-
wch, caredigrwydd, hynawsedd
'riendly, frend'lî a, cyfeillgar, caredig,
caruaidd, hynaws
iendship, frend'ship n, cyfeillach;
caredigrwydd, anwylyd
ieze, Frize, friz n, brethyn tewban;
addumdalaith pen colofn
igate. frig 'at n, Hong rhyfel ysgafn
ight, fri't », arswyd, echryn, ofn, braw,
. ' orn, dychryn : vt, arswydo, dychrynu
Frighten, fri'tn vt, brawychu, dychrynu,
peri ofn ar, arswydo
Frightful, frit'fWl a, dychiynllyd, hagr,
f erchyll, anferth, ofnadwy, arswydus
'•"rigid, frij'ida,oer, rhewllyd; marwaidd,
; egwan. Frigid zone, riiewgylch
''rigidity, fi-î.jid'î.tî n, oemi, flerdod,
fferdra; marweidd-dra; gwendid
. *rigorific, fn.go.rif'ik a, oeriadol
'rill, fril v, crynu: n, crychddill, ffril
frinj n, sider, ymylwe, amaerwy:
!'ii"o, .-itrachu, sidtru
ripp rer, frip'ur.ûr n, gwerthwr hen
Í ddillad; bragaldiwr; oferwr
9
Frippery, frìp'ur.î n, gwerthle hen
bethau; hen ddillad; baldordd, gwag-
siarad : a, gwael, dirmygus
Friseur, fri.zur' n, gwallttrwsiwr
Frisk, frisk n, crychnaid, rhont: vi,
crychneidio, crychlamu, rhonta
Frisket, fris'ket n, llen-gylch, haiarn-
gylch argraffwasg [rhontus
Frisky, fris'ki a, chwareugar, nwyfus,
Frit, frit n, lludw i wneyd gwydr
Frith, frith n, cyfyngfor, cainc o for
Fritìnancy, frit'î.nan.sî n, ysgrech, crech
Fritter, frit'ur n, cremogen, mioden,
crammwythen: vt, manddryllio. To
fritter away, lleihau, gwastraffu
Frivohty, frî.vol'î.tî n, gorwaeledd,
coegedd, ffolineb, oferedd [disylwedd
Frivolous, friv'o.lus a, dibwys, gorwag,
Frizz, friz, Frizzle, friz'l vt, crychu,
Fro, frö ad, yn ol [modrwyo
Frock, frok n, twyg, hugan, arwisg
Frog, frog n, Uyffant melyn, fí'roga;
bywyn cam ceffyl. Frog-spawn,
griíft, griifyll, penbyliaid
Froise, froiz n, cremog, crammwyth
Frohc, frol'ik n, gwammalwch, cellweir-
gamp : a, chwareugar : vi, masweddu,
prancio, chwareu
Frolicsome, frol'ik.sum a, gorhoenus,
afieithus, chwareugar; difyr
From, from pr, o, oddi, o wrth, oddi wrth
Front, frunt n, tal, taken; gwyneb, tu
blaen ; blaen : v, gwynebu
Frontal, fron'tal n, takddurn; talaith:
a, perthynol i'r taken. Frontal bone,
asgwra y taken [cyffiniol
Frontier, iron'tí'r n, cyfíìn, terfyn: a,
Frontiniac, fron.tin.yak' n, math o win
Ffrengig [addurn, wyneblun
Frontispiece, fron'tis.pîs n, 'wyneb-
Frontless/frunt'les a, talgryf, haerllug
Frontlet, front'let n, talaith, rhactal
Frost, frost n, rhew. Frost-bitten,
deifiedig gan rew. Hoar-fii-ost, barug,
Uwydrew
Frosty, fros'tî a, rhewlyd, rhewllyd
Froth, froth n, ewyn, ewyngant, bur)mi,
broch : vi, ewynu. To skim off froth,
dicwynu [gafnder, gwagder
Frothiness, froth'î.nes n, ewynedd; ys-
Frothy, froth'i a, ewynog; disylwedd,
gwag [_vt, crychu
Frounce, frûŵns n, annhrefn; dafaden:
Froward, frö'wûrd a, cyndyn, anhydyn,
anhywaith, ystyfiaig [rwydd
Frowardnesí-, fio'wiird.nes n, cyndyn-
Frower, frö'ûr n, delltgvllell, holltvdd
129
FUM path, fat, êre, met, mâ-rîne, pin, ôrb, on, curve, cut, tŵ=too, tẁk=took ;
Frown, í'rûŵn n, cuch, cuwch, gwg,
cilwg : vi, cuckio, cuwclúo, gygu
Frowning, frûŵ'ning a, çuchiog, digus,
cilygus [drewllyd; tywyll
Frowzy, fruw'zi, Frowy, frûŵ'î a, mws,
Froze, frb'z pt. — Freeze
Frozen, froznop. — Freeze [iol, cnydiol
Fructiferous, fruk.tif 'ur.us a, cynnyrch-
Fructify, fruk'ti.f'i v, cnydio; ffrwyth-
iannu, ffrwythloni " [ffrwythlawn
Fructuous, fruk'tsbii.us a, cnydfawr,
Frugal, frŵ'gal a, cynnil, ymarbedus;
anhael [falwch
Frugality, frŵ.gal'î.tî n, cynnildeb; dy-
Frugiferous, frvv.jif'ur.us a, cnydiol,
ffrwythol, ffrwythddwyn [aeron
Frugiverous, frw.jiv'ur.us a, yn bwyta
Fruit, frvvt n, ffrwyth, cnwd, cynnyrcb ;
toraeth; aeron. Fruit-bearing, yn
dwyn ffrwyth, cnydiol. Fruit-tree,
pren ffrwythau [ydd
Fruitage, frŵ'täj n, ffrwythau, ffrwyth-
Fruiterer, frŵ'tur.ûr n, aeronwertbydd
Fruitery, frŵ'tur.î n, ffrwythfa; aeron-
gell
Fruitful, frŵt'fẁl a, ffrwythlawn, cnyd-
fawr, toreithiog ; ffaeth
Fruitfulness, frŵt'fẁl.nes n, ffmythlon-
deb, ffrwythlonedd [meddiant
Fruition, "^frŵ.ish'un n, mwyniant,
Fruitive, frvv'i.tiv a, mwynhaol, medd-
iannol
Fruitless, frŵt'les a, ofer, seithug, dues,
difudd, anfuddiol ; diffrwyth
Frumentaceous, frŵ.men.tä'shus «, o
yd ; tebyg i yd
Frumentarious, frŵ.men.tê'r'î.us a, ydol
Frumenty, frŵ'men.tî n, cawl gwenith
Frump, frump n, cellwair, gwawd: vt,
gwawdio, gwatwar
Frosh, finish n, bywyn earn ceffyl: vt,
tori, ysigo, malurio
Frustrable, frus'trâ.bl a, siomiadwy
Frustrate, frus'trät vt, seitbugo, siomi;
diddymu: a, ofer, difudd, diles
Frustraneous, frus.trä'nî.us a, seithug,
ofer, afiesol [siomiant
Frustration, frus.trä'shun n, seithugiad.
Frustrative, frus'tra.tiv a, seitbugiol,
twyllodrus
Frustrum, frus'trum n, dernyn toredig
Frutescent, n-ŵ.tes'ent a, manwyddog
Fiy, fr'i n, grawn pysgod; pysghaig;
manbysg: vt, crasbobi, ffri'o. Frying-
pan, padell ffrio
Fub, fub vt, b\n-vt heibio, oedi ; siomi
Fucate, fu'kat a, rhithliwiedig
Fucus, f ii'kus n, golchliw, arliw ; mor-
lysieuyn [feddwi; cyfeddwogi
Fuddle, fud'l vi, ymyfed, diota, ym-
Fuddled, fud'ld a, meddw, brwysg
Fuddler, fud'lûr n, meddwyn
Fudge, fuj 11, ffug, ffugbeth, ffugwaith
Fuel, fü'e'í n, tanwydd, cynnud/tanwent
Fugacious, f ii.ga shus a, hedegol, ffoad-
urus, diflanol
Fugacity, f ü.gas'î.tî n, ffoadusrwydd
Fugitive, fii'ji.tiv 11, ffoadui-, enciliwi':
a, ffoadurus, ffoawl, crwydrus, hyffo;
ysgafn, difyfyr, hedegol
Fugue, fiig 11, canred mewncerdd [atteg
Fulciment, ful'sî.ment n, cynnalbost,
Fulcrum, ful'krum n, gwifnvym
Fulfil, fẁl.fil' vt, cyflawnu, dybenu,
gorphen, cwblhau
Fulfilment, fẁi.fil'ment n, cwblhâd
Fulgency, ful'jen.sî n, dysgleirdeb,
gloewder [gloew
Fulgent, ful'jent a, dysglaer, llachar
Fuliginous, fü.hj'î.nus a, huddyglyd:
Fulimart, f ülî.mârt n, ffwlbart [myglyd
Full, fvvl a, llawn, cyfiawn ; cyfan ; per-
ffaith: n, llonaid: vt, panu. Full oi
sorrow, gofidus. Full moon, cyfan-
lloer, llawn lloer
Fuller, fẁl'ûr n, panwr, golchydd
Fullers earth, gogarth, priddy panwi
Fullery, fẁl'ur.î n, pandy, melinbanu
Fulling, íŵl'ing n, pan, panfa, paniad
Fully, fẁl'î ad, yn gyfan, yn hollol, yi
gwbl, yn llawn, yn gyflawn [bygylui
Fulminant, ful'mî.nant a, taranllyd
Fulminate, ful'mî.nät v, taranu ; bwgwtl
Fulmination, fiú.mî.nä'shun n, t?
iad; bygythiad [bygythio
Fulminatory, ful'mî.nä.tur.î a, taranol
Fullness, fẁl'nes n, llawnder, cyflawnder
gwala [brwnt; trutlifwyi
Fulsome, ful'sum a, chwydlyd, fliaidd
Fulsomeness, ful'sum.nes n, bryntn;
ífiéiddrwydd; gorfwynder
Fulvid, ful'vid a, melyngoch, rhuddfeljl
Fumado, fü.mä'dö n, pysgodyn cow
pysgodyn mygiedig
Fumble, fum'bl v, llawweitbio, tri
öre ; late, line, no, unite ; she, zh=.z iizure ; thin, thìs ; j=dzh. GAB
Fumitory, fü'mî.tur.î n, cwd y mwg,
1 pwff y mwg. Hedge-fumitory, mwg
Fumy, fü'mî a, mygdarthiol [y perthi
Fun, fun n, digrifwch, ysbleddach, cell-
I wair, difyrwch [ddawnsio
Funambnlate, fii.nam'bii.lat vi, rhaff-
Funambulist, fü.nam'bü.hst n, rhaff-
r ddawnsiwr [igaeth
Function, fungk'shun n, swydd, galwed-
Functionary,fungk'shun.ur.îrc,unmewn
f swydd, swyddog
Fund, fund n, cyff, arian-gyff, trysorfa
Fundament, fun'dâ.ment «, yr eistedd-
| fod, y cyfeistedd, y rhefr, y cwthr
Fundamental, fun.dâ.men'taí a, sylfaen-
i ol; gwreiddiol, hanfodol; arbenig;
(I prif, penaf : n, gwreiddbwnc, egwyddor
Funeral, fii.nur.al n, angladd, cladded-
i igaeth; arwyl
Funereal, fü.nî'r'î.al a, angladdol; ga-
! larus, trist, çresynol; tywyll
Fungous, fung'gus a, ma'darchaidd, ys-
I byngaidd; masw
JFungus, fung'gus (fungi, fun'ji") n
! meddalgig; madarch, bwyd ellyllon
j callod, ffvvng, bwyd y boda
[Funicular, f u.nik'ii.lur a, mân-edefynog
.Funk, fuugk n, drewdawch, tagfwg : vi,
|| di-ewi trwy ofn ; llwfreiddio [ffumer
iFunnel, fun'el n, ffynel, twmffed, pibell,
Funny, fun'î a, digrifol, arabeddus,
■ ysmala, cellweirus
( Fur, fûr n, man flew, pan, ffwrwr; cen:
\ vt, panu : cenu ; crestenu
Furacity, f ü.ras.î.tî n, lladraeth
Furbelow, fûr'bî.lö n, sider, amaerwy
Furbish, fuYbish vt, gloewi, caboli,
i Uathru, trwsio [trwsiwr
•?urbisher, fûr'bish.ûr n, llugenydd;
?urcate, fur'kat a, fforchog
furcation, f ur'ka.shun n, ftbrehogrwydd
furious, fur'i.us a, cynddeiriog, ffyrnig
•?uriousness, f û'r'ì.us.nes n, cynddar$dd,
^ fiyrnigrwydd, cynddeiriogrwydd
j^url, furl vt, cryckio, plygu, cymhlygu
furlong, fur'loiig n, ystaden, wythfed
| ran milltir [milwr
garlough, fûrlö n, ysgrifen ymabsenniad
uirmenty, fûr'men.tî n, cawl gwenith
"urnace, fûr'niis n, ffwrn, fiwrnais, ffoc;
I odyn, cyl, cylyn; creisier
"urn'ish, fur'nish vt, dodrefnu; diwallu,
digoni; cynnal, cynnysgaeddu, dar-
I paru, arlwyo [parwr
' urmsher, fûr'nish.ûr n, diwallwr, dar-
• urniture, f ûr'nî.tshü'r n, dodrefn , llestri,
taelau,trec,celfi,offer, ari'au : uddumiu
Furrier, fur'i.ur n, gwerthwr pan,panydd
Furrow, fur'ö n, cwys, rhych; rhigol;
ffos, ffynegl: vt, cwyso, rhychu;
Furry, fur'î a, panog ; cenog [flyneglu
Further, fûr'THÛr a, pellach: ad, ym
mhellach, eto, hefyd, heb law hyn;
mwy : vt, rhwyddhau, hyrwyddo, dwyn
ym mlaen : cd. — Far
Furtherance,fùr'THur.ansn,rhwyddhâd r
cynnorthwyad, dygiad ym mlaen
Furthermore, fûr'THÛr.mö'r ad, ym
mhellach, heb law hyn, hefyd
Furthermost, fûr'THÛr.müst, Furthest,
f ûr'THest, pellaf, eithaf, olaf : sd. — Far
Furtive, f ur'tiv a, lladradol
Furuncle, fur'ung.kl n, llynoryn
Fury, f ü'r'î n, cynddaredd, fiyrnigrwydd,.
gorphwyll ; cythreules. Furies, plant
y fall, cethyrn, cythreuliaid
Furze, f firz n, eithin, aith
Furzy, f ur'zi a, eithinog
Fuse, fiiz v, todcli; ymdoddi
Fusee, Fusil, f ii.zi' n, dryll ysgafn
Fusible, f ii'zi.bl a, toddadwy, hydawdd
Fusilier, fii.zUiY n, milwr yn cario
dryll ysgafn
Fusion, fü zuun n, toddiad, dadleithiad
Fuss, fas n, ffwdan, dadwrdd, gwag
helynt, ffrwst
Fust, fust n, paladr colofn
Fustian, fus'tshan n, math o frethyn;
iaith chwyddedig, chwyddiaith
Fustic, fus'tik n, math o bren lhwio
Fustilarian, fus.tî.lê'r'î.an n, bawddyn
Fustiness, fus'tî.nes n, drewiant ; mysni
Fusty, fus'ti a, llwyd ; drewllyd ; mws
Futile, fü'til a, gwag, coeg, siaradus;
diles _ ^ ^ [ffladredd
Futility, fü.til'î.tî n, gwagedd, oferedd;
Future, f ü'tshûr a, dyfodol, dyfodadwy, i
ddyfod: n, yr amser i ddyfod. For
the future, o hyn allan [fod, dyfodiant
Futurity, f ü.tü'r'î.tî n, yr amser i ddy-
Fuzz, fuz n, lluwchion: vi, lluwchio;
dadwau. Fuzz-ball, cwd y mwg
Fy, Fie, f î i, ffei ! ffi ! hach ! wfft !
G.
Gab, gab, Gabble, gab'l vi, clebran,
bragawthan: n, gwagsiarad, bal-
dorcld, debar [mantell werddonig
Gabardine, gab.ûr.dîn' n, bugeilwisg,
Gabel, gä'beì^, treth, ardreth
Gabion, gä'bî.un n, cawell llawn o bridd
Gabionade, gä.bî.un.äd' n, amddiffyn-
waith o gevvvll llawn o bridd
131
GAO path, fat, êre, met, mâ-rîne, pin, ôrb, on, curve, cut, tŵ=too, t\Vk=took;
Gable, gä'bl re, talcen ty
Gaby, gä'bî re, hurtyn, delff, clwpa
Gad, gad re, llafh o aur; crifell: vi,
crwydro, gwibio, rhodiena. Gad-fly,
cacynen y meirch
Gaelic, gii'lik re, Gaeleg
Gaff, gar re, math o fach pysgota
Gaffer, gaf'ûr re, hen wr; uchlafuriwr,
uchweithiwr [bardyn
Gaffle, gaf'l re, gaflach; tynfach; ys-
Gag, gag re, safn-glo : vt, cau y safn
Gage, giij re, gwystl, arwystl, adneu : vt,
gwystlo, arwystlo. Green gage, eirynen
wen (p eiryn gwyn)
Gaggle, gag'l vi. — Cackle
Gaiety, ga"i.tî re, gorhoen, llonder,
hoewder, llonwychder [11a wen
Gaily, gä'lî ad, yn hoew-wych; yn
Gain, gan re, elw, budd, ced, mael,
mantais: v, elwa, ennill, manteisio,
cyrhaedd [haeddadwy
Gainable, gä'nâ.bl a, ennilladwy; cyr-
Gainfiú, gän'fẁl a, ennillfawr, buddfawr,
cedlawn [dielw
Gainless, ganles a, difudd, diennill,
Gainsay, gän'sä (pt & pp gainsaid,
gän'sed) vt, gwrthddywedyd, ammheu
Gait, gät n, rhodiad ; agweddfoes
Gaiter, gä'tûr re, brocsen, amgoes, coes-
Gala, gala re, prif wyl [am, socas
Galaxy, gal'ak.si re, y llwybr llaethog,
eirianrod, Caer Gwydion, galaeth, keol
y gwynt ; cynnulliad gorwych
Gale, gäl re, awel, chwa ; buelyn, adfwl
Galeated, gal'î.ä.ted a, helniog
Gall, gol re, bustl, geri; dygasedd,
chwerwfustledd ; oddfyn neu gneuen
yn tyfu ar dderwen : v, digroeni, dolurio.
poeni. Gall-stones, ceryg yn y bledren.
Gall-bladder, coden y bustl
Gallant, gal'ant a, gwrol, dewrwych
Gallant, ga.lant' re, cariad-ddyn, gor-
dderchwr: a, careugar [dewrder
Gallantness, gal'ant.nes re, gwrolder,
Gallantry, oal'ant.ri re, dewredd ; gwych-
der; nwyfneges; aulladrwydd
Galleas, gal'yas n, math o rwyfiong
Galleon, ga'lyun n, llong Yspaenaidd
Gallery, gal'ur.î n, oriei, uchlawr
Galley, gal'î re, rhwyfloqg; offeryn
argraffydd. Galley-foist, math o gwch
neu fad mawr [ddawns, corelw
Galliard, gal'yûrd re, hoewddyn; Ham-
Gallic, gal'ik a, Ffiren [aidd
Gallican, gal'i.kan a. Ffrengig, Ffraine-
Gallicisni, gaj'î.sizm n, llafardduU
Ffrengig
Galligaskins, gal.i.gas'kinz np, uch-
lodrau, rhyddglos
Gallimaufry, gal'i.mo.fri re, cymmysg-
fwyd, cymmysgedd
Gallinule, gal'î.nül re, corsiar
Galliot, gal'yut re, llong ysgafn
Gallipot, gal'î.pot re, blwch enaint
Gallon, gal'un re, galwyn, galwynaid,
pedwar chwart
Galloon, ga.lŵn' re, ysnoden gref
Gallop, gal'up re, carlam, gwilhobain:
vi, carlamu, gwilhobain
Gallow, gal'ö vt, dychi*ynu, brawychiu
Gallow-glass, hen droedfilwr Iwerddon
Galloway, gal'ö.wä re, crynfarch [dyoddef
Gallows, gal'us n, crogbren, pren
Galvanic, gal.van'ik a, trydanol
Galvanism, gal'va.nizm re, trydaniaeth
fferyllaidd, neu hob rwbiad
Gambado, gam.bä'do re, math o fotasen
Gamble, gam'bl vi, chwareu am arian
Gambler, gam'blúr n, twyllchwareuydd.
Gamboge, gam.bŵj' re, math o sudd
llysieuaidd o hw inelyn
Gambol, gam'bul re, chwydawiaeth,
crychnaid, pranc :t'i,crychlamu,rhonta
Gambrel, gam'brel re, coes ol march: vt,
clymu wrth y goes
Game, gam re, chwareu, chware, camp;
asgafaeth, helwriaeth: vi, chwareu,
campio; gwawdio, cellwair. Game-
cock, ceiliog ymladd. Game-keeper,
ceidwad helwriaeth. Gaming-house,
chwareudy ; chwiredfan. Game-leg,
coes glymedig, coes gam
Gamesome.gäm sum a,chwarëus ;nwyfus
Gamester, gäm'stûr re, chwaivydd
Gammer, gam'ûr n, hen fenyw
Gammon, gam'un re, cnuch mochyn
Gamut, gam'ut re, seinradd, graddeg,
egwyddor cerddoriaeth [wydd
Gander, gan'dûr re, ceiliogwydd, clac-
Gang, gang re, mintai, torf, haid: vi,
hyntio, myned
Ganghon, gang'glî.un re. chwydd y giau
Gangrel, ganggrel n. Ueban, llabwst
Gangrene, gang 'grin re, madredd, cig
marw, bra-ui-ud: c. magu cig drwg
Gangrenous, gang'gri.nus" a, braenedig,
mallus, madreddog
Gangway, gang'wä re, rhodfa ar long
Gannet, gan'et re, gwylan lwyd, hucan
Gantlet, gaat'let, Gantelope/gantlöp »,
dyrnfoî, gwialgosp
Ganza, gan'za re. math o ŵydd wyllt
Gaol, jäi a. carchar
Gaoler, jä'lûr re, ceidwad carchar
132
ore; lät«?, l'íne no, müte; she, zh=z azure; thin, thìs; j=dzh. GEM
Gap, gap n, bwlch, adwy ; agen, agendor
Gape, gap vi, dylyfu gen; agenu, ym-
agor ; llygadrythu
Garb, garb n, gwisg, trwsiad, arddull
Garbage, gâr'bäj n, syrth, ysgarthion;
tripa [difryehu
Garble, gâr'bl vt, darnbigo, dethol;
parboil, gíìr'bíìîl n, cynhwrf, ymgripys,
terfysg, cyffroad
Garden, gtir'dn n, gardd: v, garddu.
Kitchen-garden, arbawr, ceginardd
Gardening, gâr'dn.ing n, garddwriaeth
- Gare, gê'r n, gwlan garw; ceden
Garfish, gâr'fish n, y mornodwydd, y
cornbig [ceglyn
Gargarism, gar'gar.izm ?i, golcn safh,
Garget, garget n, math o haint ar
anifeiliaid [», gwddfolch
Gargle, gâr'gl vt, golchi'r safh a'r gwddf :
Gargol, gâr'gul n, haint ar foch
Garish, gê'r'ish a, hoewych, coegwych,
nwyrlawen [talaith
Garland, gâr'land n, coronbleth, gwyrlen,
•Garhek, gar'lik n, garlleg, eraf y gerddi.
' Chive garlic, cibellys. Wild garlic,
» troed yr asen [gwisg, achre
'Garment, gâr'ment n, dilledyn, twyg,
Garner, gâr'nûr n, ysgubor, ydle, ydlofft,
ytty : vt, ysguhorio, ystorio, ydgellu
■arnet, ear net n, maen rhudd gwerth-
favr, rhuddem, gwenithfaen
Garnish, gâr'nish vt, addurno, harddu,
trwsiadu: n, addum
Garniture, gâr'nî.tshü'r n, addnrniad
■arret, gar'et n, nenlofft, uchystafell,
uchlofft, nenawr; taflawd
r, gar.et.i'r' n, a fo byw mewn
nchlofTt, nenorydd
Gar.i. on, gar'î.sn n, gwarehawdlu, mu-
ff wrfa;gwersyu.gv,'ersyllf'a: pi,gwarch-
I liiyddu, gosod llu i warehod, amddifFyn
jGarrou. gar'un n, corfarch, crynfarch
Garrote, ga.röt' vt, llindagu
Garrulity, ga.rŵ'lî.tî n, dywedgarwck ;
baldordd, siaradgarwch [us
Barrulous, gar'ü.lus a, tafodrydd, siarad-
Garter, gâr'tûr n, gardas, gardys: v,
gardasu. Garter king - at - arms,
arwyddfardd y gardys. Knight of
the garter, marchog y gardys aur
Garth, garth n, cored bysgota; clos
Gas, gas a, nwy ; Uosgnwy
■Gasconade, gas.ko.nad' n, bocsach, coeg-
: folach, brol: vi, brolio, gwagfoslio
Gash, gash n, archoll, dyrhdoriad: vt,
" archolli, hacio, trychu [glos
Gaskins, gas'kinz np } uchlodrau, rhydd-
Gasp, gasp n, tyniad anadl; chwyth»
firm: vi, tynu anadl mewn lludded;
dyheu; hiraethu
Gate, gät n, porth, talddrws, llidiart,
clwyd. Gate-house, cynhordy, porth-
dy, tolldy. Gate-keeper, porthor;
drysor. Turnpike-gate, tollborth
Gather, gaTH'ûr v, casglu, cynnull,
crynoi, pentyru; crawnu, gori; tew-
ychu ; plygu : n, plygiad, casgliad
Gaud, god n, coegaddurn; tegan
Gaudiness, gô'dî.nes n, coegwyehder,
gorwychder, ceinedd
Gaudy, gô'dî a, coegwych, gorwych,
hoewffbl, fflawnt : n, gwyl, gwledd
Gauge, gäj n, cyfartalai; mesurai;
mesur : vt, mesuro, fFonfesuro ; cyfar-
talu [ydd, cyllidwr, tollwr
Ganger, gä'jûr n, mesurydd, ffbnfesur-
Gaunt, gânt a, cul, achul, culfain, teneu
Gauntlet, gânt'let n, dyrnfol, maneg ddur
Gaul, gôl n, Ffrainc ; Ffrancwr [niwlwe
Gauze, goz n, teneuwe o lin neu sidan,
Gave, gav pt. — Give
Gavel, gav'el n, treth, teyrnged ; ardreth.
Gavel-kind, rhaniad tir yn gyfartal
rhwng meibion
Gaveloc, gav'Llok n, trosol kaiam
Gavot, ga.vot' n, ton fywiog; chwai-
daplas
Gawk, gok, Gawky, gô'kî n, yslebog,
yslebryn, hurtyn, clwpa [barilau
Gawn, gôn n, baril. Gawn-tree, trestl
Gay, gä a, gwych, dillyn, fHawnt ; hoen-
Gayety, gä v î.tî. — Gaiety [us, dyddan
Gaze, gaz n, sylhad ; ardrem ; hylldrem :
vi, syllu, ardremio, llygachythu. Gaz-
ing-stock, gwawdgyfÌF
Gazelle, ga.zel' »,gatrewig [methdalwyr
Gazette, ga.zet' n, new} r ddiadur ; rhestr
Gazetteer, gaz.e.tiV n, llyfr daiaryddol
Gear, gî'r n, cer, sekch, tree, taclau,
trefnau, tresi, ofter, trwsiad
Geese, gis np. — Goose
Gelable, jelTi.bl a, ceuladwy, hygaul
Gelatine, jel'a.tîn n, glydgculed, ceuled
Gelatinous, jî.lat'î.nus a, ceuledig
Geld, geld vt, dysbaddu; cyweirio: n,
treth. Gelded bull, adfwl, attarw.
A gelding (horse), march dysbaidd,
adfarch
Gelid, jel'id a, fFerllyd, rhewedig, oer
Gem, jem n, glain, gem, em, tlws; cyn-
iiagurra [blygiad, adblygedd
Gemination, jem.î.nä'shun n, ad-ddy-
Gemini, jem'i.ni' n, arwydd y Gefeilliaid
Geminous, jem'î.nus a, dyblyg
133
GER path, fat, êre, met, mâ-rîne, pin, ôrb, on, curve, cut, tŵ=too, tẁk=took;
Gemmary, jem'ur.î, Gemmy, jem'î a,
Gender, jen'dûr n, rhyw, ystlen; math
v, cenedlu, epilio, hilio ; magu. Neuter
gender, y canolryw [ofyddol
Genealogical jî.nî.;l.loj'î.kala,achol,ach-
Genealogist, jî.nî.al'ö.jist n, ackwr,
achofydd, hanesydd achau
Genealogy, jî.nî.al'ö.jî n, ach, cenedl,
llinach; achyddiaeth; bonedd
Genera, jen'ur.â np. — Genus
General, jen'ur.al a, cyftredin, mynych.
cyffredinol : n, cadflaenor, llueddwr
Generalissimo, jen.ur.al.is'i.mb' n, pen-
ciwdod, catteyrn [rwydd
Generality, jen.u.ral'î.tî n, cyffredinol-
Generalization, jen.ur.al.i.zii'shun n,
dosbarthiad, rhestriad
Generalize, jen'ur.al.iz vt, dosbarthu
Generally, jen'ur.al.î ad, yn gyffredin.
yn gyflxedinol, yn fynychaf, gan
mwyaf, yn amlaf _ [iaeth
Generalness, jen'ur.al.nes n, cyflredin-
Generalship, jen'ur.al.sbip n, cadflaenor-
iaeth ; medr lliiyddol [magu
Generate, jen'ur.ät vt, cenedlu, epilio;
Generation, jen.u.rä'shun n, cenedliad,
hiliad ; cenedlaeth, hiliogaetb ; gened-
igaeth; oes
Generative, jen'ur.a.tiv a, hiliol, epiliol
Generic, ji.ner'ik, Generical, ii.ner'i.kal
a, rhywogaethol [tirionwch
Generosity, jen.u.ros'î.tî n, haelioni;
Generous, jen'ur.us «, hael, haelionus;
rhyddfrydig, rhwyddgalon, llawagor,
boneddigaidd ; rhywiog
Genesis, jen'î.sis n, cenedliad; llyfr
cenedliad [math o wcnci
Genet, jen'et n, math o farch cyflym;
Genial, jî'nî.al a, genedigol, naturiol,
hiliogaethol ; rhywiol, rhywiog; Hon,
gorboenus
Genialness, jî'nî.al.nes n, rhywiogrwydd
Geniculate, ji.nik'ii.liit a, cylymog,
Genii, jî'ní.i* np. — Genius [clymog
Genio, jí'nî.ö n, dyn o feddwl neillduol
Genital, jen'i.tal a, cenedlol, hiliol
Genitals, jen'i.talz np, rhanau cenedliad
Geniting, jen'i.ting n, afal cynnar
Genitive, jen'i.tiv a, hiliol, tarddiadol.
Genitive case, achos meddiannol
Genius, jî'nî.us n, ysbryd da neu ddrwg
(jj genii); athrylith, anian, awen,
anian-duedd; dyn athrylithfawr {])
geniuses)
Genteel, jen.til' a, moesog, gweddeidd-
dlws, boneddigaidd
Genteelness, jen.til'nes n, boneddig-
eiddrwydd [lya
Gentian, jen'shan n, crwynllys, chwerw-
Gentianella, jen.shan.el'â n, math o
Gentil, jen'til n, math o hebog [lysieuyn
Gentile, jen't'il n, cenedlddyn, ethnig:
a, cenedlig [wch
Gentilesse, jen.tî.les' n, moes, moesgar-
Gentiliz'm, jen'ti.Uzm n, eilunaddoliaeth.
paganiaeth [uchekaddi
Gentility, jen.til'î.tî n, boneddigaethi
Gentle, jen'tl a, boneddig; tirion, rhad-
lawn, mwynaidd, esmwyth ; gwâr, dof
araf: ?? l cynronyn; hebog [ boned dwi
Gentleman, jen'tl.man n, gwr boneddig
Gentleness, jen'tl.nes n, addiVynder;
tiriondeb
Gentlewoman, jen'tl.wvvm.an (gentle-
women, jen'tl.wim.en) n, gwraig fon-
eddig, boneddiges
Gently, jent'li ad, yn dirion, 301 addfwyn
gan b'wyll, yn araf [maw:
Gentry, jen'tri np, boneddigion; gwŷ
Genuflection, jen.ii.flek'shun n, plygiai
y glin [dilwgr; cynnwyno
Genuine, jen'ii.in a, pur, digymmya
Genuineness, jen'ii.in.es n, purde
cywirdeb
Genus, ji'nus (genera) n, math, rhyw
ogaeth, tylwyth, teulu
Geoda3sia,ji.ö.di'zhâ n, wynebfesuria<
Geographer, jî.og'râ.fúr n, daiaryddw
daiarddarluniwr
Geographical, ji.o.graf'i.kal a, dai
yddol, daiarddarhmiol
Geography, jî.og'ra.fî n, daiaryddiaetl
daiarddar'luniad [draith, daiare
Geology, jî.ol'ö.jî n, daiarddysg, daiai
Geomancy, jí'ö.man.sî n, daiargoel
Geometer, jî.om'î.tûr, Geometrician, \
om.î.trísh'an n, daiarfesurydd, meidj
ofydd [egol, meidrofydd»
Geometrical, ji.o.met'ri.kal a, mesui
Geometry, jî.om'î.trî n, mesnreg, daiai
fesuriaeth, meidrofyddiaeth
Geoponic, ji.o.pon'ik a, amaethyddol
Geoponics, ji.o.pon'iks np, garddwriai '"
amaethyddiaeth [yddiaeth, llaftr
Georgic, ji.or'jik n, pryddest ar ama
Geranium, jî.rä'nî.um n, math i
euyn [blaguryn, impyn, egin
Germ, jûrm, Germen, jûr'men n, bragi
German, jûr'man n, Allman: a, 1
manaidd ; cyfnesaf \ unwaed. Brotl
german, brawd undad unfam. Coui
german, cefnder unwaed. Ger
Ocean, y Môr Tawch
134
öre; läte, l'íne, no, müte; she, zh=z azure; thin, this; j=dzh. GLA
Germander, jûr'man.dûr n, derwen
Caersalem [braguro
Germinate, jûr'mî.nat vi, blaguro, egino,
Germination, jûr.mî.nä'shun n, blaen-
darddiad. blaendwf [iadol, cyfrediad
Gerund, jer'und n, sylweddair cyfran-
Gest, jest ?i, arddangosiad, gweithred
Gestation, jes.tä'shun n, dygiad yn y
groth, cyfebriad
Gesticulate, jes.tik'ii.lat vi, ystumio
Gesticulation, jes.tik.iUii'shun n, ys-
tumiad [ystum
Gesture, jes'tshur n y agwedd, arddull,
Get, get (pt & pp got) v, cael, caffael;
ceisio; darparu; ennill; myned, dy-
fod. To get up, codi, cyfodi. To get
down, disgyn, dyfod i lawr. To get
a foal, cyfebru [tyrmant: «, diwerth
Gewgaw, gü'gô n, coegbeth ; tegan ; ys-
Ghastliness, gast'li.nes n, hyllrwydd,
erchylldod; truanwedd, gwelwedd
Ghastly, gast'lî a, ellyllaidd, erchyll
' irad, girad, cethin, gwelw, hyll [iedig
Gherkin, gur'kin n, cueumer gylfeitli-
Ghost, göst, n, ysbryd; ellyll, bwbach,
bwgan, gwyll. Holy Ghost, Ysbryd
Glân. To give up the ghost, marw
Ghostly, göst'lî a, ysbrydol ; ellyllaidd
Giant, j'i'ant n, cawr
Giantess, jTant.es n, cawres
Gibber, gib'ûr vi, íFregodi, baldorddi
Gibberish, gib'ur.ish n, fireg, ffregawd,
baldordd, gwagedd, gwagsiarad
Gibbet, jib'et n, crogbren, crogAyydd,
pren clyoddef : vt, crogosod, crogi
Gibbosity, gi.bos'ì.tî, Gibbousness, gib'-
us.nes n, crwmddull, crymedd
Gibbous, gib'us a, crymaidd, cefn-grwn
Gibe, jib n, gwawd, gwatwar : v,goganu,
I* gwawdio [hwyaden
Giblets, jib'lets n, syrth gwŷdd neu
Giddiness, gid'i.nes n, penddaredd,
madrondod, pendro; anofaledd
Giddy, gid'î a, syfrdan, penchwibi
anwadal, diofal, anofalus, byrbwyll
\ Gift, gift n, rhodd, dawn, anrheg, gwobr
jl Gifted, gifted a, doniol, dawnus
) Gig, gig n, cerbydan ; trodegan
\ Gigantic, ji'.gan'tik, Giantlike, j'f'ant-
ii Vik a, cawraidd, dirfawr [chwerthin
Giggle, gig'] vi, cilchwerthin, ffol-
{ Giglot, gig'lot n, mwyglen, coegen,
1 trythyìles, cyifoden, hoeden
Gild, gild (gilt) vt, euro, goreuro
•■ Gilder, gil'dur n, goreurwr, eurwr
f Gill, gil n, cyffoden, cymmones, putain
tagell, crogen
Gill, jil ?i, pedwaran peint ; dail eidral,
eidclew'r ddaiar
Gillyflower, jil'î.flûŵ.ûr n, blodeuyn
Gorphenaf, llysieu'r Haw
Gilt, giltjrf 8c 2W.— Gild
Gilthead, gilt'hed n, eurben, banwes
Gimbal, jhn'bal n, modrwy ddyblyg
Gimcrack, jim'krak n, tegan, ffril, ffrilyn
Gimlet, gim'let n, ebillen, trwyddew
Gimp, gimp n, eirionwe o sidan
Gin, jin w,magl, croglath, ami el, byddagl ;
meryw-wyrod
Ginger, jin 'jûr n, poethwraidd tramor
Gingerbread, jin j fir .bred n, bara perflas
Gingerly, jin'jûr.lî ad, yn araf, yn
esmwyth [dannedd
Gingival, jin'ji.val a, perthynol i gig y
Gingle, jing'gl n, tine, tincian, rhinc:
v,tincio, cyd-dincio, tincian
Ginnet, jin'et n, ceffyl bach cyflym,
Ginshop, jin'shop n, gwirotty [corfarch
Gip, jip vt, tynu perfedd ysgadan
Gipsy, jip'sî n, ci"wydryn, crwydriad
Giraffe, zhi.raf n, cawrlewpard [mawr
Girandole, zhi'r'an.dol n, canw}dlbren
Gird, gûrd (girt) vt, amwregysu,
gwregysu, gwisgo ; cenglu ; gwatwar :
n, pang, poen
Girder, gdr dfir ?^,gwregysdrawst, llogail
Girdle, gûr'dl n, gwregys, rhwymyn,
cengl ; plane ; sidydd. Girdle-cake=
Griddle-cake
Girl, gurl n, geneth, bachgenes, herlodes,
llances, hocrell. A Httle girl, croten
Girlish, gûr'lish a, geneth aidd, plentyn-
Girrock, gir'uk n, mornodwydd [aidd
Girt, gûrtj9í &pp. — Gird
Girth, gurth n, cengl; cylchfesur,
cwmpas: «=Gird [sylwedd
Gist, jist 11, prif bwnc mewn dadl, ergyd,
Give, giv (pt gave, gov; pp given,
giv'n) v, rhoddi, anrhegu, donio ; ym-
roddi. To give way, cilio. To give
advice, cynghori. To give offence,
anfoddhau. To give in, rhoddi i fyny.
To give battle, brv.ydro, ymladd. To
give over, peidio â. Given to laugh-
ing, chwerthingar. Given to drink-
ing, diodgar, yfedgar, llymeidgar
Giver, giv'ur n, rhoddwr, doniwr, deon,
cyfranwr [afu glas
Gizzard, giz'urd n, glasog, glasgylla,
Glacial, gíä'shal a,iäidd, rhewllyd [yn ia
Glaciate, glä'shî.ät vi, ceulo, rhewi, troi
Glaciation, glä.shî.ä'shun n, troad ynia,
Glacier, glas'yûr n, iäen [rhewiad
Glacis, glâ.sîs' n, llethrglawdd
135
GLU path, fat, ere, met, mâ-rîne, pin, ôrb, on, curve, cut, tŵ=too, tẁk=rtook ;
Glad, glad a, llawen, lion, siriol, hoenus.
I am glad, mae yn dda genyf
Gladden, glad'n v, Uoni, llawenhau,
cysuro ; ymlawenhau, ymloni
Glade, gläd n. goleufwlch, llanerch
Gladiator, glad'î.ä.tûr n, cleddyfwr,
ymladdwr, ornestwr Ehufeinig [edd
Gladness, glad'nes n, llawenydd, gorfol-
Gladsome, glad'sum a, dyddanus, difyr,
lion, llawen, siriol, hoenus
Glair, glê'r n, gwyn wy ; math o waew-
ffon : vt, arddwbio â gwyn wy
Glance, glans n, cipolwg, tremyn ; pel-
edryn: v, ciledrych, taflu cipolwg;
ysgafn-gyiFwrdd ; pelydru
Gland, gland n, chwaren, cilchwyrn
Glandage, glan'däj n, porthiant ar fes
Glanders, glan'dfirs np, clwy yr ysgyfaint,
clwy'r chwarenau [meslawn
Glandiferous, glan.dif'ur.us a, mesog,
Glandular, gían'dü.lûr a, chwarenog
Glandulosity, glan.dü.los'î.tî n, chwa-
reniaeth
Glare, glê'r n, gorddysgleirder, arddys-
glaerder: v, arwynygio, serenu, dys-
gleirio, gorddysgleirio
Glass, glas n, gwydr; gwydryn; gwydr-
aid, gwydrynaid [tryloew
Glassy, glas'î a, o wydr, gwydraidd;
Glaucous, glo'kus a, gwyrddlwyd
Glave, glav n, cleddyf llydan
Glaze, glaz vt, gwydro ; caboli, llathru,
arliwio : n, bernais
Glazier, gla'zhur n, gwydrwr, gwydrydd
Gleam, glîm n, llachar, llygeidyn, pel-
ydryn : vi, tywynu, pelydru, lluchio
Glean, glîn v, lloffa, casglu lloffion
Gleaner, glî'nùr n, lloäẃr; casglwr
Glebe, glib n, clasdir, tir eglwys; ty-
Glede, gìíd n, barcutan [warchen
Glee, gîî ?i, llonder, llawenydd, gorawen
Gleek, glik n, cynghanedd; cerddor;
gwawd : vi, cellwair ; gvwaw dio
Gleen,î glîn vi, poethdywynu, llewyrcln
Gleet, glît n, hadred, hadlif ; dyfrlif
Gleety, glî'tî «, crawnaidd; hadlifaidd
Glen, glen n, glyn, cwm, dyifryn
Glene, glin n, twll y llygad
Glib, glib a, llyfn, yslip," llithrig, hylithr
GUbness, glib'nes n, llyfnedd; parod-
rwydd, yslipan [life
Glide, glid vi, ymlithro, ymlusgo; llyfn-
Glimmer, glimûr vi, godywynu, gwan-
lewyrchu [cipolwg: vt, ciledrych
Ghmpse, glimps n. golewyrch ; lledolwg,
Glisten, glis'n, Glister, glis'tûr vi, claer-
lewyrchu, gorddysgleirio, echdywynu
Glitter, glit'úr r/.dy^leirio, tywynu, ser- j
enu : n, gorddysgleirdeb
Gloat, glut vi, trawsedrych, llygadrythu
Globe, glöb », cronen, cronell, pel, pellen 1
Globose, glö.bös', Globous, glü'bus, j
Globular, glob'ü.lûr, Globulous, glob'- I
ii.lus a, cronellog, crwn, cyfrgrwn,
amgrwn [grymedd j
Globosity, glö.bos'î.tî n, cronelliad, am- J
Globule, glob'iil n, crynyn ; defnyn
Glomerate, glom'ur.'át vt, cronellu, pell- 9
enu : a, cronelledig
Gloom, glŵm, Glooininess, glŵ'mî.nes \
n, caddug, tywyllni, gwyll; gorbrudd- j
der, trymder meddwì [gorbrudd |
Gloomy, glŵ'mî a, caddugol, cyrnylog; I
Glorification, glô'r.î.fî.hä'shun n, go- ]
gonoddiad, dygiad i ogoniant
Glorify, glô'r'î.fí vi, gogoneddu ; clodfori, I
mawrygu, moliannu [dderchog ;
Glorious, glö'r'î.us a, gogoneddus; ar- I
Glory, glô'r'î n, gogoniant; godidog- I
rwydd; clod, bri, mawl, molawd; an- I
rhydedd; urddas: vi, ymogoneddu, _
ymifrostio; bostio; gorfoleddu
Gloss, glos n, wynebhw, dysgleirdeb I
arwynebol; cgluriad, agoriad; rhith- I
ddeongliad: vi, arlathru, caboh; de- I
ongli, eglurhau
Glossalgia, glo.sal'jî.â n, poen yn y tafod 1
Glossary, glos'ur.î n, geirddeonglydd; 9
geireglureg, esboniadur, geirlyfryn
Glossiness, glos'î.nes n, llathreithrwydd 1
Glossographer, glo.sog'râ.fûr, Glossolo- 1
gist, glo.sol'b.jist n, geirddeonglwr
Glossography, glo.sog râ.f î n, geirdde- j
onglyddiaeth
Glossy, glos'î a, claerlyfn, llathr, dysglaer J
Glottis, glot'is n, beudagfwlch
Glout, gìuŵttf, edrych yn guchiog, gygu I
Glove, gluv n, maneg, a ml aw, dyrnfol j
Glover, gluv'ur n, menygwr, dyrnfolyddl
Glow, gib" vi, twymwrido; gwyniasu,!
ymboethi: n, twymwrid; poethias,;}
eirias. Glow-worm, y gyfarwydd, 1
magi'en
Gloze, gloz vi, gwenieithio ; wynebliwio J
Glue, glii n, glud, ysgrawhng, syth : vt, j
gludio, ysgrawhngo; asio. Glue-j
boiler, gludiwr. Glue-pot, gludlestr 1
Gluey, glü'í a. gludiog, hylud, g^wdn I
Glueyness, glü'î.nes n, gludrwydd,'»
gludiogrwydd, gwyd
Glivm, glum «, anhylon, diserch, sarig '■ 1
Glut, glut vi, gorlenwi, arddigoni,!
gwancio, glythu, glythinebu: n, gox- |
modedd, arddigonedd
136
ore; läte, l'íne, nö, müte; she, z
Gluten, glu'ten n, glud llysieuol
Glutinous, glü'tî.nus a, gludiog,
grawlingaidd [rythwr, rhemmwth
Glutton, glut'n n, glwth, gewai, bol-
Gluttonize, glut'n.'iz vi, ymrythu, glythu
Gluttonous, glut'n.us a, bolrwth, rheibus
Gluttony, glut'n.î n, glythineb, bolryth-
ni, glytlmi, gwanc [chwyrnu
Gnar, nâr, Gnarl, nârl vi, grymial.
Gnarled, nârld a, cylyrnog, cygnog; garw
Gnash, nash v, rhincian; ysgyrnygu [yn
Gnat, nat n, gwybedyn, ednogyn, cylion-
Gnaw, no v, cnoi, deintio; amgnoi; difa,
Gnoff, nof n, cybydd, crinwas [ysu
Gnome, nöm n, ysbryd dychyinmygol yn
trigo yng nghanol y ddaiar
Gnomon, nö'mun n, mynegfys, bys deial
Gnomonies, no.mon'iks np, y gelf o ddei-
alu [yn y ganrif gyntaf
Gnostics, nos'tiks np, plaid o grefyddwyr
Gnu nii n, math o garw
Go, go* (went, gone) vi, myned, cychwyn
cerdded, rhodio. To go back, cly-
chwelyd. To go with, cydfyned â.
To let go, gollwng ymaith, gadael yn
rhydd. To go well with, bod yn
Hwyddiannus. A go-between, cyf-
ryngwr. To go beyond, twyllo, siomi
Goad, göd n, garthon, swmbwl, irai,
ierthi : vt, symbylu, pigo ; gyru, anno;
poal. göl n, gâl, cyrchnod
Goat, got n, gafr, cidws, Hill. Goat-
herd, bugail geifr. Goat-sucker,
troellwr (aderyn). Gelded goat, kyir.
He-goat, bwch gafr. She-goat, gafr
i cazure; thin, thìs; j=dzh. GOR
fenyw, lhllen. Young goat,"~efyrmg
Goatish, gö'tish a, gafraidd, fei bwch
• gafr; mws; trythyll [safhaid
Gob, gob, Gobbet, gob'et n, tamaid,
Gobble, gob'l v, cegu, bochlwytho, traf-
lyncu, ceglyncu [mail
Gobblet, gob'let n, fSol, cwpan, gwn.
Goblin, gob'lin n, ellyll, gŵyll
Goby, gö'bî n, hud, siom, twyll, rhithdro
God, god n, Duw, Duw Celi, Naf, Ner,
Ion, lor: vt, dwyfoli, duwioh, addoli.
God-father, alltraw, tad bedydd. God-
mother, mam bedydd, alltrawes. God-
son, mab bedydd
Goddess, god'es n, duwies [duwiaeth
Godhead, god'hed n, duwdod, duwdeb.
Godless, god'les a, didduw, annuwiol
Godlike, god'lVk a, duwiaidd, dwyfol
Godliness, god'lî.nes n, duwioldeb, dwyf-
H older [yddol
ijodly, god'li a, duwiol, dwyfol, cref-
Sodward, god'wûrd ad, tuag at Dduw
Godwit, god'wit n, aderyn hirgoes. Com-
mon godwit, chwiogen y mynydd
Goggle, gog'l vi, liawnrythu, edrych yn
llygadgam. Goggle-eyed, llygadfawr
Gold, gold n, aur. Gold-beater, aur-
ddalenwr. Gold-finer, eurydd, purwr
aur, aurgoethydd
Golden, g'òl'dn a, euraid, euraidd, eurin
Goldfinch, göld'fintsh n, telor, eurbinc,
peneuryn [aur
Goldsmith, göld'smith n, eurych, gof
Golf, golf n, math o chwareu â phel a
Gome, göm n, cymmysg iraid [phastwn
Gondola, gon'dö.lâ n, math o gwch
Gondolier, gon.dö.lî'r' n, ysgraffwr,
Gone, gonpp. — Go [badwr
Gonfalon, gon'fâ.lon n, Human, baner
Gong, gong n, math o symbal
Gonorrhoea, gon.ö.rî'â n, hadred, hadhf
Good, gẁd (better, best) a, da, daionus,
mad; llesol, buddiol: n, da, daioni,
budd, lies, mad, Had. Goods, nwydd-
au. Household goods, dodrefn. Good-
bye, yn iach. Good-natured, hynaws.
As good, cystal. A good way off, ym
mheU, encyd o ffordd. A good while,
encyd o amser, cetyn o amser. As
good as his word, cystal a'i air
Goodliness, gẁd'lî.nes n, tegwch, pryd-
ferthwch [cain
Goodly, gẁd'lî a, hardd, teg, prydferth,
Goodness, gẁd'nes n, daioni, tostmi,
madedd. Have the goodness to, bydd-
wch gystal a, atolwg
Goosander, gŵ'san.dûr », math o ŵydd
Goose, gŵs (geese), n, gŵydd. Wild
geese, eleys. Wild goose chase, ym-
drech ffol ac ofer. Goose-pen, ffronc
gwyddau, cut gwyddau
Gooseberry, gwz'ber.i n, eirynen Mair,
grwysen. Gooseberry-bush, eur-
ddrainen. Gooseberry-fool, grwys-
fwyd [potenog
GorbeUied, gôr'bel.îd a, ccstog, boh-wth,
Gordian, gôr'dî.an a, dyrus, rhwystrus
Gore, gô'r n, gor, gwyar, gwaedgrawn ;
cwysed : vt, cornio ; gori
Gorge, gôrj n, corn gwddf, corn pori,
sefnig : v, gorlenwi, dyslyncu, gwancio
Gorgeous, gôr'jus a, hoew-wych, claer-
wych, gorwych, mawrwych [der
Gorgeousness, gôr'jus.nes n, gorwych-
Gorget, gôr'jet n, broneg, brondor, dwy-
froneg, mynyglwisg
Gorgon, gôr'gun n, anghenfil, hyllyn
Gormandize, gor'man.d'iz vi, bobrythu,
gorfwyta, glythmebu, glythu
137
GRA path, fat, ere, met, mâ-rîne, pin, orb, on, curve, cut, tŵ=too, tẁk=rtook ;
Gorse, gôrs ra, eithyn, aith
Gory, gô'r'î a, gorllyd, gw;
Goshawk, gos'hok ra, cuddonwalch
gwalch mawr
Gosling, goz'ling w. gwyddan, cyw gŵydd
Gospel, gos'pei ft, efengyl, newydd da
Gossamer, gos'â.mûr ft, gosymerth,
gwawn
Gossip, gos'ip ft, chwedlai, clepwraig,
clecai ; clap, clec : vi, clecian, clepian.
Got, got pt 8c])p. — Get [ehwedleua
Gothic, goth'ik a, Gothaidd, henddull-
iog. Gothic type, llythyrenau
COTHAIDD
Gouge, gŵj ra, gaing gau, cyu llwy
Gourd, gö'rd ra, math o gostrel ; cicaion
Gourdy, gô'r'dî a, â choesau chwyddedi::
Gout, gûŵt ra, cyinmalwst. Gout-weed,
llysiaur gymmalwst [anllyfh
Gouty, gûŵ'tî a, troedwstog; cnyciog.
Govern, guv'urn v, llywodraethu, rheoli.
llywio' [hydryn, rheoladwy
Governable, guv'ur.nfi.bl a, hylyw,
Governance, guVur.nans ra, llywodraeth,
llywodri, llywiedigacth
Governante, guv'ur.nant, Governess,
guv'ur.nes ra, llywiodres, athrawes
Government, guv'urn.ment ra, llyw-
odraeth, llywyddiaeth, gwledwch
Governor, guv'ur.uur ra, llywydd, Uyw-
odraethwr, llywiawdwr, rheolwr
Gown, gûŵn ra, gẃn, ysgin, hug, twyg.
Gowns-men, ysginogion, gynogion
Gowned, gûŵnd a, gynog, ysginog
Grabble, grab'l vi, palfalu, chwilota
Grace, gräs ra, gras, rhad, Had, rhadlon-
edd; ced, caredigrwydd ; bendith
gweddusrwydd : vt, nrddasu; pryd-
ierthu, addurno. Graces, grasusau,
rhadau; taleidion; moesdduwiesau,
y tair chwaer delediw [cain, teg
Graceful, gräs'fẁl a, prydferth, telaid,
Gracefulness, gräs'fẁl.nes ra, harddwch,
gweddusder [ anfa d
Graceless, grasles a, diras, aurasol,
Gracile, gras'il a, main, eiddil
Gracious, grä'shus a, graslawn, grasol,
rhad lawn, trugarog, tirion [rwydd
Graciousness, grä'shus.nes ft, graslon-
Gradation, grâ.dä'shun ft, graddiad,
gradd, esgyniad
Gradatory, grad'â.tur.î ft, rhes o risiau
Grade, gräd ft, gradd. Of low grade.
iselradd
Gradient, grä'dî.ent a, graddfynedol :
«, gi'add esgyniad, llethredd
Gradual, graj'ii.al a, graddol
Graduate, graj'ü.ät ft, graddolwr. gradd- f
og, graddor, urddog : v, graddio 1
graddoli, graddogi [aeth, graddiantl
Graduation, graj.ü.a'shun n, graddedig-1
Graff, graf, Graft, graft ft, imp, impyn i
vt, impio. Grafting-stock, coettrych 1
To cleft-graft, holltimpio
Grain, grän ft, gronyn ; temig ; mymryn .
yden ; graen, grân. Grain of wood
llin, llinon. Cross-grained, afrywiogl
Grains (brewer's), soeg
Grallatores, gral.â.tö Viz np, rhydyddioD }
hirgoesion, adar coe c hir
Grallic, gral'ik a, tudfachog, â choesaii
hirion, hirgoes. coeshir
Gramineal, grâ.min'yal, Graminou.'l
gram'î.nus, Graminaceous, gram.í.nä' f
shus a, glaswelltog
Graminivorous, gram.i.niv'o.ru -
b wy ta glaswellt ; i du
Grammar, gram'ûr ft, gramadeg, ieith
Grammarian. gra.mê'r'î.an ??, gramadeg
ydd, ieithydd [madegt
Grammatical, gra.mat'i.kal a. gri
Grammatist, gram'â.tist ft, crach ra
madegwr
Grampus, gram'pus n, mor-hwch, morf
Granary, gran'ur.î ra, ystordy yd, ydl»
ydlofft, heiniardy
Grand, grand a,mawrwych, mawreddu
prif, arbenig, uchel, dyrchafedig, r
dderchog, godidog
Grandam, gran'dam ft. nain; hen feny
Grandchilcî, grand'tsh'ild ft, ẁyr
Grand-daughter, gran'dô.tûr ft, 1
Great grand-daughter, gorwyres
Grandee, gran.di' ft, pendelig, uchelwr
Grandeur, gran'jûr ft, inawrwychde
rhwysg, rhialtwch
Grandfather, grand'fâ.THÛr, Grandsir
grand's'i'r ft, taid, tad cu, henda<
Great grandfather, hendaid. Gr€
grandfather's father, gorhendaid
Grandiloquence, gran.dil'o.kwens
chwvddiaith Í
Grandiloquent, gran.dil'o.kwent, Grai
diloquous, gran.diro.kwus a, chwyd<
edig, chwyddieithog
Grandmother, grand'muTH.ûr ft, nai
mam gu. Great grandmother, heui
nain, gorhenfam. Great grandmothr
mother, gorhennain
Grandson, grand'sun ft, ẃyr. Gre 1
grandson, gorwyr. Grandchflc
grandson, goresgynydd
Grange, gränj ra, maerdy, hafotty ; yd]
Graniferous, grâ.nif'urus «,grawndd r
138
khilc
M
iddw;
ore; lute, line, nö, müte; she, zh=z azure; thin, thìs; j=dzh. GKE
Granite, gran'it n, gronynfaen, ithfaen
Granitic, gra.nit'ik a, ithfeinig [arrawn
Granivorous, gra.niv'o.rus a, yn byw
Grant, grant n, rhoddiad, anrheg; go-
ddefiad; cenad, caniatM: vt, rhoddi,
cenadu; addef, cyfaddef; caniatäu
Grantee, gran.tî' ?j,derbyniwr, derbynydd
Grantor, gran.tor' », rhoddwr, caniatäwr
Grannlary, gran'ü.lur.î a, gronynol,
graianol Ly nu
Granulate, gran'ü.lät vt, graianu, gron-
Granulation, gran.ü.lä'shun n, gronyn-
iad, graianiad
Granule, gran'iil n, gronyn, graianen
Granulosity, gran.ü.los'î.tî n, graiander
Granulous, gran'ti.lus a, graianol, gron-
ynrg, gronynol
Grape, griip n, gwinronyn {p grawn
gwin, gwinrawn). Grape-shot, math
o beleni cyflegr [cywraint, manwl
Graphic, graf ik a, argraffol, darluniadol ;
Grapnel, grap'nel n, gafaeliach, angoryn
Grapple, grap'l v, bachu, bachgydio;
crabinio ; cydymgydio : n, gafaeliach
ÍGrapy, grä'pî a, llawn gwinrawn
Grasp, grasp v, gafaelu, tynafaelu,
crafangu: n, crafangaid, dyrnaid;
dwrnwasgiad. gafaeliad; afflau, gafael
Grass, gras n, glaswellt, gwelltglas,
porfii, gwellt. Latter-grass, aethwellt,
adladd Blade of grass, blewyn glas.
Eeed-grass, cawn. Scm-vy - grass,
llysiau'r llwy. Hound-grass, glas-
wellt y cŵn. Cock's-foot grass, dant
y ci [rhedyn
Grasshopper, gras'hop.ûr n, ceìliog y
Grassy, gras'î a, glaswelltog, porfaog,
irlas
Grate, grät n, alch ; gradell : v, rathellu,
rhygnu; goficüo, anfoddhau
Grateful, grät'fẁl a, diolchgar; boddus,
i derbyniol, blasus
Gratefulness, grät'fẁl.nes n, diolchgar-
Grater, grä'tûr n, rhathell, crafell [wch
gratification, grat.î.f i.kii.shun n, bodd-
hâd, boddloniad ; taliad ; digoniad
Gratify, grat'i.f 'i vt, boddloni, boddliau
Grating, grii'ting a, garw, anhyfryd,
llym : n, alchwaith ; eiswaith ; cledriad
Gratis, grii'tis ad, am ddim, yn rhad,
yn rhodd [iolwch
Gratitude, grat'ì.tüd n, diolchgarwch,
Gratuitous, grâ.tü'î.tus a, anrhegol;
rhad; gwirfoddol; dibrawf
Gratuity, grâ.tü'î.tì n, rhodd,
cydnabyddiad [llon-gyfarcli
Gratulate, grat'ü.lät vt, cjŵrctí gwell.
Gratulation, grat.ü.lä'shun n, cyd-
lawenhâd, hawddammawr, llwydd-
anerchiad [ol, cyfarchiadol
Gratulatory, grat'ü.lä.tur.î «, anerch-
Grave, grav a, difrif, dwys, sobr: go-
dywyfl : n, bedd, beddrod : v {graven),
cerfio, crifellu; crafu. Grave-clothes,
amdo. Grave-stone, careg bedd,
beddfaen, beddlech
Gravel, grav'el n, graian, marian, gro;
grut ; graianwst : vt, graianu
Gravelly, grav'el.i a, graianog, graian-
Graven, gra'vnjjp. — Grave fllyd
Graveness, grav'nes n, difrifoldeb, dwj T s-
der, sobrwydd [crifell
Graver, gräSuìr n, cerfiwr; cŷn cerfio,
Gravidity, grâ.vid'î.tí n, beichiogrwydd
Grantate, grav'i.tat vi, dysgyrchu, dym-
gyrchu, creiddio
Gravitation, grav'i.ta.shun n, dysgyrch-
iad, dymgyrchiad, creiddiad
Gravity, grav'i.ti n, gobwysiad; difrif-
wch. Centre of gravity, craidd
Gravy, grii'vi «, sudd cig, imodd cig tew
Gray* grä a, llwyd, bìawr, llwydwyn.
Gray-beard, henddyn, henwr. Black-
ish " gray, raven gray, llwyd-ddu,
dulwyd. Gray mare, caseg las
Grayish, graish a, Uedlwyd, golwyd,
llwydaidd. Grayish blue, llwydlas.
Grayish white, llwydwyn
Grayling, grii'lmg n, teimbysg, gwyniad
Graze, graz », pori, porfau, porfelu;
gogyffwrdd, cyffhwrdd yn ysgafn
Grazier, gra'zhur n, porfäwr, porthwr
anifeihaid, porthmon
Grease, gris n, ir, iraid, saim, mehin
Grease, griz vt, iro, seimio, ireidio
Greasiness, gri'zi.nes n, seimlydrwydd ;
brasder [llythnig
Greasy, gri'zi a, seimlyd, ireidlyd;
Great, grät a, mawr, mawreddus ; cyf-
rinachol. As great, cymmaint. How
great soever, pa faint bynag. In-
finitely great, anfeidrol o faint. To
make great, mawrhau, mawrygu. A
great swelling, gorchwydd
Greatness, grav'nes n, maintioh, maint ;
mawTedd; mawrwychedd, rhwysg,
bonedd
Greave, griv n, coesam, coesarf, botas
Grebe, grib n, tindroed [Groegwr
Grecian, gri'shan a, Groegaidd: n,
Grecism, gri'sizm n, Groegeiddiaeth
Greediness, grî'dî.nes, Greed, grid n,
ainc, awydd, trachwant, gwanc, rhaib,
bolrythni, bohythi
139
GRO path, fat, êre, met, mâ-rîne, pin, orb, on, curve, cut, tŵ=too, t\Vk=took;
Greedy, gri'di a. chwannog, awchus,
rheibus, trachwantus, gwancus, bob
rwth [Groegwi
Greek, grfk n, Groeg; Groegaeg;
Green, grin a, gwyrdd; llysieuol; gwir-
ion. Green cheese, caws newydd.
Greenfinch, llinos werdd. Green
gage, ehynen werdd. Green grass,
glaswellt. Green horn, gwirionyn.
Green-house, llysieudy. Green sick-
ness, y glasglwyf. Greens, bresych
cawl. Green trees, glasgoed. Bluish
green, gwyrddlas. Sea-green, morliw,
The green-eyed monster, eiddigedd
Greenish, gri'nish a, gwyrddaidd, lled-
wyrdd. Greenish blue, gwyi-ddlas
Green ness,gri'nes 7i,g\vyrddedd,gwyrdd-
lesni; irder; anaddfedrwydd
Greet, grit vt, anerch, llwyddanerch.
cyfarch [anerchiad
Greeting, grî'ting n, anerch, cyfarch.
Gregarious, grî.gê'r'î.us a, deadellog,
Grenade, grî.niid' n, tanbelen [minteiog
Grenadier, gren.â.dîY n, talfilwr: tan-
Grew, gr\vpt. — Grow [belenydd
Grey, grä a. — Gray
Greyhound, grä'húẁnd n, milgi, hyddgi,
Greyhound-bitch, milast
Grice, gri's np, grisiau
Griddle, grid'l », greidell, gradell. Grid-
dle-cake, bara plane
Grideliu, gríd'î.lin a, symmudliw, gwyn-
goch [greidyll
Gridiron, grid'i.ûm n, alch, greidell.
Grief, grit"?*, gofid, tristwch, dolur, trym-
der, tristyd, cystudd, blinder, alaeth,
galar [sarhad; cwyn
Grievance, gri'vans n, gofid, gormes,
Grieve, griv v, gofidio, dolurio, tristäu :
galaru, hiraethu
Grievous, gri'vus a, tnvm, gorthrwm,
gofidus, poenus, blin, trallodus, galaru»
Grievousness, gri'vus.nes », trymder;
- ild. blinder [groffi
Griffin, grif'in, Griffon, grif'un ?^, gruff,
i'j; n, corlysŵeri; ysgentyn
Grill, gril vt, rho tio ar alch * [alch
Grillade, grLläd' n, bwyd rhostiedig ar
Grim, grim a. cuchiog, gerwin, hyll
Grimace, grî.mäs' ?i, mingamiaa, hyll-
drem. To make a grimace, mingamu,
gwneyd
Grimalkin, gri.maVkin n. hen gath
Grime, grim n, parddu; budreddi, haw.
llaid: vt, budreddu, pardduo, dwbio
Grimness, grim'nes n, cuchiogrwydd,
gerwindeb, hyllder, hylldra
Grin, grin vi. ysgyrnygu; coegchwerth-
in : n, dysgyrniad, esgyrnygiad
Grind, grind (ground) v, main, chwil-
friwio; breianu, llifo; gorthrymu. To
grind on a grind-stone, llifo. To grind
the teeth, rhincian y dannedd. Grind-
stone, hogfaen, breuanllif, maenllif
Grinder, gr'in'dûr n, malwr, llifiannwr
cilddant. Grinders, dannedd malu
Grindery, grin'du.ri n, offer crydd
Grinning, grin'ing a, dysgyrnoì
Gripe, grip n, crafangiad ; tynwasgiad
crafanc: vt, crafangu; tynwasgu
cribddeilio; cnoi. Gripes, cnofa, bol-
gnofa, bolwst, gwaew
Grisamber, gris.am'bûr n, gwefr
Grise, gri's n, porchellyn
Grisette, gri.zet' n, merch, geneth
Griskin, gris'kin n, glain cefn mochyn
Grisly, griz'li a, erchyll, hyll, fiyrnig
^ ofnadwy [arfae!
Grist, grist n, mâl, maliad ; yd i'w falu
Gristle, gris'l n, madruddyn, mwythan
The gristle between the nostrils, teis-
ban y ddwyffroen [jno|
Gristly, gris'lî a, madruddog, madrudd
Grit, grit n, grut, graianlwcn, grutfaen
Grittìness, grit'i.nes n, graianogrwydd
grutnaws [grutio
Gritty, grit'î a, graianllyd, tywodlyd
Grizzled, griz'ld «, llwyd, "dulwyd
^ llwydwyn, broc, brogla
Groan, grön n, och, erthwch, griddfan
cwyn: vi, ochneidio, ochain, griddfan {
tnchan, erthychain
Groat, grot n, pedair ceiniog
Grocer, grö'sûr n, perlysieuwr. i
nwyddwr. Green grocer, bresychwr
Grocery, gro'sur.î n, per;
Grog, grog n, gwirod a dwfr
Grogram, grng'ram n, math o sida»
cyfrodeddwe [yr artfed, gwery»
Groin, groin n, cesail morddwyd, cylci
Groom, grŵm «, marchwas, gwastraid
rhigol, rhych, ceurigol
vt, rhigo, rhigolL rhyehu
. palfalu, palf'u. ymbalfali
ii> a, tew, bras; braisg; i^wrth
un; ammhur; hurtbwl: n, cyfanrif
denddeg dwsin. In the gross, yn (
grynswth, y cyfan drwyddo. To mab
gross, brasäu
<k. grijs'bik n, y gylfinbraff
Gro.-sness, grüs'nes n, tewedd; ammhur
edd [addurnge!
Grot, grot, Grotto, grot'ö n, ogowj
Grotesijue, gro'tesk a, digrifddull
140
öre; läte, l'íne, nö, mute; she, zh=z azure; thin, thìs; j=dzh. GUL
Ground, grûŵnd n, llawr, daiar; sail,
sylfaen; gwaelod; testyn, cynddefn-
ydd: vt, seiho, sylfaenu; sefydlu: pt
& pp. — Grind. Ground-colour, cyn-
lliw. Ground-work, sail, gosail. To
gain ground, cryfhau, cynnyddu.
Grounds, seiliau; gwaddodion
Groundless,grûŵnd les a, disail, direswm
Groundling, grûŵnd'ling 11, pysgodyn a
driga yng ngwaelod dwfr
Groundsel, grûŵnd'sel n, hiniog, gosail
Group, grwp n, twr, crug, lluaws, swp :
vt, cydosod
Grouse, gruvvs n, ceiliog du, ceiliog y
mynydd [breisgion
Grouts" grûŵts np, rhynion, rhynflawd,
Grove, griiv n, llwyn, cell, celli. gwigfa
Grovel, grov'l vi, ymlusgo ; ymfaweiddio
Grow, gro (_/>i grew, pp grown) v,
tyfu, prifio ; chwanegu ; codi. To grow
bold, ymhyf hau. To grow day, dydd-
hau. To grow fat, tewhau. To grow
old, heneiddio. To grow worse, gwaeth-
ygu. To grow together, cyttyfu
Growl, grûŵl vi, chwyrnu, grymial,
grwgnach, rhochi, conach
Grown, gfònpp. — Grow
Growth, gröth n, twf, tyfiant, tyfiad,
i cynnydd ; cyiuiyrch, adgen
Grub, grub n, corbryf; cynronyn: v,
diwreiddio, dadwreiddio ; chwynu
Grabble, grub'l v, yrabalfalu ; ymgribo
Grudge, gruj n, dygasedd, cenfigen,
lhd, bet : v, gwarafun, grwgnach. To
owe a grudge, dal gwg, dal bet, cadw
lhd, dwyn malais
JGruel, gru'el n, cawl, grual, isgell.
; Barley-gruel, heiddgawl. Water-
j gruel, cawl dwfr, dyi'rgawl
(Gruff, gruf, Grum, gram a, sarig, di-
. 1 serch, garw [fwynder
' pruffness, gruf 'nes n, sarigra ydd ; an-
fSrumble, grum'bl vi, grwgnach, conach,
\ i tuchan, grymial " [ceulwaed
J3rume, grŵm n, gwaed tolchenog;
' ptrumous. grŵ'mus a. íolcìn.-nog, ceulog
i wrrunt, grunt n, rhoch, grydwst: vi,
\ I rhochi, rhochain, erthrychain fel moch
; jrunter, grun'tûr n, rhochwr ; math o
IPÿsg ^ [edd
. Snyphosis, gr'i.fö'sis n, clefyd yr ewin-
Bnaiacum, gwa'ya.kum n, math o goed
; tramor [môr adar
îuano, gü.â'nö n, adardom, ysgarthion
. n.tî', Guaranty, gar'an-
gwarantydd, mechniydd ; mach,
piechni : vt, ateb dros ; mechn'io
Guard, gârd n, gwyliadwriaeth ; gochel-
iad; gwyhwr; gwarchodlu, gos-
gorddlu : v, cadw, amddifFyn, diogelu,
gwarchadw; gwylied, gwartu. Fire-
guard, cylch aelwyd. Life-guards,
gosgordd y frenines. Bear-guard,
olfyddin. Van-guard, blaenfyddin
Guardian, gâr'dî.an n, gwarcheidwad,
arffedogwr, gwarchodydd, ymgeledd-
wr, noddwr, golygwr : a, gwarcheid-
wadol. Board of Guardians, bwrdd
gwarcheidwaid [ cheidwadaeth
Guardianship, gâr'dî.an.ship n, gwar-
Guardless, gârd'les a, diwyliadwriaeth,
diofal, penrydd ; dinodded
Gubernation, gü.bûr.nä'shun n, rheol-
aeth, gofal
Gudgeon, guj'un n, gwyniad; symlyn
Guerdon, gûr'dun n, gwobr, gwobrwy,
tâl, iawn
Guess, ges n, amcan, dyfaliad, tybiaeth,
dychymmyg : v, dyfalu, bwrw amcan,
lled-dybio, dj'chymmygu
Guest, gest n, gwestai, gwestwr, osb.
Guests, gwahoddedigion
Guggle, gug'l vi, bwi-lymu, boglymu
Guidage, g'i'däj n, gwobr hyfforddwr
Guidance, g'i'dans n, hyflbrddiad, ar-
weiniad, tywysiad, cyfarwyddiad
Guide, gi'd n, hyfforddwr, cyfarwyddwr,
cyfeiriadur: vt, cyfarwyddo, tywys,
arwain
Guideless, g'id'les a, dihyfforddiad
Guidon, g'i'dun n, llumanwr, banerydd;
llmnan, baner
Guild, gild n, cymdeithas, brawdoliaeth,
corfforiaeth ; dirwy, treth, ardreth.
Guild-hall, bwrdeisdy, llys y dref
Guile. g"il»,twyU, dichell, hoced, ystryw
Guileful, giTíẁl a, hocedus, dichellgar
Guilefulness, giTfẁl.nes n, twyllgarwck
Guileless, gi'les a, didwyll, annichellgar
Guilhotine, gil.yö.tín' n, peiriant i dori
pen cyfiafanwr, peiriant dienyddol,
torben : vt, tori pen
Guilt, gilt n, euogrwydd; bai, pechod
Guiltiness, gil'tî.nes n, euogrwydd
Guiltless, gilt 'les a, dieuog, difai, di-
Guilty, gil'tî «, euog, beius [bechod
Guinea, gin'î n, gwíad yn Affriea; darn
aur o werth un swllt ar hugain
Guise, gi'z n, modd, dull, sut, Hun,
gwedd, rhith; defod, arfer; gwisgiad
Guitar, gî.târ' n, math o offeryn cerdd
Gulch, gultsh n, bolei*wr, ymrythwr,
; traiiyncwi-
Gmes, giil? a, rhudd, coeh, rhuddgoch
141
HAC path, fat, ere, met, mâ-rîne, pin, orb, on, curve, cut, t\v=too, tẁk=took;
Gulf, gulf n, morgaint, margerwyn;
cadduglyn, llynclyn ; gagendor
Gulfy, gul'fi a, llynclynog
Gull, gul n, gwylan ; gwirionyn, symlyn :
vt, twyllo, hudo, siomi, hocedu
Gullet, gul'et n, sefnig, corn pori, corn y
gwddf, breuant, cegen [gwiriondeb
Gullibility, gul.î.bil'î.tî n, hygoeledd.
Gully, guí'î vi, cegleisio, gorlyncu: n.
math o ffos. Gully-hole, ffosdwll
Gulosity, gü.los'î.tî'n, gwanc, rhaib,
glythi, glythedd, glythineb
Gulp, gulp n, trarlwnc. darlwnc, cegiad:
vt, traflyncu, darlyncu, cegu
Gum, gum n, glud. gwyddlud, mol : vt,
sythu, gludio, glud-ddwbio. Gums,
gorchfannau, cig y daimedd. Gum-
boil, Uynoryn yng nglng y dannedd
Gummy, gum'î a, gludiog ; molog
Gun, gun n, gwn, cyflegr, diyll tanio.
Great gun, cyflegr "mawr, magnel
Gunnel, Gunwale, gun'el n, trawst llong
Gunner, gun'ûr n, gynwr, cyflegrwr
Gunnery, gun'ur.i n, gynyddiaeth
Gunpowder, gun'pûŵ.dûr n, pylor gwn,
fflamlwch
Gunshot, gun'shot n, ei-gyd gwn
Gunsmith, gun'smith n, gof gynau.
gynwerthwr
Gunstock, gun'stok n, bon gwn
Gurge, gurj n, llynclyn, pwll tro
Gurgion, gur'jun n, blawd garw
Gurgle, gur'gl vi, bwrlymu [pengernyn
Gurnet, gurnet, Gurnard, gurnard n.
Gush, gush n, ffrwd, gorlif; llifeiriad:
vi, ffrydio ; llifeirio, pistyllio
Gusset, gus'et n, cwysed, llain, dernyn
Gust, gust n, awel, chwa, hyrddwynt;
chwaeth, bias [blasiad
Gustation, gus.tä'shun n, archwaethiad,
Gustatory, gus'tâ.tur.î a. arehwaethol
Gustful, "gust'fẁl a, archwaethus, blasus
Gusto, gus'tö n, sawr, chwaeth, bias
Gusty, gus'tî a. ehwaol. ystormus, awelog
Gut, gut n, perfeddyn, eoluddyn, mon-
oehen: vt, diberfeddu, tynu perfedd,
Guts, perfedd, coludd, ymysgaroedd
Gutter, gut'ûr n, ffos, dyfrglawdd, cwter,
rhewyn: v, ffosi, cwteru
Guttle,"gut'l v, cegu, ymddyfoli, bolera,
glytliinebu. traflyncu; Uvncu
Guttler, gut'lûr n, bolerai, bolrvthwr
Guttural, gut'ur.al a, cegaidd. garw-
seiniol, sefnigol. Gutterals, sefnigol-
Guy, g'i n, dyrwynraff llong [ion
Guzzle, guz'l vi, ymyfed, cofftio, bol-
ìythu, traflyncu," glythinebu
Guzzler, guz'lur n, traflyncwr. cofftiwr,
glwth^ [ysgolwr
Gymnasiarch, jim.nä'zhî.ârk n, pen-
Gymnasium, jim.na'zhi.um n, ymdrech-
le, gorchestfa, campfa
Gymnastic, jim.nas'tik a, gorches
noethymdrechol. Gymnastics, ym-
drechwaith; gwrolgarnpau [iasol
Gymnotus, jim.nö'tus a. llysŵen luch-
Gynecocracy, jin.i.kok'ra.si n. llywodr-
aeth y bais, llywodraeth benywod
Gypsum, gip'sum n, glyfaen [cylchdroad
Gyration, jî.rä'shun n, ehwildroad,
Gyre, j'i'r n, cylchwy; chwildro: vt,
chwildroi [ddewiniaeth
Gyromancy, j'i'r'ö.man.sî n, math o
Gyve, j'iv n, gefyn, hual, llyffetkar
Ha, hâ i, ha ! och !
Haak, hak n, y cegddu. — Hake
Habeas-corpns. kii.bi.as.kor'pus n. gwŷs
neu lythyr dyfn i ddwyn carcharor
i'r frawdle
Haberdasher, hab'ûr.dash.ûr n, gwerth-
wr nwyddau man, mannwyddwr
Haberdashery, hab.ûr.dash'ûr.î n, man-
nwyddau [ei halltu a'i sychu
Haberdine, hab'ûr.din n, penfras wedi
Habergeon, hab'ur.jun n, dwyfroneg,
brondor, llurig
Habihment, hâ.bil'î.ment n, dillad, trws-
iad, gwisg [mhwyso
Habilitate. hâ.bil'î.tät vt, addasu, cy-
Hability, há.bil'i.tî n— Abihty
Habit, hab'it n. cyflwr, ansawd ; defod,
arfer; greddf, tuedd; agwedd, dull,
moes; gwisg, gwisgiad; acen: vt,
gwisgo, dilladu, trwsiadu
Habitable, hab'î.tâ.bl a, preswyhadwy
Habitant, hab'î.tant n, trigwr, cyfan-
neddwr, preswylydd. preswyhwr
Habitation, hab.i.tii'shun n. trigfan, trig-
fa, annedd. cartref, preswylfa
Habitual, hâ.bit'shü.al a, arferol, de~
fodol; cysson; ansoddol [ymarferl
Habituate, hâ.bit'shü.ät vt, cynnefino,»
Habitude, hab'i.tiid n, greddfduedd:!
ymarfer, cynnefindra; perthyuas
Habnab, hab'nab ad, yn rjrbwyD
Hack, hak v, hacio, tori ; hurio allan I
Hack, hak, Hackney, hak'ni n, yr hynalj
logir neu a arferir yn fynych. Hack-l|
horse, ceffyl llog, llogfarch. Hack- II
servant, gwas i bawb. Hackney- 1
coach, cerbvd llos;
142
öre; läte, l'íne, nö, müte; she, zh=z iiziire; thin, thìs; j=dzh. HAN
Hackle, hak'l n, heisyllt, crib llin, heis-
Ian : vt, eribo, heislanu
Had, had^ji & pp. — Have [forbysg
Haddock, had'uk n, corbenfras, math o
Hades, hii'diz n, cartref ysbrydion yra-
adawedig; uffem
Haemorrhoids, hem'or.oidz np, clwyf y
marchogion, lledewigwst
Haft, haft n, earn, said, coes, dwrn: vt,
carnio, gosod cam neu ddwrn
Hag, hag n, gwiddanes, hen wrach.
hudoles: vt, aflonyddu, poeni, blino.
Hag-ridden, a fiinir gan yr hunllef
Haggard, hag'ûrd a, gwrthun; truan.
cul; gwyllt: n, gweirlan, ydlan
Kaggis, hag'is n, selsigen o friwgig
Haggish, hag'ish a, gwiddanaidd, hagr,
hyll, gwrachaidd
Haggle, hag'l vi, gwrthundori ; edwica
Hagiocracy, ha.ji.ok'ra.si n, llywodr-
aeth offeiriadol
Kagiographer, hä.jî.og'râ.fur n, ysgrif-
enydd sanctaidd ' [au'r saint
■agiology, hä.jî.ol'ö.jì n, hanes bywyd-
Hail, häl 11, cenllysg, cesair : i, groesaw !
henffych well: vi, bwrw cenllysg,
ceseirio; cyfarchalw. Hail-stone, ces-
eiryn. careg genllysg
Haily, hä'lî a, cenllysgog, ceseiriog
Hair, her n, gwallt, briger; blew.
A single hair, blewyn. Hair-brained,
penffol, penchwiban. Hair-breadth,
lied blewyn. Hair-cloth, earthen rawn.
I Horse-hair, rhawn. Eed-haired, pen-
goch, gwalltgoch
Hairiness, he'r'î.nes n. blewogrwydd
■tirless, hé'r'les a, moel, diflew; penfoel
Hairy, hê'r'î a, blewog, gwalltog, garw
Hake, hiik n, y cegddn [ffon
'Hallierd, hal'bûrd n. ffonfwyell, gM-aew-
| Halberdier, hal.bûr.dî'r' n, ffonfwyeUwr
, Halcyon, hal'shun a, tawel, teg: n,
math o aderyn, pipden y dwfi-. Hal-
[ cyon days, y saith niwmod cyn a
I gwedi Alban Arthan; dyddian clod-
[ fawr
•Hale, liiil a, iach, iachus, cryf; pybyr:
! vt, llusgo, llurgnnio, dirdyriu
Half, hâf ( p halves) n, hanner, hannereg :
i vt, tori neu rami yn hanner, hanneru.
Half-bred, cymmysgryw, lledryw.
Half-dead, hanner marw, adfyw.
Half-moon, hanner lleuad. Half-
naked, hanner noeth. Half-pike,
Î gwaewffon fer. Half-seas-over, hanner
i meddw, brwysg. Half-witted, hanner
call. Half-way, ar banner ffordd
Halfpeimy, hä'pen.î (p halfpence, hä'-
pens) n, dimai. Three halfpence,
ceiniog a dimai. Seventeen pence
halfpenny, deunaw ond dimai. Have
you halfpence ? Oes genych ddimeiau ?
Halfpennyworth, hä ' pen . î . wûrth n,
gwerth dimai, dimeiwerth
Halibut, hal'i.but n, lleden y môr
Hall, hoi n, llys; neuadd; dadleudy;
eisteddlys. Town hall, llys y dref
Hallage, hôl'äj n, toll marclmatty
Hallelujah, hal.i.lii'ya vi, molwch yr
Arglwydd : n, mawlgan, mawlwers
Halloo, ha.hv' v, bloeddio, gawri: n t
bloedd, gwaedd ; dolef
Hallow, hal'ö vt, cyssegru, sancteiddio
Hallowed, hal'ö.ed a, sancteiddiedig,
bendigedig, cyssegredig, cyssegrlan y
glwys [camsymad; gwallgofrwydd
Hallucination, ha.lü.sî.nä'shun n, gwall,
Halm, hum n, called, gwellt, cyrs
Halo, hii'lö n, gnòtai, cylch oddeutu'r
haul neu'r planedau
Halse, Hawse, hôs n, rhaffdwll llong
Halser, Hawser, hô'sûr n, tynraff at
lusgo llong
Halt, holt n, cloffni, heciad; gor-
phwysiad : a, cloff : vi, hecian, cloffi ;
sefyll, aros
Halter, hóTtûr n, cebystr, penrheffyn;
tennyn, cortyn, corden : vt, cebystru ;
temiynu
Halve, hav vt, hanneru, deubarthu
Halves, havz np. — Half [maerdy
Ham, ham n, ffolen, morddwyd ; y gar ;
Hamated, hä'mâ.ted a, â bachau yn'ddo
Hame, häm ra, mynci [pentref, cordref
Hamlet, ham'let n, maesdref, rhandir;
Hammer, ham'ûr n, morthwyl; gordd:
v, morthwylio; pwyo. The yellow
hammer, meryn yr eithin [wely
Hammock, ham'uk n, gwely crog, crog-
Hamper, ham'pûr n, cawell, fflasg : vt,
dyrysu, rhwystro, maglu. A small
hamper, caAvellan
Hamstring, ham'string n, llinyn y gar :
vt, tori llinyn y gar [balleglys
Hanaper, han'â.pûr n, sylltty, trysorfa,
Hand, hand n, Haw; lledìlaw, dyrnfedd,
pedair modfedd: v, estyn; arwain
gerfydd y Haw ; trosglwyddo ; traddodi.
Hand-breadth, dyrnfedd, lied Haw.
Hand-cuff, llawdorch, llyffethar.gefyri.
Hand-maid, llawforwyn. Hand-mill,
hreuan, llawfelin. At hand, ger llaw,
yn agos. Hand in hand. Haw yn Haw,
Oil' hand, ar unwaith, macs o law, yn
143
HAR path, fat, ere, met, mâ-rîne, pin, orb, on, curve, cut, tŵ=too, twk=took;
ddioed. To get the upper hand,
gorthrechu. Even-handed, cyfiawn.
One-handed, unllaw. Open-handed,
llawagored, hael, haehonus
Handful, hand'fẁl n, dyrnaid, llaweth,
Hon aid Haw; crafangaid [yd, crefft
Handicraft, han'di.kraft n, llawgelfydd-
Handicraftsman, han'di.krafts.man n,
llawgelfyddydwr, llawweithiwr
Handiness, han'di.nes n, deheurwydd,
hylawder, parodrwydd
Handiwork, han'di.wurk n, llawwaith,
gorchwvl [llawfoled, llawliain
Handkerchief, hang'kur.tskif n, cadach,
Handle, han'dl n, earn, said; coes;
troed; dolen, clust, dwrn, dyrnddol:
vt, llofi, dylofi, darllofi ; trin ; teimlo
Handsel, hand'sel n, goseb, honsel
Handsome, hand'sum a, hardd, glân,
tlws, prydferth, teg, telaid, gweddus,
gweddaidd, golygus; hael
Handsomeness, hand'sum.nes n, teleid-
rwydd, tegweh, prydferthweh, hardd-
wch, gweddeidd-dra [trosol
Handspike, hand'spik n, trosolbren,
Handwriting, hand'r'i.ting n, llawysgrif,
llawysgriien
Handy, han'di a, bylaw, deheuig, parod,
medrus. Handy-dandy, minddu man-
ddel [ymddibynu
Hang, hang {hung) v, crogi; dibynu;
Hanger, hung'úr n, bidog, cleddyf byr.
Hanger-on, truthymlynwr, dibynydd
Hanging, hang'ing n, croglen, caeadlen
Hangman, hang'man n, crogwr, dien-
yddiwr [cenglu edau
Hank, hangk n, cengl; cloffrwym: vi,
Hanker, hang'kur vi, chwantu, blysio.
To hanker after, hiraethu am
Hansel, han'sel n, goseb, honsel, calenig
Hap, hap n, hap, damwain, damchwaen
vi, hapio, dygwyddo, dygwydd
Hapless, hap'les a, anhapus, anffodiog
Haply, hap'li ad, o ddamwain. ysgatfydd,
ef allai, nid hwyracli, hwyrach
Happen, bap'n vi, damweinio, cymmeryd
lie. dygwyddo. dygwydd
Happiness, hap'i.ncs n, dedwyddweh,
dedwyddyd, hapasrwydd, gwyufyd,
gwynfydedigrwydd ; liawd
Happy, hap'î a, dedwydd, gwynfydedig,
gwyn ei fyd
Harangue, 'hâ.rang' n, araeth, axawd;
chwedl hir: v, areithio; hirchwedl sua
Harass, har'as vt, aflonyddu, dyrysu,
blino; anrheithio [bìai i
Harbinger, hár'bin.jûr n, rhagredegwr,
Harbour, hâr'bûr n, porthladd. Hong,
borth; angorfa; Hetty: v, llettyajj
croesawu, arfolli; llochesu; noddi
Harbourage, hâr'bur.äj n, Hetty, üochéi
Harbourless, hâr'bûr.les a, diborth; di-J
nodded, diloches, diamgeledd
Hard, hard a, caled, durfin, durfing. tyn |
cynnU, crintach; annhyner: ad, yi
agos. Hard by, ger, ger Haw. Hare
of hearing, trwm ei glywed. Hard- 2
hearted, creulawn. calon-galed. Hart \
to learn, anhawdd. Hard-mouthed, Í I
phen anhydyn. Hard- ware, nwyddao
haiarn, durdwyddau, durgelfi
Hardiness, hâr'dî.nes, Hardihood, hâr'-l
dî.hẁd n, eonder, hyfder, gwroldeb I.
dewredd; haerllugrwydd
Hardish, hâr'dish a, gogaled, Ued galedl
Hardly, hârd'lî ad, yn galed ; yn an j
hawdd ; yn orthrymus, prin, braidd I
Hardness, hârd'nes n, caledwch; an
hawsder [gorthrymde
Hardship, hârd'ship n, caledu, cam
Hardy, hâr'dî a, caled, cadarn, cryf ; by
calonog, hyfaidd, dewr, eofh. " Fool
hardy, rhyfygus, ynfyd-ddewr
Hare, hê'r n, ysgyfarnog, ceinach, cat!
eithin: vt, brawychu; aflonyddu
Hare-beUs, cloch " yr eos. Hare
brained, penchwiban, anwadal, bralo^
Hare-hearted, ohms, digalon. Hare'
foot, meillion cedenog. Hare-Kj
bylchfin, gwefus fylchog. Hare-pip»
yslepan, magi. Buck-hare, ysgyfarno
wryw. Doe-hare, ysgyfarnog fenyf
Harem, he'r'em n, ty'r gwragedd neu
gordderchadon yn y Dwyrain
Hariolation, hé'r.î.ü.lä'shun n, dewinia
Hark, hark i, hai ! ho ! gwrando ! clywP
vi. gwrando. elnstfeinio
Harlequin, har'li.kin n, ysgentyn, digrill
was [dyhiren, hure
Harlot, hâr'lut n,. putain, mwyglew
Harlotry, hâr'lut.rî n. puteiudra, godine
Harm, harm n, niwed, dnvg; sarhâí
colled; cam: vt, niweidio, drygu
Harmful, bârm'fẁl a, niweidiol.dryglaVH
Harmless, hârm'les a, dinivved, diddrw/i
diadwyth [rwydi
Harmlessness, hârm'les.nes n, diniwek
Harmonic, har.mon'ik, Harmoniou
hâr.mö'nî.us a, cynghaneddol, c]
nghanol, cydseiniol
Harmonics, har.mon'iks up, eynghai
manedd
Harinoniousness. hiir.mö'nî.us.ues
cydseiniolrwvdd, cyssoudra
144
ore; late, line, nö, miite; she, zh=z azure; thin, this; j=dzh. HAY
Harmonist, hâr'mö.nist re, cynghan-
eddwr, cerddor
Harmonize, har'mo.n'iz p, eynghanu,
. cynghaneddu, cydseinio, cyssom
Harmony, hâr'mö.nî re, cynghanedd,
■ peroriâeth; eyssondeb
Harness, hâr'nes re, harnais, cêr, seirch,
i- tree; arfogaeth, rhyfelwisg: vt, har-
• neisio, seirchio ; arfogi. Harness-
maker, harneisiwr
Harp, harp re, telyn: vi, telynorio,
• telynori, chwaren ar y delyn
Harper, hâr'pûr, Harpist, hâr'pist re,
teivnor, telynwr \_vt, tryferu
Harpoun, hâr.pŵn' n, tryfer morfeirch :
Harpooner, Hâr.pŵ'nûr, Harpooneer,
har.pŵ.nfr' n, tryferwr, tryfeiydd
Harpsichord, harp'si.kord re, math o
ofleryn cerdd
Harpy, hâr'pî re, aderyn aflan; rheib-
ddyn, cribddeiliwr. White-headed
' harpy, eath y wern, y penwyn [butain
Harridan, har'î.dan re, hen butain, cam
Harrier, har'î.ûr re, helgi, ceinachgi;
• bwneath, bod y gwerni. Hen-harrier,
| hebog llwydlas
(Harrow, har'ö re, og, oged : vt, llyfhu,
ogi. To harrow up the feelings,
I aflonyddu, dwysbigo'r teimladau
Harsh, "harsh a, garw, afrywiog, llym,
sarig [sarigrwydd
Harshness, hârsh'nes re, gerwindeb,
Hart, hârt re, hydd, carw; eilon; elain
Hartshorn, hârts'hôrn re, corn yr hydd
Harvest, harvest re, cynauaf: vt, cyn-
| euafa, eywain. Harvest-home, cyn-
euafwled'd. Harvest-lord, blaenor y
| fed el. Harvest-moon, cyneuafloer
Has, haz vt. — Have [friwo cig
Hash, hash n, briwgig: vt, briwo. man-
Haslet, has'let, Harslet, hârs'let re,
| syrth mochyn, perfedd mochyn
5asp. hasp re, cloig, cloigyn, hespen:
L vt, cloigynu, hespenu
Hassock, has'uk re, hesor, clustog benlin
3ast, hast vt. — Have
.îaste. häst re, brys, ffrwst, prysurdeb :
,- v, brysio, prysuro, dyfrysio. In haste,
ar frys. ^lake haste, brysiweh
fasten, hä'sn v, brysio, prysuro
lastiness, hä'stì.nes re, ffwdan, byr-
bwylldra [tfrwythau cynnar
lastings, ha'stingz np, pys cynnar;
lasty. hä'stî a, brysiol, frrystiol, buan,
brysgar; byrbwyll, nawswyllt, an-
ystyriol. Hasty-pudding, gwyuod,
brysboten
10
Hat, hat re, het ; heulrod, capan. Hat-
band, Uinyn het, rhwymyn het
Hatch, hatsh re, deoriad, nj'thlwyth, haid
o gywion; gwarddrws: v, deori;
dyfeisio, llunio
Hatchel, hat'shel re, heisyllt, heislan,
crib, llin : vt, cribo, heislanu
Hatchet, hat'shet re, bwyell, cymmynai.
A cut with a hatchet, bwyeílawd
Hatchment, hatsh'ment re, marwgwn-
sallt [glawrddorau llong
Hatchway, hatsh'wä re, fFordd dros
Hate, hät vt, casäu, íSeiddio: re, cas,
casineb, dygasedd. I hate, cas genyf
Hateful, hät'fẁl a, cas, adgas, dygas,
ffiaidd ^ [dygasedd
Hatefulness, hät'fẁl.nes re, dygasrwydd,
Hatred, hä'tred re, cas, casineb, dygasedd
Hatter, hat'ûr re, hetwr, hetiwr
Hattock, hat'uk re. ysgub o yd ; cogwrn
Haughtiness, hô'tî.nes re,balchder, trahâ,
balchedd [nì-oenuchel, trahäus, uchel
Haughty, ho'tî a, balch, uchelfrydig,
Haiü, hôl vt, tynu, dirdynu, llusgo
Haum, horn re, callod, gwellt, cyrs [clun
Haunch, hântsh re, morddwyd, tfolen,
Haunt, hânt re, cyrchfa, cynniweirfa,
cyrchle: vt, cynniwair, mynych-
gyrchu; aflonyddu [mefysen
Hautboy, hö'bôî re, rhibib, telgorn;
Hauteur, hö.tûr' re, balchder, trahausder
Have, hav (had) vt, cael, meddu, medd-
iannu; dwyn. I have, mae genyf,
mae i mi. I have (thou hast, he has)
been, yr wyf (yr wyt, y mae) wedi
bod. To have mercy, cymmeryd tru-
garedd, trugarhau [aber, cilfach
Haven, ha'vn re, porthladd, llongborth,
Havoc, hav'ok re, difrod, anrhaith, hafog :
vt, difrodi, hafogi, amheithio
Haw, hô re, pilen ar lygad ceffyl ; grawn
y ddraenen wen, cyrafol y moch
Hawk, hok re, hebog, gwalch, cudyll,
curyll : v, heboga ; hochboeri ; gwica.
Hawk's beard, Uysiau'r gwalch. Spar-
row-hawk, cudyll coch. Hawk-weed,
llysiau yr hebog
Hawker, ho'kur re, hebogydd; gwicäwr,
gwicwr, edwicwr [draenen wen
Hawthorn, hô'thôrn re, ysbyddaden,
Hay, hä re, gwair, gweirweÜt, gwyran.
Hay-cock, mwdwl gwair. Hay -field,
gweirglawdd, cae gwair. Hay-loft,
taflod wair. Hay-maker, cyweiriwr
gwair. Hay-rick, das wair. Hay-
yard, hay-guard, hay-garth,, or hag-
gard, ydlan, gweirlan
145
HEB path, fat, ere, met, mâ-rine, pin, orb, on, curve, cut, tŵ=too, tẁk=took ;
Hazard, haz'urd n, enbydrwydd, perygl ;
antur; damwain; hap: vt, anturio,
pydio, peryglu, arberyglu, enbydu.
Hap-hazard, damwain noeth [yglus
Hazardous, haz'ur.dus a, enbydus, per-
Haze, haz n, niwl, tarth, tawch
Hazel, ha'zl n, collen : a, gwineu goleu,
fel collen. Hazel-grove, collwyn, coll-
wydd, celh, celliwig, llwyn cyll
Haziness, ha'zi.nes n, niwlognvydd
Hazy, ha'zi a, niwlog, godywyll
He, "hi pn, efe, ef, e ; efo, fo, o. He also,
yntau. He-goat, bwch gafr
Head, hed n, pen; copa; clopa, clop;
taken; blaen; blaenor, penaeth: vi,
blaenori, llywio ; dybenu. Head-band,
penrwymyn. Head-borough, maer
bwrdeisdref. Head-covering, diddos-
ben. Head-land, penarth, pentir,
penryn; talar. Head-piece, helm,
penffestin ; deall. Light-headed, pen-
ysgafh, syfrdan, ehud. Thick-headed,
hurt, pendew, pengam. Forepart of
the head, iad. Side of the head, cern.
Top of the head, coryn. To make
head against, gwrthsefyll, llwyddo yn
erbyn
Headache, hed'ak n, dolur neu gur pen
Headily, hed'î.lî ad, chwidrwyllt
Headiness, hed'î.nes n, ehudrwydd;
cryfder diod
Headless, hed'les a, diben, heb ben
Headlong, hed'long ad, pendramwnwgl
a, chwymwyllt, byrbwyll, flromfol;
serth [blaenoriaeth
Headsliip, hed'ship n, penaduriaeth.
Headstrong, hed'strong a, anhywedd.
cyndyn [brwysgaidd
Heady, hed'i a, ehud, byrbwyll; cryf,
Heal, nil v, iachäu, meddyginiaethu
Health, helth n, iechyd", pwynt. In
health, iach, yn iach. Your health,
iechyd da i chwi
Healthful, helth'fvvl, Healthy, hel'thî a,
iach, iachusol [rwydd
Healthrulness, helth'fẁl.nes n, iachus-
Heap, hip n, crug, twr, pentwr, carnedd,
twmpath : ri,crugio, pentyru,cludeirio
Hear, hi'r (pt & pp heard, húrd) v,
cly wed.erglywed ; gwrando ; clywed son
Hearer, hì'r'ûr n, clywedydd.gwrandäwr
Hearing, hi'r'ing n, clyw, clybod, clyw-
edigaeth; gwrandawiad; achlust,
gosteg [clustfeinio
Hearken, har'kn v, gwrandaw, andaw,
Hearsay, hî'r'sä n, son, swn, siarad, gair
Hearse, hurs n, elor feirch, elorgerbyd
Heart, hârt n, calon; canol; rhuddin
madruddyn pren. Heart-ache, dolua
calon, trallod. Heart-burn, ingloes,
llosg cylla. Heart's ease, y feidio^
drilliw, y blodau ofergaru. Heart]
felt, teimledig yn y gydwybod. Heart j
rending, torcalonus. Heart-strings j
gewynau'r galon. Broken-heart, ealo3|
doredig. Broken-hearted, calonfrrw
wedi torieigalon. Faint-hearted, llwfi 1
llesg. False-hearted, twyllodrus, an 1
ffyddlawn. Great-hearted, mawrfryd
ig, dewr. Hollow-hearted, rhagrithio '][
Light-hearted, llawen, hoenus. OpeDJ
hearted, calon rwydd, hael. TrutJ
hearted, pur, ffyddlawn. Of little hear i
gwan ei galou. To learn by hear 1
dysgu ar ei dafod
Heartburn, hârt'bûrn n, llosg cylla
Hearten, hâr'tn vi, calonogi, cefnogi
Hearth, hârth n, aelwyd [ s i r i c j|
Heartiness, hâr'tî.nes », diffuantrwyd( a
calonogrwydd, yni, dyfalwch
Heartless, hârt'les a, digalon, diysbry ij
annewr [gwresog, diffuail
Hearty, hâr'tî a, calon og; iachujj
Heat, hit n, gwres, brydaniaeth; poetìl
der, twymdra; cynhesrwydd; ial
angerdd; rhedfa, gvrfa; v, twymul
twymo, poethi ; cynhesu; yindwyml
Heath, híth, Heatier, hî'thûr, heTH'l
n, grug, myncog ; grugos ; rhos. Heat j
berries, gruglys, grygon. Heathtjl
bell, blodau'r grug
Heathen, hi'THn n, cenedlddyn, ethnil
pagan: a, cenedlig, digred
Heathenish, hi'THnash a, cenedlig, »1
gred, paganaidd [anghr
Heathenism, hi'THn.izm n, paganiaei
Heathy, hi'thi a, grugog
Heave, hiv v, codi; chwyddo; dyhej
n. dyrchafael; codiad
Heaven, hev'n n, nef [nefolrwy
Heaveuliness, hev'n.li.nes n, nefold
Heavenly, hev'n.li a, nefolaidd, nefol
Heaviness, hev'i.nes n, tryinder, tri
wch, gorthrymder; pwys
Heavy, hev'i o, trwm, pwysfawr, dw*
pwysig; cysglyd; hwyrdrwm; tr.
athrwm,athrist. Heavy-laden, llwy
og, trymlwythog. Top-heavy, p
drwm; meddw
Hebdomad, heb'dö.mad n, wythnos _
Hebdomadal, heb.dom'â.dal, Hebdor
dary, heb.dom'â.dur.i a, wythnosol
Hebetate, heb'î.tät vt, hurtio, p;
marweiddio
146
ore; late, line, no, müte; she, zh=z azure; thin, thìs; j=dzh. HEN
Hebetude, heb'î.tüd n, pylni, hurtrwydd
Hebraism, hfbra.izm n, priod-ddull
Hebreaidd
Hebraist, hî'brä.ist, Hebrewist, hr*brw-
ist, Hebrician, hî.brish'an n, Hebrëwr
Hebrew, hî'brŵ n, Hebrëwr: a, Hebrëig,
Hebreaidd. Hebrew language,Hebräeg
Hecatomb, hek'a.tom »,aberth cananifail
Hectic, hek'tik a, gwastadol, dibaid
Hectolitre, hek'tö.lî.tûr n, mesur Ffreng-
ig, yn cynnwys 22.009668 o alwyni,
neu 2.7512085 o bwyseli Prydeinig
Hector, hek'tur n, bygylwr, ymffrostiwr :
v, bygylu, bwgwth, bygweh, bocsachu
Hederaceous, hed.u.rä'shus, Hederal,
hed'ur.al a, eiddewog
Hedge, hej n, gwrych, gwydding, perth,
clawdd : v, cau, bidio, cloddio. Hedg-
ing-bill, cryman cau, gwyddlif
Hedgehog, hej 'hog n, draenog, ballog,
armell. Sea-hedgehog, morddraenog
Hedger, hej'ûr n, caewr, gwrychwr [cae
Hedgerow, hej'rö n, gwydding, gwyddi,
Heed, hid «, gofal, pwyll, gwrandawiad,
ystyriaeth, goeheliad: v, ystyried,
pwyllo, ymgadw [gwagelog
Heedful, hîd'fẁl a, gofalus, gochelgar,
Heedfuluess, hîd'fwLnes n, ymogeliad,
Heedless, hîd'íes a, anochelgar, "diofal.
Heel, hîl », sawdl, ffal, tap : v, sodh ;
gogwyddo, taplasu £m, tepyn
Heelpiece, hi l'pîs v, tapio, trwsio sawdl:
Heft, heft «.—Haft [etiaid
Hegira, hei'î.râ n, cyffcyfrif y Mahom-
Heifer,hef ûr n, anner, treisiad ; meinoles
Heigho, hi 'hö **, hoho! haiho!
Height, hit n, uchder, uchelder
Heighten, hi'tn vt, uchelu, dyrchafu,
codi yn uwch ; mwyhau
Heinous, hä'nus a, echryslawn, anfad,
ysgeler, cyflafanaidd, gwaedfawr
Heinousness, hä'nus.nes n, erchylldra,
drygedd, ysgelerder
Heir, ê'r n, etifedd, treftadog; edlin.
Joint-heir, eydetifedd. Heir-apparent,
edlin, edling
i Heiress, ê'r'es n, etifeddes, treftadoges
Heirless, ê'r'les a, dietifedd
r Heirship, ê'r'ship ra, treftadogaeth
Heliacal, hU'i'a.kal a, heulaidd, yn
gadael neu yn dyfod i mewn i oleuni
yr haul [droellog
.. Hehcal, hel'i.kal a, nydd-dröedig, nydd-
• Heliocentric, hî.lî.ö.sen'trik a, gweledig
: o'r haul [haul
Heliolatry, hî.lî.ola.trî «, addoliad yr
Helioscope, hî'lî.ö.sköp n, heulddrych
Heliotrope, hî'lî.ö.tröp n, blodeuyn yr
haul; gwaedfaen
Helix, hel'iks n, llinell nydd-droellog
Hell, hei », uflfern, alis, afagddu, annwfh,
annwn. Hell-black, erchyllddu. Hell-
born, dieflig. Hell-cat, hen wrach
Hellebore, heî'î.bö'r n, pelydr Yspaen
Helhsh, hel'ish a, uffernol, uffernig
Hellishness, hel'ish.nes n, ufFernohwydd
Helm, helm n, Hyw; helm, penawr
Helmet, hel'met n, helm, penwisg dur,
penffestin [haint y chwys
Helodes, hi.lo'diz n, cryd chwyslyd,
Helot, hel'ut n, caethwas Spartaidd
Helotism, hel'ut.ism n, caethwasanaeth,
caethwasaeth, caethrawd, caetliiwed
Help, help n, porth, cynnorthwy; ym-
geledd: v, cymhorth, cynnorthwyo,
cyfnerthu, helpio. So help me God
(in oaths), fel yr atebaf i Dduw
Helpful, help'fẁl a, cynnorthwyol, ym-
geleddgar [nodded, diymgeledd
Helpless, help'les a, digjonhorth, di-
Heîpmate, help'mät n, cydymaith, cyfaill
Helterskelter, hel.tur.skel'tur ad, didrefn
Helve, helv n, coes bwyell, troed, earn
Helvetic, hel.vet'ik a, perthynol i'r
Swissiaid
Hem, hem », hem, gwrym, gwald, haech :
vt, hemio, gwrymio ; amgylchynu
Hematoid, hî'mâ.tôîd a, gwaedlyd
Hematosis, hî.mâ.tö'sis n, gwaedlif
Hemi- px, hanner
Hemiplegy, hem'Lplej.î n, parlys lleol,
parlys mewn un hanner o'r corff
Hemisphere, hem'Lsfî'r n, hannergrwn,
arddryeh [crwn
Hemispherical, hem.i.sfer'i.kal a, hanner
Hemistich, hem'Lstik n, hanner Llinell
Hemlock, hem'lok n, cegyd, cegyr.
Water-hemlock, brelwg
Hemorrhage, hem'or.äj n, gwaedlif
tarddelliad gwaed
Hemorrhoids, hem'or.oidz np, clwyf y
marchogion, lledewigwst
Hemp, hemp n, cywarch. Fimble-hemp,
cywarch benyw [warch, carthol
Hempen, hem'pn a, cywarchog, o gy-
Hen, hen n, iâr, giâr, dicen. Hen-
pecked, tan gnwc gwraig. Heath-hen,
iâr y mynydd. Moor-hen, cotiar,
corsiar [llewyg yr iâr
Henbane, hen'bän n, ffa'r moch, y bela,
Henchman, hentsh'man n, gwas, dilynwr
Hence, hens ad, oddi yma, odd yma : i,
vmaith ! fiwrdd !
147
HET path, fat, êre, met, mâ-rîne, pin, ôrb, on, curve, cut, tŵ=too, tẁk=took;
Henceforth, hens'fo'rth, Henceforward,
hens.fôr'wûrd ad, bellach, rhag Haw,
mwyach, o hyn allan
Hend, hend vt, gafaelu, dal ; amgylchynu
Hepatical, hi.pat'i.kal a, afuol, afuaidd
Hepatitis, hep.â.ti'tis n, ennynfa yr afu
Heptagon, hep'tâ.gun n, dull seithochr
Heptagonal, hep.tag'ö.nal a, seithochrol
Heptangular, hep.tang'gü.lûr a, seith-
onglog [iaeth
Heptarchy, hep'tar.ki n, seithlywydd-
Her, hur pn, ei ; hi. Hers, eiddi. Her
also, hithau
Herald, her'ald n, achydd, achwr, ach-
ofydd; cyhoeddwr; herodr: vt, cy-
hoeddi; herodri. Herald king at
arms, brenin pen beirdd
Heraldic, hî.ral dik a, herodrig
Heraldry, her 'aid. rî n, achyddiaeth,
achofyddiaeth, arwyddfarddoniaeth,
herodraeth
Herb, hûrb n, llysieuyn, glaswelltyn
Herbaceous, hûr.bä'shus a, llysieuaidd,
llysieuol ; llysieugar
Herbage, hûr'bäj n, porfa, tir porfa,
llysiau; degwm porfa; rhyddid i gyd-
bori. Fresh herbage, irwellt
Herbal, hur^al ra, llysieulyfr
Herbalist, hûr'bal.ist n, Uysieuydd
Herbivorous, hûr.biv'ö.nis a, yn bwyta
llysiau, llysfwyta
Herby, hûr'bî a, llysieulyd, llawn o lysiau
Herculean, hur.kii'li.an a, cawraidd,
gorchestol, arwrol
Hercides, hur'kii.liz n, Ercwlf, Ercwl
Herd, hard n, gyr; mintai, cenfaint,
gre, deadell : v, cydymdyru, deadellu
Herdsman, hurdz'man n, bugail, grëwr,
deadellwr, buelydd, bugeilwr
Here, hî'r ad, yma, yn y lie hwn, yn y
fan yma, yn y fan hon; dyma, llvrna.
Here he is, dyma fe [yma
Hereabouts, hî'r'â.bûŵts ad, o ddeutu
Hereafter, hî'r.af'tûr ad, wedi hyn, ar
ol hyn, o hyn allan, rhag llaw: n,j
byd i ddyfod, y byd a ddaw
Hereat, hî'r.at' ad, ar hyn, wrth hyn
Hereby, hî'r.bî' ad, wrt£ hyn
Hereditable, hî.red'í.tâ.bl, Heritable,
her'í.tâ.bl a, etifeddadwy
Hereditament, her.î.dit'â.ment n, da
etifeddol [ trefta dol
Hereditary, hî.red'ì.tur.î a, etifeddol,
Herefrom, hiV.from' ad, oddi yma
Herein, hî'r.in', Heremto, hî'r.in'tŵ ad,
yn hyn ; yma ; i hyn
Hereof, hi'r.of ad, o hyn; ei
Hereon, hî'r.on', Hereupon, hi'r.up.on'l
ad, ar hyn [gred, archwrthgredwr I
Heresiarch, her'î.sî.ârk n, blaenòr geu- [
Heresy, her'î.sî n, geugred, gwrthgred, ;
geugrcfydd, geulith, camgred, geu- J
fiÿdd, cyfeiliornad, geuathrawiaeth I
Heretic, her'i.tik n, geugrefyddwr, cam- {
gredwr, geuffyddiwr, geugredwr
Heretical, ni.ret'i.kal a, geugrefyddol J
geuftyddiol, cyfeiliornus
Hereto, hi'r.tŵ', Hereunto, hi'r.un.tw'ad |
i hyn, at hyn, wrth hyn ; hyd 5'n hyr I
Heretofore, hí'r.tŵ.fö'r' ad, gyiit, cvr
hyn, o'r blaen [hyr
Herewith, hi'r.with' ad, gyda hyn, eft
Heriot, her'i.ut n, ebediw [tadaetl
Heritage, her'i.täj n, etifeddiaeth, tref
Hermaphrodite, hûr.maf'rö.dît n, deu
rywyn ; ceiliogiar : a, deurywiol
Hi-rmaphroditical, hur.maf.ro.dit'i.kal a
deurywiol, deurvw
Hermetic, hur.met'ik, Hermetical, hur
met'i.kal a, fferyllaidd [elai;
Hermit, hur'mit n, meudwy, didryfvij
Hermitage, hûr'mî.täj n, meudAvyfoc
meuctwyfan [dldry
Hermitical, hur.mit'i.kal a, meudwyo
Hernia, hûr'ní.â n, rhwyg; bolystyr
torgest, toriad llengig [dewiy
Hero, hi'r'ö n, anvr, gwron, gwrolddyi
Heroic, hi.ro'ik, Heroical, hi.ro'i.kf
a, gwronaidd, mawrfrydig, tragwro
arwrol. Heroic verse, mesur deg troe
Heroine, her'ö.in n, arwraig, arwres
Heroism, her'o.izm n, arwredd, arwi
iaeth, gwroliaeth, dewredd, gwi-oniaet
Heron, her'un n, creyr, crychydd
Heronry, her'un.rí n, crëyrfa [iddv
Herpes, hûi-'píz n, tarddwraint; tâ
Herring, her'ing n, penwag, ysgadenyx
Herself, hûr.self' pn, hi ei hunan,
hunan [mheuaeth, oedia
Hesitancy, hez'i.tan.si n, petrusder, an
Hesitate, hez'i.tat vi, petruso, gohiri'
oedi; ammlieu; geirdagu
Hesitation, hez.i.ta'shun n, pestrusde
geirdagiad ; ammheuaeth. Witho»
hesitation, dibetrus
Hesperian, hes.pî'r'î.an a, gorllewinol
Heteroclite, het'ur.o.kli't n, sylweddai
peth, neu ddyn afreolaidd : a, afrec
aidd. Heteroclites, amrydreigliaid
Heteroclitical, het.ur.o.klit'i.kal a, afr
olus, gwyrol [iol, geu
Heterodox,' het'ur.o.doks a, gwrthdy:
Heterodoxy, het'ur.o.dok.si n, all&Tj
geuddysg, geuffydd, geuathrawiaetl
148
ôre; läte, line, nö, miite; she, zh=z azure; thin, this; j=dzh. HIR
Heterogeneal, het.ur.ö.jî'nî.al, Hetero-
geneous, het.ur.ö.jî'nî.us a, allryw,
amryfeilryw, brithryw
Hetnian, het'man n, llywydd [mynu
Hew, hii (hewn) vt, naddu, tori, cym-
Hewn, hiin pp. — Hew
Hexagon, hek'sa.gun n, chwechochr
Hexagonal, keg.zag'u.nal a, chwech-
oehrol, chwechongl, chwechonglog
Hexameter, heg.zam'i.tur n, chwebanog,
mesur chwetroed
Hey, hli, Heyday, hä'dä i, ha ! wi ! oi !
oian! oio! haio! hai! [ffosp
Hiation, hi.ä'shun n, dylyfiad gên; agen,
Hiatus, h'í.ä'tus n, agen, gagendor, gagen
Hibernal, h'í.bûr'nal a, gauafol, gauafaidd
Hibernate, h'i'bûr.nät vi, gauafu
Hibernation, h'i.bûr.nä'.shun n, gauafiad
Hibernian, hî.bûr'nî.ân n, Gwyddyl,
Gwyddel: a, Gwyddelig, Iwerddomg
Hiccup, Hiccough, hik'up n, ig, yr ig :
v, igian, eigian
Hickwall, hik'wol, Hickway, hik'wa n,
caseg y ddryghin, delor y derw, cym-
mynwr y coed
Hide, hid (pt hid; pp hidden, hid'n
hid) v, cuddio, celcio, celu, dirgelu:
n, croen, cen, bling-groen. Mesur am-
I mhenodol o dir, o 60 i 120 erw. Hide-
[ and-seek, migymguddiad, chwareu
f chwiw. Hide-bound, croenrwym
t Hideous, hid'yus a, hyll, erchyll, echrys-
[ lawn, hyllgrych (yhyllgrech)
i Hie, h'i vi, orysio, prysuro, ffrystio.
[ Hying, yn prysuro ; prysuriad
! Hierarch, hi'Lrark n, penadur eglwysig
Hierarchy, hî'î.râr.ltî ?^, llywodraeth
t eglwysig; alsantaeth
f Hieroglyph, hi'î.rö.glif, Hieroglyphic,
Í hi'.i.ro.glif'ik n, nod arwyddol, ar-
I wyddlun. Hieroglyphics, batheiriau
; Hieroglyphical, h'i.î.rö.glif'î.kal a, bath-
* einiol, arwyddol, arwyddluniol
Higgle, hig'l vi, edwica, tynfasnachu
Higgledy-piggledy, hig'l.dî.pig'l.dî ad,
t yn drapnlith, yn ddidreth
' High, hi a, uchel, ban, banog, tal ; balch ;
drud; llawn; croch; mawr. High-
flown, uchelfalch. High-mettled,
Î ffroenuchel. High-minded, uchel-
frydig. High road, y ffordd fawr, cefh-
ffordd. High sea, cefnfor. High-
spirited, calonog, hy. Ten feet high,
r deg troedfedd o uchder. As high,
' cyfuwch. It is high time, mae yn
- llawn bryd. To set on high, dyrchafu.
From on high, oddi uchod
Highland, hi'land n, ban, ucheldir,
mynydd-dir
Highlander, h'i'lan.dûr n, mynyddwr
Highly, hi 'H ad, yn fawr ; yn falch ; yn
uchel. Highly-seasoned, poeth i'r
chwaeth [blaenaf
Highmost, hi'möst a, uchaf; cyntaf,
Highness, hi'nes n, uchder, uwchder,
uchelder, uchelradd. His Royal High-
ness, ei Uchelder Breninol [lanw
Highwater, hi'wô.tûr n, gorllanw, gor-
Highway,hi"wä »,ffordd fawr, prif-flfordd
Highwayman, hi'wä.man n, lleidr pen
ftbrdd [usrwydd, hyfrydwch
Hilarity, hî.lar'î.tî n, Uawenydd, hoen-
Hilary, hil'ur.î n, yn agos i \vyl Hilary
(Ionawr 13). Hilary-term, un o dym-
morau'r gyfraith, yn dechreu yn ^
Ionawr
Hilding, hil'ding n, bawddyn, cachgi
Hill, hil rc,bryn, moel, cefn, garth, trum.
Ant-hill, myrdwyn, mordwyn [path
Hillock, hil'uk n, bryncyn, pone, twm-
Hilly, hil'î a, mynyddig, bryniog
Hilt, hilt n, cam cleddyf [also, yntau
Him, him pn, ef, efe, fe, e, efo, fo, o. Him
Himself, him.self ' pn, ei hun, ei hunan.
He is beside himself, mae efe allan o'i
bwyll [taiog: a, ol
Hind, hind n, ewig; llafurwas, gwas,
Hinder, hîn'dûr a, ol
Hinder, hin'dûr v, rhwystro, attal,
rhagod, lluddias, llesteirio
Hinderance, hin'dur.ans, Hindrance,
hin'drans n, rhwystr, llestair, lludd
Hindermost, hîn'dûr.most, Hindmost,
hind'most a, olaf, diweddaf ; bonol
Hinge, hinj n, colyn drws, colfach: «,
colfachu ; dibynu, ymddibynu
Hint, hint n, amnaid, awgrym, arwydd :
vt, amneidio, crybwyll, crybwyllo
Hip, hip n, clun, pen ucnaf y glun;
duegwst, praddglwyf; ogfaen; ffrwyth
marchfien, egroesen : vt, llaesu cym-
mal pen y glun. Hip-shot, wedi ysigo
pen y glun, clunlaes [pruddglwyfus
Hippish, hip'ish a, isel o ysbryd, trist,
Hippishness, hip'ish.nes n, clefyd y
ddueg, pruddglwyf ; iselder ysbryd
Hippocentaur, hip.ö.sen'tôr n, math o
anghenfil, dynfarch [dychymmygol
Hippogriff, hip'ö.grif n, march asgellog
Hippopotamus, hip.ö.pot'â.mus n, yr
afonfarch, behemoth yr Ysgrythyr
Hire, h'i'r n, cyfiog, hur, Hog: vt,
cyflogi, hurio, llogi [hurwas
Hireling, hi'r'ling n, gwas cyflog;
149
HOL path, fat, êre, met, mâ-rîne, pin, orb, on, curve, cut, tŵ=too, twk=took ;
Hirsute, hûr.süt' a, blewog, cedenog;
His, hiz pn, eiddo ef, ei eiddo, ei [garw
Hiss, his n, chwithrwd, chwythlais, ~
hwt: v, chwythleisio, si'o, hwtio
Hist, hist i, ust ! tewch ! taw !
Historian, his.tö'r'î.an n, hanesydd, ys-
tor'iawr [tor'iol
Historical, his.tor'i.kal a, hanesol, ys-
Historify, his.tor'î.fî vt, hanesu, adrodd
Historiographer, his.tö.rî.ög'râ.fûr n,
hanesydd; brudai [yddiaeth
Historiography ,his.tö.rí.og'râ.fîn,hanes-
History, his'tur.î n, banes, brud, ystori;
edrybod, hanesyddiaeth. Natural
history, mildraeth
Histrionic, his.tri.on'ik a, chwarëyddol
Hit, hit (pt & pp hit) n, ergyd, taraw-
iad; damwain: v, taro, cyffwrdd;
dygwyddo [cwlwm; gafaelfach
Hitch, hitsh v, gafaelu, bachu:
Hitchel, hit'shel n, heisyllt
Hithe, hiTH n, porthladd bychan [yma
Hither, hixH'ur ad, yma, hyd yma, tuag
Hithermost, hÌTH'ûr.möst a, nesaf yma
Hitherto, hÌTH'ûr.tŵ ad, hyd yma", hyd
yn hyn, hyd hyn
Hitherward, hÌTH'ûr.wôrd ad, tuag yma
Hive, hi'v », cwch gwenyn, bodrydaf: v,
cychu, llestru gwenyn
Ho, hö i, ho ! hai ! clyw ! clywch !
Hoar, hö'r a, llwyd, llwydwyn, blawr.
Hoar-frost, llw} r drew, barug, arien
Hoard, hö'rd n, cuddfa, cuddgrug;
cronfa: v, casglu, tyru, croni [llwydni
Hoariness, hö'r'î.nes », llwydedd; pen-
Hoarse, hö'rs a, cryg, cryglyd. To
grow hoarse, crygu, myned yn gryg
Hoarseness, hö'rs'nes n, crygni, crygi,
crygiant [penllwj r d
Hoary, hö'r'î a, llwyd, blawr, arienog;
Hoax, hoks n, twyll, hoced, siom: vt,
twyllo, siomi, hudo
Hob, hob n, pentan, pentanfaen
Hobble, hob'l n, herciad; dyryswch,
magl,trallod : vi, hercian, cloffgerdded
Hobby, hob'î n, corfach ; math o hebog ;
hurtyn ; anwylbeth, hoffbeth
Hobgoblin, hob'gob.lin n, ellyll, anys-
bryd, bygwydd, bo, bygel nos
Hobnail, hob'näl n, hoel glopa
Hock, hok n, coesg\-n, gar, coesddarn
blaen o gig mocbyn ; math o win
Hock, hok, Hockle, hok'l vt, tori gewyn
ygar
Hocus-pocUs (hoc est corpus, hwn yw'r
corff), ho.kus.po'kus n, hud, hud a
fiug, hoced, twyll
Hod, hod n, cafh cymmrwd, hawc
Hodíul, hod'fẁl n, hawcaid
Hoddy, hod'i a, cryf, iachus
Hodgepodge, hoj'poj, Hotchpotch, hotsh'
potsh n, cymmysgedd didrefh, cybolfa,
cawldeb [heddyw
Hodiernal, hö.dî.ùr'nal a, perthynol i
Hodman,hod'man n,cymmrydwr,hawcwr
Hoe, ho* n, chwynogl, caib, cribyn-gaib :
vt, chwynogli, cribyn-geibio
Hog, hog n, mocbyn, llwdn hwch, twrch,
Hog's lard, bloneg. Hog-cot, Hog-
sty, cwt, twlc mochyn
Hoggerell, hog'ur.el n, hespwrn, hespin
Hoggish, hog'ish a, mochaidd; drelaidd
Hoggishness, hog'ish.nes », mocheidd-
dra, mochyneidd-dra
Hogherd, hog'hûrd n, ceidwad moch
Hogo, hö 'gö n, drewiant, drewdod
Hogshead^hogz'hed n, myddi, baril fawr;
54 galwyn o ddiod neu gwrw
Hoiden, hôî'dn n, hoiden, hobi
Hoist, hoist vt, codi y dyrchafu
Hoity-toity, hôî.tî.tôî'tî i, hai, haio, ha
Hold, hold n, gafael, dalfa; amddiffynfa;
lloches; ceudod Hong: v {pt held,
held : pp held, hoiden, hol'dn), dal ;
gafael; attal; cadw: i, dal! aros!
paid! To lay hold of, ymaflyd yn.
To hold one's peace, tewi, tewi â son
Holdfast, hijld'f'ast n, gafaelfach, dalbrei
Hole, höln, twll, bwt; ffau
Holidam, hol'i.dam n, sancteiddfam
Holiday, Holyday, hol'î.dä n, dydd gwy
Holiness, hö'lì.nes n, sancteiddrwydd
Holloa, Hollo, ho.lö' i, hai! cl;
gwrandaw! vi galw, gwaeddi:
gwaedd, galwad
Hollow, hol'5 », ceule, ccudwll,
ceued: a, cau, cafnog, ceuol;
waelod: v, ceuo, cafnu: ad, hoi
trwyadl. Hollow sound, clone, rh<
Hollowness, hol'ö.nes n, ceuedd, ceud<
Holly, hol'î n, celynen, pren ceb
Holly-grove, celynog, celjTillwyn
Hollyhock, hol'i.hok n, hocys bendig)
Holm, holm n, prinwydden, y ddei
fythddeiliog, .^lasdonen ; maran, i
ian, marianedd, ynys mewn afon
gilfach
Holocaust, hol'o.kost n, llosgabi
poethoifrwm [■
Holpen, hol'pn a, cynnorthwyedig :
Holster, hoTstûr n, gwain llawddryll
Holy, hö 'lî a, sanctaidd, glân, cyssr
edig. The holy of holies, cyssegr sai
eiddiolaf
150
öre ; läte, line, nö, miite ; she, zh=z azure ; thin, thìs ; j=dzh. HOR
Homage, hom'iij n, ymostyngiad, addol-
iad, gwriogaeth [warogaeth
Homager, hom'ä.jûr n, deiliad dan
Home, höm n,cartref, tref, trigfa,haddef :
ad, adref, i dref ; at y pwnc. At
home, gartref. Home thrust, gwth
hyd adref. Home-spun, cartrefig, a
wnaed gartref; diaddurn [rwydd
Homeliness, höm'lî.nes n, cartrefeidd-
Homely, höm'lì a,cartrefaidd ; gwladaidd
Homer, hö'mûr n, mesur Hebreaidd o
gylch tri pheint
Homestead, höm'sted n, cartrefle [adref
Homeward, höm'wûrd ad, adref, tuag
Homicide, hom'î.s'id n, Ueiddiad dyn,
llofrudd,llawrudd ; llofruddiaeth, dyn-
laddiad, galanas [wriaeth
Homilectics, hom.i.lek'tiks np, pregeth-
Homily, hom'î.lî n, byrdraetn, byr-
draethawd, pregeth fer [g a ^t
Hommoc, hom'uk n, bryncyn, garth.
Homocentric, ho.mo.sen'trik a, cy-
• mherfeddol, cynghraidd
Homoeopathy, hö.mî.op'â.thî n, y gel-
fyddyd o iachäu â dognau o anfeidrol
fychander [rywiog, cyfunrhyw
Homogeneous, hö.mö.jî'nî.us a, cyd-
Homogeneousness, hö.mö.jî'nî.us.nes n,
cydrywiaeth, unrhywiaeth
Homologous, hö.mol'ö.gus a,gogymmedr,
gogyfartal, cyffelyb [ammhëus
Homonymous, hö.mon'î.mus a, mwys.
Homophonous, hö.mof'ö.nus a, unsain.
gogydsain [unseinedd
Homophony, hö.mof'ö.nî n, cydseinedd,
Homotonous, hö.mot'ö.nus a, unwedd
Hone, hön n, hogfaen, ellynfaen, hogalen :
vt, hogi, llymu ar hogfaen
Honest, on'est a, cyfiawn, cywir, di-
dwyll, gonest, addwyn, uniawn
Honesty, on'es.tî n, uniondeb, addwyn-
der, gonestrwydd, cyvsiredd, cywirdeb
Honey, hun'î n, mêl. Honey-bag, cwd
; y mel, cylla gwenyn. Honey-comb,
dil mêl, crwybr. Honey-dew, mel-
; wlith, melgawod. Honey-moon, mis
; yr afaeth, mis cyntaf ar ol priodi.
, Honey-mouthed, mwyndafod
Honeysuckle, bun'i.suk.l n, gwyddfid,
g\\yddwydd, blodau'r mêl
Honeywort, hun'î.wûi't n, llysiau'r mêl
Honied, hun'id a, llawn mêl, melus
Honorary, on'ö.rur.î a, mygedol ; anwobr-
wyedig, heb ei dalu ; ambydeddus
Honorihcabihtudinity, on.o.rif.i.ka.bil.i-
tü.din'î.tî n, anrhydeddusrwydd (y
gair hwyaf yn yr iaith Seisnig)
Honour, on'ur n, anrhydedd, bn, parch,
enw, ardduniant, urddas, ermyg, ed-
myg : vt, anrhydeddu, parchu. With-
out honour, dibarch, dianrhydedd
Honourable, on'ur. â.bl a, anrhydeddus,
parchus. Right Honourable, Gwir An-
rhydeddus [rhydeddusrwydd
Honourableness, on'ûr.â.bl.nes n, an-
Hood, hẁd n, cwfl, cwcwll, penguwch
Hoodivink, hwd'wingk vt, mwgydu, gor-
Hoof, hŵf n, earn, ewingarn [chuddio
Hoofed, hŵ-ft a, carniog, carnol. Hoofed
animals, carnolion
Hoofless, hŵfles a, digarn
Hook, hwk n, bach, bechyn : v, bachu,
bachellu, dyfachu, dal. Bill-hook,
glaif. Fish-hook, bach pysgota.
Pruning-hook, gwyddhf. Reaping-
hook, cryman. By hook or by crook,
rhyw ffordd neu gilydd. Hook and
eye, bach a llygad, bach a dolen
Hookah, hw'ka n, math o bib hir
Hoop, hŵp n, cylch, cylchyn, cant : vt,
cylchu, cantio. Hooping-cough, y pas
Hoot, hŵt v, hwtian, hwtio
Hop, hop n, gonaid, hwp, dylam, hec,
here, 11am untroed: v, llemain, hec-
ian; hopysu. Hop, skip, and jump,
hwp a cham a naid
Hope, hop n, gobaith, goglud, hyder : v,
gobeithio, hyderu, ymddiried. Hope-
deserted, diobaith. Forlorn hope,
tamaid angeu
Hopeful, höp'fẁl a, gobeithiol ; golygus
Hopefulness, höp'fẁl.nes n, gobeithiol-
rwydd [dihyder
Hopeless, höp'les a, diobaith, anobeithiol,
Hopelessness, höp'les.nes n, anobaith
Hopper, hop'ûr n, hopran melin ; basged
Hopple, hop'l vt, cydrwymo'r traed
Hops, hops np, llewyg y blaidd, hopys
Horal, hö'r'al, Horary, hö'r'ur.î a, awrol,
oriol, perthynol i oriau
Horde, hô'rd n, tyhvyth, torf, mintai
Horehound, hö'r'hûẁnd n, morddanadl.
White horehound, llwyd y cwn [wel
Horizon, ho.r'i'zun n, terfÿngylch, gor-
Horizontal, hor.i.zon'tal a, gwastad;
terfyngylchol ; gorweddol, llorwedd
Horn, horn n, corn. Horn-book, llyfr
corn. Hunting-horn, helgorn. Inner
horn, mab gorn. Without horns,
moel, digorn. Green horn, gwirionyn
Hornblende, hôrn'blend n, math o gareg
Horned, hôrn'ed a, corniog, cyrnig
Hornet, hor'net n, cacynen y meirch,
chwüiores, gwenynen y meirch
151
HOW path, fat, êre, met, mâ-rîne, pin, orb, on, curve, cut, tŵ=too, tẁk=took;
Hornpipe, hôrn'píp re, math o daplas
Horny, horn'î a, coraaitid, cyrnaidd
Horologe, hor'ö.loj re, awrfynegydd
Horology, bor'ö.lö.jî re, awroniaeth
Horometry, hö.rom'î.trî re, awrfesuriaeth
Horoscope, hor o.sköp re, cyd-dremiad
y planedau [dychrynllyd
Horrent, hor'ent a, gwrychog, garw;
Horrible, hor'î.bl a, erchyll, ofhadwy,
hyll, dychrynllyd, echryslawn, echrys
Horribleness, hor'î.bl.nes re, echryslon-
edd, ercbylldra [anferth
Horrid, hor'id a, erchyll, echrydus,
Horrific, ho.rif'ik a, dychrynllyd, ar-
swydus, brawychua, yn peri ofn
Horrisonous, ho.ris'ö.nus a, erehyll-
seiniol [erchylldod
Horror, hor.ûrre, arswyd, dychryn, braw,
Horse, hôrs re, march ; ceflyl : vt, rhoi ar
farch ; marchogaeth. Horse-block,
careg farch, esgynfaen. Horse-breaker,
torwr meirch. Horse-cloth, hws,
cefnlhain. Horse-dealer, porthmon
meirch. Horse-fly, cacynen y meirch.
Horse-laugh, erechwen. Horse-race,
marchred, marchredegfa. Horse-shoe,
Eidol ceflyl. Horse-trappings, seirch.
ntire horse, march. Hobby-horse,
ceflyl pren. Pack-horse, pynfarch.
Race-horse, rhedfarch, rhedegfarch.
Stalking-horse, ceflyl brethyn. War-
horse, cadfarch, rhyfelfarch. On horse-
back, ar gefn ceflyl, yn marchocäu, yn
marchgäu, yn marchäu
Horseman, hGrs'man re, marchwr, gwr
march, marchog [wriaeth
Horsemanship, hôrs'man.ship re, march-
Hortation, hôr.tä'shun re, annogaeth,
cynghor
Hortative, hor'ta.tiv, Hortatory, hôr'tâ-
tur.î a, annogaethol, rhybuddiol
Horticulture, hor'ti.kul.tshur re, gardd-
wriaeth [gardd
Hortulan, hôr'tü.lan a, garddol, fel
Hosanna, ho.zan'a n, gair Hebräeg yn
arwyddo " Achub, atolwg "
Hose, hoz (p hose, hoz, hosen, ho'zn)
n, hosan
Hosier, ho'zhur re, hosanydd, hosaneuwr
Hospitable, hos'pí.tâ.bl a, llettygar,
croesawgar
Hospital, hos'pî.tal re, ysbytty, clafdy
Hospitality, nos.pî.taí'î.tí n, llettygar-
wch, ysbyd, haelioni
Host, host re, llu, byddin; llettywr;
tafarnwr ; aberth yr offeren [ddyn
Hostage, hos'täj re, mach, gwystl, gwystl-
Hostess, hös'tes re, llettywraig; tafarn-
wraig [rhyfelgar
Hostile, hos'til a, gelyniaethus, gelynol ;
Hostility, hos.til'î.tî re, gwrthryn, gelyn-
iaeth, gelynolrwydd ; rhyfel ; casineb
Hostler, os'íûr re, marehwas, ostler
Hostel, hüs'tel. Hostelry, h'ds'tel.ri. Host-
ry.hös'trîre, marchdy cyflredin=Hotel
Hot, hot, a, twym, gwresog, brwd, poeth.
Hot-brained, penboeth, ffroehwyllt.
Hot-headed, penboeth, fiyrnig, gor- 1
wyllt. Burning hot, poeth angerddol. ]
Red hot, gwynias, yn dân coch
Hotbed, hot'bed re. gwely brwd [ostl.
Hotel, hö.teJ' re, Hetty cyflredin, gwestty, (
Hothouse, hot'hûẁs re, "twymdy
Hotspur, hot'spúr », dyn nwydwyllt
Hottentot, hot'en.tot re, brodor Penryn
Gobaith Da; dyn gwyllt
Hough, hok re, gar: vt, tori llinyn y gat
Hound, hûŵnd re, bytheuad, huad.
huadgi, helgi. Blood-hound, gwaedgi.
Hound-bitch, bytheuades. Hound-)
fish, y pysg picwd, penci. Hound -tree
pysgwyddeu [awrwydryr
Hour,ûw'rre,awr. Hour-glass, awrwydr
Hourly, ûŵYlî ad, bob awr: a, oriol
House, hûŵs (p houses, huw'ziz) ».
ty. House-warming, gwledd cynhes-
iad ty. Dwelling-house, ty annedd:
trigfan. Pest-house, heintty. Play-
house, chwareudy. Public-house
tafam. Summer dwelling-house
hafod, hafotty. Mean paltry houses}
teiach
House, huvvz v, Uettya, dwyn i dy, tyo Í
Housebreaker, huws'bra.kur re, tydorwi
Housebreaking, huws'bra.king re, ty,
doriad [ty; tyai
Household, hûŵs'höld re, teulu, tylwyth'
Householder, hûŵs'höl.dûr re, gwr ty
perch en ty [teuliiyddev
Housekeeper, huws'ki.pur re, perchen ty
Houseless, hûŵs'les a, diannedd, di
öre; läte, line, nö, miite; she, zh=z azure; thin, thìs; j=dzh. HUR
However, huw.ev'ur, Howsoever, hûẁ
so.ev'ur ad, pa fodd hynag, beth
bynag ; er hyny, enllai
Howitzer, huw'it.zur n, math o gyflegr
Howl, hûŵl, Howling, hûẁ'ling n, ud,
udiad, udfa; oernad, drygnad
Howl, hûŵl vi, udo, udain; oernadu
Howlet, hûŵlet n. dylluan ieuanc
Hox, hoks vt, tori llinyn y gar
Hoy, hôî n, math o long fechan
Hubbub, hub'ub n, gwag derfysg, da-
dwrdd, godwrdd, iwbwb [bras
Huckaback, huk'a.bak n, math o liain
Buckle, huk'l n, gafael y glun. Huckle-
- backed, cefngrwm. Huckle-bone,
asgwrn y glun ■ [wr
Huckster, huk'stur n, edwicwr, adwerth-
Huddle, hud'l vt, brysdyru ; brysguddio :
n, cymmysgfa
Hue, hii 11, ÌÌiw, eiliw, gwawr, gwedd,
gne, gorne; gwaedd, iwbwb. Hue-
and-cry, gwaedd ac ymlid
Huff, hiif n, anfoddlonedd, soriant;
sarhâd: v, senu; sardio, bygylu [falch
Huffish, huf'ish a, anniddig; trahaus-
Hug, hug vt, cofleidio, breicheidio: n,
cofleidiad, breicheidiad
Huge, hiij a, dirfawr, enfawr, erfawr,
aruthrol, amrosgo, anferthol [fawredd
, Hugeness, hiij'nes n, aruthredd, gor-
| Huguenots, hü'gî.nuts, hüg'nö n, llysenw
i ar y Protestaniaid Caltinaidd yn
I Ffrainc
t Hulk, luUk n, coriF Hong, cyff llestr
Hull, hul n, corff Hong; cibyn, plisgyn
• Hully, hul'i a, cibynog, plisgog, eisinog
\ Hum, hum n, si gwenyn, si ; sibrwd :
| v, mwngial, mudleisio, mwinial
Human, hii'man a, dynol, dyniadol.
\ Human nature, dynoliant, dynoliaeth
i Humane, hü.män' a, hynaws, tirion,
'? tyner, dyngarol [madegydd
1 Humanist, hii'man.ist n, ieithydd, gra-
. Humanity, hii.man'i.ti n, dynoliaeth,
i dyngarwch [eiddio
Humanize, hii'man.iz vt, dynoli, gwar-
, Humble, um'bl a, difalch, gostyngedig,
iselfrydig, ufudd, ufyll; gwael, isel,
tlawd : vt, iselu, darostwng, gostwng.
; Humble-bee, gwenynen wyllt. To
humble one's self, ymostwng
Humbles, np. — Umbles [twyllo
Humbug, hum'bug n, twyll, twyllwr : vt.
Humdrum, hum'drum a, pendrwm: n,
• delff ' [lleithio
Humectate, hii.mek'tat vt, gM'lychu,
Humeral, hii'mur.al a, ysgwyddoi
Humid, hii'mid a, gwlyb, llaith,
dyfrllyd, gwlyborllyd, gwlybyrog
Humidity, hü.mid'î.tî n, gwlybrwydd,
gwlybaniaeth, lleithder
Humiiic, hii.mif'ik a, lleithbar, gwlyb-
yrog [iselu
Humiliate, hü.mil'î.ät vt, darostwng,
Humiliation, hii.mil. î.ä'shun n, isehad,
darostyngiad, gostyngiad; ymostyng-
iad, yinddarostyngiad
Humility, hü.mil'î.tí n, iselfrydedd, gos-
tyngeiddrwydd , difalchedd
Hummingbird, hum'ing.bûrd n, math o
aderyn bach
Humour, ü'mûrt'í, boddhau, mwyndrin:
n, irnaws, sudd, llyn, gorlif; tuedd,
tymmer, hwyl, mympwy; arabedd,
cellwair, digrifwch. Good-humoured,
hynaws, addfwyn. Ill-humoured, an-
fwyn, sarig
Humourist, ü'mur.ist n, gwammalddpi
Humourous, ü'mur.us a, penchwiban,
gwammal; digrif, hoenus, cellweirus,
ysmala; irnawsaidd, llynorol
Humoursome, ü'mûr.sum a, gwjnuog,
anfoddog, anniddig, anynad, diyg-
naws, anwadal
Hump, hump n, cr^Tnach. Hump-back,
cefn crwm. Hump-backed, cefngrwm,
crwca, cefngam
Hunch, huntsh n, penelinawd, crwmach :
vt, penelino; dyrnodio. Hunch-
backed, ysgwyddgam, cefngrwm
Hundred, hun'dred n, cantref: a & n,
cant, 100. Hundred times, canwaith
Hundredth, hun'dredth a, canted, lOOfed
Hung, hung j)t & pp. — Hang
Hunger, hung'gur n, newyn, chwant
bwyd : v, newynu, dwyn newyn, bod â
chwant bwyd arno
Hungriness, hung'gri.nes n, newyndod
Hungry, hung'grî a, â chwant bwyd ar,
newynog, gwancus ]]was
Hunks, hunks n, cerlyn, cybydd, crin-
Hunt, hunt 11, helyddiaeth ; helta, hela ;
haid o helg\vn: v, hela, hely, hel,
helcyd ; asgafaethu ; erlyn, ymlid, er-
lid; olrhain [farch
Hunter, hun'tûr n, heliwr; helgi; hel-
Hunting, hun'ting n, helwriaeth ; helfa
Huntress, hun'tres n, helyddes, helwraig
Huntsman, hunts'man n, helwr, heliwr,
cynydd [helwriaethol
Huntsmanship, hunts'man.ship n, medr
Hurden, hûr'dn n, math o liain bras
Hurdle, hûr'dl n, clwyd, clwyden, llid-
iart, pleiden : vt, clwydo, gwialglwydo
153
HYP path, fat, êre, met, mâ-rîne, pin, ôrb, on, curve, cnt, tẁ=too, tẁk=took;
Hurds, hurdz np, breision llin
Hurl, bûrl v, taflu, ergydio, chwyrnellu,
chwyrndaflu: n, cbwyrndafliad, ergyd
Hurlbat, hûrl'bât n, maneg ddyraodio
Hurlwind, hûrl'wind n, trowynt, corwynt
Hurly, hûr'lî n, trwst. Hurly-burly,
cynhwrf, terfysg, ffwndwr
Hurrab, hẁ.râ' i, hwra !
Hurricane, hur'i.kan n, gyrwynt, rhuthr-
wynt, tymmestl, hyrddwynt, corwynt
Hurrier, bur'i.ûr n, rfrystiwr, ystunwr
Hurry, hur'i n, ffrwst, brys, tiwdan, trull :
v, prysuro, brysio, ystuno, ftẁdanu
Hurst, hurst n, coed, gwig, coedwig
Hurt, hurt n, niwed, afles, drwg ; anafod :
vt (pt & pp hurt), niweidio, colledu ;
gwneyd dolur i, dolurio ; drygu
Hurtful, hurt'fẁl a, niweidiol, anafol
Hurtle, hur'tl vt, hergydio, gwrthdaro.
Hurtle-berries, llus duon bach
Hurtless, hûrt'les a, didthwg, diniwed
Husband, huz'band n, gwr priod, gwr,
priod: vt, iawndrefhu; amacthu.
Ship's husband, dirprwywr perchen-
ogion Hong [gweddw
Husbandless, huz'band.les a, heb wr,
Husbandman, huz'band.man n, arddwr,
amaethydd, llafurwr
Husbandry, huz'band.ri n, llafuriaeth,
arddwriaeth, amaethyddiaeth ; cyn-
nildeb
Hush, hush i, ust! taw! ystaw! v,
dystewi, gostegu; dyhuddo. Hush-
money, arian taw, cyflog tewi
Husk, husk re,phsgyn, usyn, eisinyn, cib,
cibyn, coden, mesglyn
Husky, hus'ki a, usog, eisinog, cibog
Hussar, hw.zar' n, math o farchfilwr
Hussy, huz'i n, dyhiren, maden, cecren
Hustings, hus'tingz np, esgynlawr,taflod
areithio
Hustle, hus'l vt, cydysgwyd, ysgytian
Huswife, huz'wif n, teuliiyddes. — House-
wife [cut
Hut, hut n, bwth, lluestty, twlc, ffronc,
Hutch, hutsh n, ydgist; cist, cwningen
Hux, huks vi, pysgota penhwyaid âbach
Huzza, hw.zfi n, bloedd, bloddest, ban-
llef: vi, bloeddio: i, hwra!
Hyacinth, hi'â.sinth n, math o faen
gwerthfawr; cenin y brain. Wild
hyacinth, glas y llwyn, botasen y gog,
cenin y brain
Hyades, h'i'a.diz, Hyads, h'i'adz np, y
pum seren siriol (ym mhen Arwydd y
Tarw) [aidd, tryloew
Hyaline, hî'à.lin a, gwydraidd, crisial-
Hybrid, h'i'brid n, milyn neu lysieuyn j
cymmysgryw: a, cymmysgryw
Hydra, hi'dra n, iFugsarff amlben a ladd- >
wyd gan Ercwlf ; cydrif o ser deheuol í
Hydragogue, hî'drâ.gog n, meddygia- |
iaeth i garthu y lliflynoedd
Hydraulic, h'i.dro'lik a, awellaidd
Hydraulics, hi'.dro'liks np, awelliaeth $
Hydrocele, h'i'drö.sîl n, dyfrglwyf y gaill ,
Hydrocephalus, hî.drü.sef'â.lus n, dyfr-
glwyf yn y pen
Hydrogen, h'f'drö.jen n, ulai
Hydrographer, hî.drog'râ.fûr n, mor-fr
ddarluniwr [ ddarluniad I
Hydrography, h'i.drog'râ.fî n, mor-J
Hydrology, hi.drol'ö.jî n, dyfrdraeth
Hydromancy, hî'drö.man.sî n, dyfrogan.
dyfrgoel [ddwfr;
Hydromel, hi'drö.mel n, medd, mel-fe
Hydrometer, h'i.drom'î.tûr n, dyfr-i
fesurydd, dyfrbwysai
Hydropathist* h'í.drup'â.thist n, gwlyb- i
yrydd, meddyg sy'n gwella â dwfr oej :
Hydropathy, hî.drop'ä.thì n, dyfrfedd-I
ygiaeth
Hydrophobia, hî.drö.f ö 'bî.â n, y gyn-4
ddaredd [dyfrol
Hydropical, h'i.drop'i.kal a, dyfrglwyfusr
Hydropsy, hî'drop.sî n, dyfrglwyf
Hydrostatics, hi'.dro.stat'iks n, dyfrl
'bwysiant, awsatìaeth [glwyf y iroi
Hydrothorax, hi'.dro.tho'r'aks n, dyfrl
Hydrotic, hi'.drot'ik n, meddyginiaeth |
s} r mmud ymaith ddwfr neu lysnafed< |
Hydrous, h'i'drus a, dyfrol
Hyemal, h'i.i'mal a, gauafaidd, gauafol !'
Hyena, hi.í'nâ n, u'dtil, udflaidd
Hygeian, hi'.ji'an a, iechydol
Hygiene, hi'.jî'în n, iechyd; ffordd I
gadw iechyd
Hygrometer, hî.grom'î.tûr, HygroscopiÉ
h'i'gro.skop n, offeryn i fesur lleithdel
yr awyr [y bilen forwymw
Hymen, hi'men n, duw priodas; priodas,
Hymeneal, h'i.me.n'i'al, Hymenean, hi»
me.ni'an a, priodasol : n, priodasgerd
Hymn, him n, emyn, cathl, mawlgerdòB
v, canu mawl, dyganu, eniynu
Hymnist, him'nist n, emynydd, hymn*
Hymnology, him.noí'ö.jî n, casghad m
hymnau
Hyper- px, yn arwyddo gormodaeth _ S
Hyperbole, h'i.pür'bö.lî n, gormodiaii
gorwireb
Hyperbohcal, hi'.pur.bori.kal n, anV
ben gwir, tu hwnt i'r gwir, gormodo
Hyperbolize, h'i.pur'bo.liz v, mwyhau ■
154
ore ; läte, line, nö, müte ; she, zh=z azure ; thin, thìs ; jrrdzh. IDO
Hyperborean, h'í.pûr.bö'r'î.an a, uch
ogleddig, gogleddol : n, gogleddwr
Hypercritic, hi'.pur.krit'ik n, beirniad
rhy fanwl [feirniadaeth
Hypercriticism, h'i.pur.krit'i.sizra n, gor-
Hyphen, h'i'fen n, cyssylltnod, cyplys-
nod, anorphennod (-) [cwsgbar
Hypnotic, hip.not'ik n, meddyginiaeth
Hypo- px, tan-
Hypochondria, hip.o.kon'dri.a n, clefyd
y ddueg, gwyntglwyf ; iselder ysbryd,
pruddglwyf
Hypochondriac, hip.o.kon'dri.ak a, claf
or ddueg, pruddglwyfus : n, un
pruddglwyfus [rith, ffug
Hypocrisy, kî.pok'rî.sî n, rhagrith, lied
Hypocrite, hip'o.krit n, rkagrithiwr
ffuantwr [ruthiol, ffuantus
Hypocritical, hip.o.krit'i.kal a, rhag-
Hypostasis, hî.pos'tâ.sis n, hanfodoldeb,
. personoldeb [fodol; sylweddol
Hypostatical, hip.o.stat'i.kal a, han-
Hypothesis, hî.poth'ì.sis (hypotheses,
hi.poth'i.siz) n, amcansail, Uettyb,
tybiad, amcandyb [tybseiliedig
Hypothetical, hip.o.thet'Lkal a, tybiol,
Hyrax, h'i'r'aks n, cwningen y creigiau
Hyson, h'i'sun n, math o de gwyrdd
Hyssop, his'up n, isop
Hysteric, his.ter'ik, Hysterical, hís.ter'-
,. i.kal a, mamwstaidd, mamystog, dir-
' grynol. Hysteric ball, llewyg belen
■Hysterics, his.ter'iks np, y famwst,
[ clefyd y fam [y groth
Hysterotomy, his.tî.rot'ö.mî n, difyniad
Hystrix, his'triks n, balasc, draenog
I.
I, î pn, mi, myfi ; i. I also, minnau
Iambic, l.am'bik n, math o fydraeth, yn
) cynnwys sill fer a hir bob yn ail
Iambus, i'.am'bus n, corfan talgrwn
:Ibex, Y'beks n, math o afar wyllt
Ibis, Y 'bis n, aderyn Aiphtaidd
Ice, 'is n, ia; caenrew [Pharaoh
Ichneumon, ik.nu'mun n, Uygoden
Ichnographer, ik.nog'ra.fur n, seilddar-
> luniwr [adail
.fchnography, ik.nog'ra.fi n, cjoillun
Ichor, 'i'kor n, cornwydlif, sudd y corff
Ichorous, Y'kor.us a, noddlifol, dyfrllyd
•Ichthyolite, ik'thi.o.l'it ?i, pysgodyn wedi
ei droi yn gareg
'tchthyologist, ik.thi.ol'o.jist n, pysgydd
Ichthyology, ik.thi.ol'o.j'i n, pysgỳdd-
iaeth
Ichthyosis, ik.thi.o'sis n, pysg-groen
Icicle, i'si.kl n, cloyn ia, clock ia
Iciness, 'i'sî.nes n, iäeth, iäedd; oerder
Icon, i'kun n, cywirlun, llun, darlun,
delw [doriad
Iconoclasm, i'.kon'o.klazm n, delw-
Iconoclast, i'.kon'o.klast n, delwdorwr
Iconolater, 'i.ko.nol'a.tur n, eilunaddolwr,
delwaddolwr [ochrog
Icosahedral, i'.ko.sa.hi'dral a, ugain-
Icosahedron, 'i.ko.sa.hi'drun n, corff
ugainochrog cyfartal
Icteric, ik.ter'ik a, claf o'r cryd melyn
Icterus, ik'ti.rus n, j clefyd melyn
Icy, 'i'sî a, llawn ia, rhewllyd, iäidd
Idea, 'i.dî'â ?i, meddylddrych, meddylrith,
dychymmyg, amgyffi-ed, cyffred, tyb,
delwad peth yn y meddwl
Ideal, i'.di al a, dychymmygol, tybiol
Idealism, l.di'al.izm n, ansylweddiaeth,
meddylddrychiaeth, cred y rhai a
haerant nad oes sylwedd corfforol
Identic, i'.den'tik, Identical, Y.den'ti.kal
a, yr un, unrhywiol, hwnw ei hun
Identify, 'i.den'tî.fî vt, profi mai efe ei
hunan yw, profi unrhywdeb, hunan-
iaethu [deb, hunaniaeth
Identity, î.den'tî.tî «,unrhy wdeb, hunan-
Ides, Ydz np, enw a roddid gynt ar am-
ryw o ddyddiau'r flwyddyn ; sef y lofed
o Fawrth, Mai, Gorphenaf, a Hydref,
a'r 13ydd o'r misoedd ereill
Idiocy, id'yö.sî, Idiotcy, id'yut.sî n,
gwallgofr^-ydd, ynfydrwydd
Idiom, id'yum n, priod-ddull iaith,
ieithwedd, ebddull, llafarwedd
Idiosyncrasy, id.yo.sin'kra.si n, tym-
mer priodol, priod-ddull meddwl
Idiot, id'yut n, ffol geni, ynfydyn ; un
soeg, hurtyn, gwirionyn [iaith
Idioticon, id.i.ot'i.kuu n, geiriadur un-
Idiotism, id'yo.tizm n, gwallgof ; ynfyd-
rwydd ; priod-ddull iaith, ebddull
Idle, i"dl a, diog, segur, dioglyd ; diwaith,
gwag, coeg : vi, diogi, segura, ofera
Idleness, 'i'dl.nes n, diogi, segurdod
Idler, i'd'lfir n, diogyn, segurwr, segur-
ddyn, seguryn, diogddyn
Idol, 'i'dul n, delw, eilun, eilundduw
Idolater, 'i.dol'â.tûr n, delwaddolwi - ,
eilunaddolwr, geuaddolwr
Idolatrize, i'.dol a.tri'z vi, delwaddoli
Idolatrous, ì.dol'â.trus a, eilunaddolgar
Idolatry, 'i.dol'a.tri, Idolizm, i'do.lizm n,
eilunaddoliaeth [addoli
Idohze, i'do.l'iz vt, gorhoffi, gorbarchu,
Idoneous, î.dö'nî.us a, addas, cymhwys
155
IMA path, fat, êre, met, mâ-rîne, pin, orb, on, curve, cnt, tŵ=too, tẁk=took;
Idyl, 'í'dil n, bugeilgerdd; can fer, eanig
If, if c, os, od, o, pe, ped, pes. If not, os
ni, os na, onid, onid e
Igneous, ig'ui.us o.tanllyd, tanol, llachar
Ignis fatuus, ig'nis fat'ü.us (]) ignes
fatui, ig'niz fat'U.Y) n, llewyrn, mall-
dan, ellylldan, tanwedd, tanwy
Ignite, ig.n'it' v, ennyn, tanio, cynneu
Ignitible, ig.n'í'tî.bl a, llosgadwy, eyn-
neuol, ennynol, fflamadwy
Ignition, ig.nish'un w, tandawd,emryniad
Ignivomous, ig.niv'o.mus a, yn owrw
allan dân, tanboerol [salw
Ignoble, ig.nö'bl a, anenwog; gwael.
Ignominious, ig.nö.min'yus a, gwarthus,
cywilyddus, gwaradwyddus [gwartb
Ignominy, ig'nö.miii.î n, gwaradwydd:
Ignoramus, ig.nò.rä'mus n, dyn anwy-
bodus, hurthgen. penbwl [annysg
Ignorance, ig'nö.rans n, anwybodaeth.
Ignorant, ig'nö.rant a, anwybodus, an-
neallus, anhyddysg, anhyfedr, diwybod
Ignore, ig.nô'r' vt, gwrthod, gwadu;
dilè'u ; íiùiii anwybodaeth o beth
II- px, di-, an-, heb
Iliac, il 'yak a, coluddaidd, coluddol,
Iliac passion, ymbleth y coluddion
Iliad, il yad«,cerdd anvraidd gan Homer
111, il (worse, worst ) a, drwg; claf, sal,
salw, afiach, drwg ei hwyl, anhwylus ;
beius: ad, yn ddrwg: n, drwg, niwed,
anhap, adtyd, trueni. Ill-advised,
disynwyr, drygbwyll, haerllug. Ill-
affected, drygnawsus. Ill-bred, an-
foesog, anfoesgar. Ill- contrived,
afluniaidd, anghryno, annliaclus. 111-
fated, arlwyddiannus. Ill-looking,
salw, cas ei olwg. Ill-manners, an-
foes. Ill-natured, drwg-anwydus,
anfoddog. Ill-sorted, anghymhar,
anghydwedd. Ill-starred, anfFodus,
anhapus. Ill-timed, allan o amser,
anamserol. Ill-will, dygasedd, ewyll-
ys drwg. As ill, cynddrwg. Ill at
ease, claf; anesmwyth [mherffaith
Illaborate, i.lab'ö.rät a, dilafur; am
Illacerate, i.las'ur.ät, Illaeerable, i.las'
ur.â.bl a, anliyrwyg, anrhwygadwy
Illachrymable, " i.hik'ri.ma.bl a, di-
ddagrau. diddeigr
Illapse, i.laps' n, arlithrad ; rhuthrad
Illaqueate, i.lak'wi.iit vt, maglu; dyry
Illation, i.lä'shun n, casgliad. canlyniad
Illative, il'a.tiv a, canlyniadol, casgl-
iadol, casgledigol
Illaudable, i.lô'dâ.bl a, anghanmoladwy
anhyfawl, anhyglod
Illegal, i . li ' gal a, anghyfreithlawn, i
anghyfreithiol [londeb
Illegality, il.î.galì.tî n, anghyfreith- f
Illegibility, i.lej.î.bil'î ti n, annarllenol-
rwydd, aneglurdeb
Illegible, i.lej'i.bl a, annarllenadwy
Illegitimacy, i.li.jit'í.mä.sî n, basdardd-
iaeth ; anghyfreithlondeb
Illegitimate, iì.î.jit'ì.mät a, basdardd-
aidd; anghyfreithlawn
Illeviable, i.lev'ya.bl a, anghasgladwy
Illiberal, i.lib'ur.al a, anhael, bawaidd 1
crintach, anhyged ; anfoneddigaidd I
Illiberality, i.lib.u.ral'î.tî n, anhaelderl
crintachrwydd ; anfoneddigrwydd ; an-
syberwyd [nhe£
Illicit, i.lis'it a, anghyfreithlawn, an-
Illighten, i.lî'tn vt, goleuo. — Enlighten
Illimitable, i.hm'i.ta.bl a, annherfyn-
adwy. annherfynol, diderfyn
Illiterate, i.lit'ur.ät a, diddysg, an
llythrenog, annysgedig
Illness, il'nes n, afiechyd, clefyd, an
hwyldeb. anhwyl; bai; drygioni
Illogical, i.loj'i.kal a, anadlol, afres
ymegol [gwawdi
Illude, i.liid' vt, twyllo, siomi, cellwaS
Illume, i.lüm', Illumine, i.lii'min, Illu
minate, i.lü'mî.nät vt, goleuo, eglur
hau, llewyrchu, llewycbu; harddu
Illumination, i.lü.mî.nä'shun n, goleu
ad, llewyrcbiad, claeroleuad ; canwyll
iad; egiuriad [iaet
Illusion, i.lii'zhun n, twyll, hud, hudol
Illusive, i.lii'siv, Illusory, i.lü'sur.î t
hudol, lledrithiog, siomgar, ffab
twyllodrus. gau, hudoliaethus
Illustrate, i.lus'trät vt, gloewi, egln.
amlygu, goleuo ; darlunio
Illustration, il.us.trä 'shun n, eglurhai
agoriad, ainlygiad; darlun
Illustrative, i.lus'tra.tiv a, eglurh»
agoriadol [enwog, godidi
Illustrious, i.lus'tri.us a, arddercho
Image, im'äj n, delw, eilun. llun, darln
rhith, cyffelybiaeth, arddull; tyb: l
llunio. 'darfelyddu, tybied. Imag
worship, eilunaddoliaeth [iael
Imagery, im'ä.jur.î n, delwant, aria
Imaginable, î.maj'i.nâ.bl a,dychvmm"
adwy [ol, '
Imaginary, î.maj'î.nur.î a, dychyi
Imagination, î.maj.î.nä 'shun
chymmyg, meddwl, tyb, amg;
darfelydd, dnnacüad
Imagine, î.maj'in v, dychymmygu, I
Iman. î'man n, offeiriad Mahometaid<
150
öre; läte, line, nö, miite; she, zh=z azure; thin, thìs; j=dzh.
IMM
Imbank, im.bangk vt, amgloddio, am-
gau [rym, egwan; penwan
Imbecile, im.bî.sîl a, gwan, diallu, di-
Imbecility, im.bî.sil'î.tî n, eiddilwch,
gwendid, penwendid
Imbibe, im.bi'b' vt, sugno, derbyn, llyncu
Imbitter, im.bit'ûr vt, chwerwi
Imbody, im.bod'i vt, corifori, cynnwys
Imbolden, im.bol'du vt, hyfhau, èoni;
calonogi, cefhogi
Imbosom, im.bwz'um vt, mynwesu
Imbound, im.bûŵnd' vt, amgau
Imbow, im.bo' vt, bwäu, mydu
Imbower, im.bûŵ'ûr vt, gwyddwasgodi,
gwyddguddio [doriad ceuol
Imbrication, im.bri.ka 'shun n, bwleh-
Imbrue, im.brŵ' vt, trochi, gwlyehu,
mwydo [anifeilhau
Imbrute, im.br ŵt' vt, anifeilyddio.
Imbue, im.bü' vt, tryliwio; egwyddori
Imburse, im.bûrs' vt, dwyn cost ; edryd
arian dyledus, ad-dalu
Imbursement. im bûrs'ment n, cost, traul
Imitable, im'î.tâ.bl a, dylynadwy, dyn-
waredadwy, efelychadwy [ychol
Imitary, im'î.tur.î a, dynwaredol, efel-
Imitate, im'î.tät vt, dynwared, efelychu,
arddullio [efelychiad
I Imitation, im'î.tä'shun n, tebygiad,
limitative, im'i.ta.tiv a, arddulliog.
i| eili'yddog [waredydd
.[imitator, im'î.tii.tûr n, efelychwr, dyn-
;|lmmaculate, i.mak'ii.lat a, (íifrycheuíyd,
.{ ' dianaf, difai, pur, glân " [adwy
i Immalleable, i.mal'yâ.bl a, anfwrthwyí-
; [Immanacle, i.man'a.kl vt, llyffetheirio
■Immane, i.män' a, dirfawr, creulawn
(Immanent, im'â.nent a, mewnol, priod
|. ol, hanfodol, naturiol [anamlwg
,Immanifest, i.man'î.fest a, aneglur,
Immanity, i.man'î.tî n, creulonedd,
ù cieidd-dra [flanedig
Immareessible. im.âr.ses'î.bl a, anni-
Immartial, i.mâr'shal a, anfilwraidd
Immask, i.mask' vt, mygydu
Immaterial, im.â.tî'r'î.al a, anghorfforol
5 ansylweddol, annefhyddiol ; dibwys
; ii disylwedd, diwerth
Immaterialism, im.a.ti'r'i.al.izm n
i anghorifolaeth, ansylweddoliaeth
Immateriality, im.â.tî'r.î.al'î.tî n
anghorfforoldeb ; annefhyddioldeb
Immature, im.â.tü'r' a, anaddied, am-
• mhrydlawn [rwydà
Immaturity, im.â.tü'r'î.tî n, anaddfed-
Immeasurable, i.mezh'ur.a.bl a, an-
fesurol, difesur, anfeidrol
Immediacy, i.mî'dî.ä.sî n, annibyndod
Immediate, i.mî'dî.ät a, digyfrwng;
diattreg, dioed, uniongyrchol, diaros
Immedicable, i.med'i.ka.bl o, anfedd-
yginiaethol, aniachaol
Immemorable, i.mem'ö.ríì.bl a, anhygof
Immemorial, im.î.mö'r'î.al a, dros ben
oof; hen, anghofadwy [dirfawr
Immense, i.mens' a, anfeidrol, tramawr,
Immensity, i.men'sî.tî n, anfeidroldeb
Immensurable, i.men'shü.râ.bl a, an-
fesurol, anfeidrol, difesur
Immerge, i.mûrj' v, suddo, trochi
Immerit, i.mer'it n, annheilyngdod,
Immerse, im'ûrs vt, trochi [anwiwdeb
Immersion, i.mûr'shun n, trochiad
Immethodical, im.i.thod'i.kal a, an-
nhrefnus, didrefn, direol
Imminence, im'i.nens n, agosrwydd
Imminent, im'i.nent a, yrnwng, cyfagos,
agos, bygythiol, yn crogi uwch ben
Imminutíon, im.î.nü'shun n, lleihâd,
bychaniad [adwy
Immiscible, i.mis'î.bl a, anghymmysg-
Immission, i.mish'un n, tafiiad i mewn
Immit, i.mit' vt, tafíu i mewn
Immix, i.miks, Immingle, i.ming'gl vt,
cymmysgu [adwy
Immixable, i.miks'a.bl a, anghymmysg-
Immobility, im.ö.bil'î.tî n, ansymmud-
oldeb, anghyffröedigaeth, diysgog-
rwydd, disigledd, diymmodrwydd
Immoderate, i.mod'ur.ät ö.anghymmed-
rol, anghvmmesur, anweddol
Immoderatêness, i.mod'ur.iit.nes, Im-
moderation, i.mod.ur.ä'shun n, gor-
modedd, anghymmedroldeb
Immodest, i.mod'est a, anweddol, an-
niwair, digywilydd, anllad
Immodesty, i.mod'es.tî n, anweddeidd-
dra, anweddusrwydd, anniweirdeb
Immolate, im'ö.lät vt, aberthu, offrymu
Immolation, im.ö.lä'shun n, aberthiad,
offrymiad [eddol
Immoral, i.mor'al a, anfoesol, anfuch-
Immorahty, im.ö.ral'î.tî n, anfoesoldeb
Immortal, i.môr'tal a, anfarwol, didranc
Immortahty, im.ôr.tal'î.tî n. anfarwol-
deb [oli, anfarwoli
Immortalize, i.mor'tal.'iz vt, tragwydd-
Immovable, i.mw'va.bl a, diysgog,_ _di-
ymmod,ansymmudol,dianwadal,disigl,
digyffro; cadarn
Immunity, i.mü'nî.tî n, breiniolaeth,
trwydded, rhyddid
Immure, i.mü'r' vt, caethiwo, amgaeru
Immusical, i.mu'zi.kal a, angherddgar
157
IMP path, fat, ere, met, mâ-rîne, pin, orb, on, curve, cut, tŵ=too, twdc=took;
Immutability, i.mü.tâ.bil'ì.tî n, dian-
wadalwch, anghyfnewidioldeb
Immutable, i.mü'tâ.bl a, anghyfnewid-
iol, digyfnewid, sicr
Imp, imp n, imp, impyn; dieflyn, mab
y fall: vt, impio; helaethu; estyn,
hwyhau [wasgu
Impact, im.pakt' vt, gyru yn agos, taer
Impaint, im.pänt' vt, arliwio, darlun-
liwio [niweidio
Impair, im.peV v, lleihau; gwaethygu,
Impale, im.päl' vt, argäu, pawlgäu,
pawlwanu [ pawlwania d
Impalement, im.päl'ment n, argaead,
Impalm, im.pâm' vt, llawafaelu
Impalpable, im.pal'pâ.bl a, annheim-
ladwy; man, tra man
Impalsy, im.pol'zi vt, taro â'r parlys
Impannel, im.pan'el vt, tyngu rheithwyr
Imparadise, im.par'â.di's vt, rhoi mewn
gwynfyd, paradwyso
Imparity, im.par'î.tí n, anghyfartaledd
Imparlance, im.pâr'lans n, cynnadledd,
cyflafaredd, oedgais [rhoddi
Impart, im.pârt' vt, cyfranu, cyfroddi,
Impartance, im.pâr'tans n, cyfraniad
Impartial, im.pâr'shal a, diduedd, am-
mbleidgar, teg, cyfiawn, didderbyn
wyneb [mhleidgarwch
Impartiality, im.pâr.shal'î.tî a, am-
Impartible, îm.pár tî.bl a, cyfranadwy
Impartment, inupârt'ment n, cvfraniad.
rnoddiad [anbydraidd
Impassable, im.pas'â.bl a, anhyffordd,
Impassible, im.pas'Lbl, Impassive, im-
pas'iv a, anbyboen [mhoeniad
Impassibility, im.pas.î.bil'î.tî n, am-
Impassion, im.pasb'un vt, ennynu
Impatience, im.pä'shens n, anamynedd
Impatient, im.pä'sbent a, diamynedd,
anamyneddgar, anoddefgar, anym-
aröus, dib'K'yll, awchus, gwyllt
Impatronize, im.pa'tro.n'iz vt, rhoddi
mewn meddiant o fywioliaetb eglwysig
Impawn, im.pôn' vt, arwystlo, gwystlo
Impeach, im.pitsh vt, cyhuddo, achwyn
ar, argyhuddo, dwyn cwyn yn erbyn
Impeachment, im.pitsh'ment n, cyhudd,
cyhuddgwyn, cyhudded, achwyn ; at-
talfa [ hybechedd
ImpeccabiUty, im.pek'a.bil.i.ti n, an-
Impeccable, im.pek'a.bl o, anhybech,
dibechod [lluddias, lluddio
Impede, im.pid' vt, attal, rhwystro,
Impediment, im.ped'î.ment n, attalfa,
rhwystr, lludd, goludd, attal. Impe-
diment in ones speech, attal dywedyd
Impel, im.pel' vt, cymhell, annog, gyru,
hyrddio, gwthio ym mlaen
Impellent, im.pel'ent a, dirgymhellol
Impend, im.pend' vi, crogi uwch ben
Impendent, im.pen'dent, Impending,
im.pen'ding a, yn crogi uwch ben,
bygythiol, agos, ger Haw, ar ddyfod
Impenetrability, im.pen.î.trâ.bil'î.tî n,
annhreiddadrwydd, anhydreiddedd
Impenetrable, im.pen'í.trâ.bl a, an-
nhreiddiadwy, anhydraidd
Impenitence, im.pen'i.tens n, anedi-
feirwch, calongaledwch [diedifar
Impenitent, im.pen'î.tent a, anedifeiriol,
Impennous, im.pen'us a, diedyn, dies-
gyll. anadeiniog
Imperate, im'pur.ät a, gwirfoddol
Imperative, im.per'a.tiv a, gorchym-
mynol, archedigol
Imperceivable, im.pur.si'va.bl, Imper-
ceptible, im.pûr.sep'tî.bl a, anwel-
adwy, annirnadwy, anhysyn, anhywel
Imperfect, im.piir'fekt a, ammherftaith,
diifygiol, anghyfan, anorphenol
Imperfection, im.pur.fek'snun n, am-
mherffeithrwydd, diffyg, gwall, bai,
meth, ffael, anaf [iedig, didwll
Imperforate, im.pür'f ö.rät a, annhreidd-
Imperial, im.pî'r'i.al a, amherodrol,
ymherodrol [awdrydd
Imperialist, im.pî'r'î.al.ist n, amher-
Imperious, im.pí'r'î.us a, meistrolgar,
trahäus, tra awdurdodaidd
Imperiousness, im.pî'r'î.us.nes n, ar-
glwyddeiddrwydd
Imperishable, im.per'ish.â.bl a, di-
ddarfod, didranc [o 1
Impersonal, im.piir'sun.al a. ammherson-
Imperspicuous, im.pur.spik'u.us a, an-
amlwg, aneglur [narbw^lladwy
Impersuasible, im.pur.swa'zi.bl a, an-
Impertinence, im.pûr'tî.nens n, diberth-
ynasedd; coeghyfder; trawsymwthiad
Impertinent, im.pûr'tî.nent a, ammher-
thynasol; ymyrgar; coegffol, haer-
Hug; ymwthiol, digywilydd
Imperturbable, im . pûr . tûr ' bâ . bl a,
anghyŵoadwy, tawel, llonydd, dystaw
Impervious, im.pûr'^.us a, annhry-
wanadwy, anhydraidd, anhygyrch
Impetrate. im'pî.trät vt. cael trwy erfyn
Impetuosity, ìm.pet.shü.os'î.tî n, t.""-
beidrwydd, angerdd, fiyrnigrwydd
Impetuous, im.pet'shii.us a, egni'ol. gor-
wyllt, poethlyd, ffromwyllt, ffyrnig,
brysgar
Impetus, im'pî.tus n, egni, rhuthr, "
158
ore; läte, line, nö, miite; she, zh=z azure; thin, thìs; j=dzh. IMP
Impiety, im.p'i'î.tî n, annuwioldeb, dryg-
ioni [arwystlo
Impignorate, im.pig'nö.rät vt, gwystlo,
Impinge, im.pinj vi, tori yn erbyn,
gwrthdaro [tewhau. brasäu
Impinguate, im.ping'gwat vt, pesgi,
Impious, im'pî.us a, annuwiol, anfad,
anwir, diras, rhyfygus
Impish, im'pish a, impaidd, dieflig
ImplacabiUty, im.pla.ka.bil'i.ti n, an-
nyhuddiant, angnymmodlonedd
Implacable, im.pla'ka.bl a, anghym-
modlawn, anfaddeugar [planu
Implant, im.plant' vt, impio ; gwareiddio ;
Implausible, im.plo'zi.bl a, anweddol,
annhebygol, afresymol, anolygus,
gwrthun [gwyno
Implead, im.plîd' vt, argyhuddo; hawl-
Implement, im'pli.ment n, trecyn, offer-
yn, peiriant, arf (p cêr, tree, offer,
celfi, peiriannau; arfau; dodrefn)
Impletion, im.plî'shun n, Uenwad
Implex, im'pleks a, eymhlethedig, dyrus
Implicate, im'pli.kat vt, cymhlethu;
cydgynnwys. Implicated, cyfranog
ImpUcation, im.pli.kii'shun n, cydym-
bleth; cydgasgliad; dirganlyniad
Implicit, im.plis'it a, cuddgasgliadol,
canhmol; dibynol ar arall, diym-
chwihad, cymhleth
Implicitly, im.plis'it.lî ad, o ganlyniad
Implore, im.ploV vt, atolygu, ymbil,
erfyn, erchi, ymhŵedd
Implumous, im.plii'mus a, diblu
Imply, im.pli" vt, cynnwys; dal allan
arwyddo, arw) r ddociiu
Impoison, im.poi'zn vt, gwenwyno
Impolicy, im.pol'î.sî n, anghallineb, an-
i noethedd, annoethineb, ffoledd
Impolite, im.pö.lit' a, anfoesog, difoes
;Impolitic, im.pol'i.tik a, anghyfrwys,
t anghali, annoeth
•Imponderable, im.pon'dur.â.bl a, am-
! mhwysig, dibwys. Imponderables,
; sylweddau ammhwysig; sef, gwres,
: goleuni, a thrydaniaeth
Imponderous, im.pon'dur.us a, dibwys,
í ammhwysig, na ellir ei bwyso
Imporosity, im.pö.ros'î.tî n, d
dürfingrw}-dd [annhyllog
Imporous, im.pö'r'us a, durfing, didwll,
Import, im'pôrt n, cynnwysiad, llawn-
ystyr, arwj'ddocad ; defnydd
Import, im.pôrt' vt, arwyddo; cynnwys
Import, im.pö'rt' vt, dwyn neu dros-
glwyddo i mewn, adgludo, dadfori
Imports, im'pö'rts np, dadforion
Importance, im.pôr.tans' n, pwysig-
rwydd, pwys, dwysder, canlyniad
mawr; cymnwysiad, ystyr; grym
Important, im.pôr'tant a, pwysfawr,
pwysig, dirfawr; dwysganlyniadol
Importation, im.pô'r.tä'shun n, dygiad i
mewn o wledydd tramor, adgludiad,
dadforiad
Importer, im.pö'r'tûr n, trosglwyddydd i
mewn, dadforiwr [worth
Importless, im.pôrt'les a, dibwys, di-
Importunate, im.pôr'tshü.nät a, taer,
deisyfgar, ymbilgar, cethrus
Importune, im.pôr.tün' vt, dyfal geisio,
taer erfyn, erfyn, ymhŵedd, cethru
Importunity, im.pôr.tü'nî.tî n, taerni,
taeredd, taergais; haerllugrwydd
Imposable, im.po'za.bl a, ai'ddodadwy
Impose, im.poz vt, gosod ar, trethu. To
impose upon, twyllo
Imposer, im.po'zur a, arddodwr ; twyllwr
Imposition, im.po.zish'un n, arddodiad r
gosodiad; ardrethiad; gormes; siom,
twyll, hoced. Imposition of hands,
arddodiad dwylaw
Impossibility, im.pos.î.bil'î.ti n, anallu,
analluoldeb, annichonolrwydd
Impossible, im.pos'î.bl a, analluadwy,
annichonadwy, anhyall
Impost, im'pöst n, toll, treth, ardreth,
cylhd [ori, casglu
Imposthumate, im.pos'tshü.mät v, llyn-
Imposthume, im.pos'tshiime n, Uynoryn,
llynor, addwyd, gorgasgliad, cornwyd
Impostor, im.pos'tûr n, twyllwr, hudwr ;
siomwr [twyll
Imposture, im.pos'tshûr n, hudoliaeth,
Impotence, im'pö.tens, Impotency, im'-
pö.ten.sî n, annalluedd, annerth, di-
alluedd, gwendid, analluogrwydd
Impotent, im'pö.tent a, analluog, di-
rym, diner th; heb allu ymreain
Impound, im.pûŵnd' vt, gwarchäu,
caethiwo
Impoverish, im.pov'ur.ish vt, tlodi, di-
gyfoethogi; llymhau, diffrwytho,
gwaghau [llymhâd
Impoverishment, im.pov'ur.ish.ment n,
Impower, im.pûŵ'ûr vt, galluogi
Impracticability, im.prak.tî.kâ.bil'î.tî n,
annichonoldeb, anarferolrwydd
Impracticable, im.prak'ti.ka.bl a, an-
wneuthuradwy, anhywnel, anarfer-
adwy [rhegu, melltithio
Imprecate, im'pri.kat vt, deisyfu drwg,
Imprecation, im.pri.ka'shun n, rheg,
rhegiad, melltithiad
159
INA path, fat, êre, met, mâ-rîne, pin, ôrb, on, curve, cut, tŵ=too, tẁk=took;
Imprecatory, im'pri.kli.tur.i a, drwg
erfyniol, melltithiol
Imprecision, im.prî.sish'un re, anfynyl-
rwydcl [nät vt, beichiogi, ffrwythloni
Impregn, im.prîn',, Impregnate, im.preg'-
Impregnable, im.preg'nfi.bl a, cadarn,
anoresgynadwy [tarn
Imprejudfcate, im.prî.iü'dî.kät a, dirag-
Impress, im'pres re, argraff, gwasg nod
Impress, im.pres' vt, argraffu, nodi;
dirgymhell, argymbell
Impressible, im.pres'i.bl a, argraffadwy
Impression, im.presb'un re, argraffiad;
argraff, nod, ol [cyffröus
Impressive, im.pres'iv a, argraffiadol.
Impressment, iin.pres'ment re, dirgy-
mbelliad [xad
Impressure, im.presh'ûr re, gwasg-graff-
Imprimis, im.pri'mis ad, yn y lie cyntaf
Imprint, im'print re, argraffnod; enw
yr argraliydd
Imprint, hmprint' vt, argraffu
Imprison, im.priz'n vt, carcbaru
Imprisonment, im.priz'n.ment re, car-
chariad [nhebygolrwydd
Improbability, im.prob.â.bil'î.tî re, an-
Improbable, im.prob'â.bl a, annhebygol
Improbate, im prö. bät vt, gwrthod,
anghymmeradwyo
Improbation, im.prö.bä'sbun n, llysiant,
gwrthodiad , angbymmeradwyaeth
Improbity, im.prob'î.tî n, anonestrwydd,
angbywn-deb, anuniondeb [iannu
Improliricate, im.prö.lif 'i.kat vt, flfwyth-
Impromptu, im.promp'tii a, difyfyr, di-
ragfytÿr, byrfyfyr : ad, yn ddifyfp-
Improper, im.prop'ûr a, angbymbwys,
anaddas, anghyfaddas, ainmhriodol ;
anweddus [neillduoli
Impropriate, im.prö'prî.ät vt, priodoli,
Impropriation, im.prò.prî.ä'shun ra,priod-
oliad; by%violiaeth neu diroedd eg-
lwysig yn mvylaw gwr lleyg
Impropriator, im.prö'prî.ä.tur n, gwr
lleyg ym meddiannu tiroedd eglwysig
Impropriety, im.prö.pri'î.tî n, ammbri-
odolder, anghymhwysder
Improsperous, im.pros'pur.us a, anffyn-
iaunus, arlwyddiannus, dilwydd
Improvable, im.pnv'va.bl «,diwygiadwy,
gwelladwy [diwygio, diwyllio
Improve, im.prwv' v, gwelliiu, gwella,
Improvement, im.prwv'ment n, diwyg-
iad, gwelliant, gwellâd [bodaeth
Improvidence, im.prov'i.dens n, annar-
Iraprovideut, im.prov'i.dent a, annar-
bodus ; diragddarbod, diddarpar
Imprudence, im.prŵ'dens n, annoeth-
ineb, anghallineb, ffoledd, drygbwyll
Imprudent, 'ím.prŵ'dent a, anghall,
anhybwyll [dra
Impudence, im'pii.dens re, digywilydd-
Impuuent, im'pii.dent a, haerllug, di-
gvwilydd [ymosod ar
Impugn, im.piin' vt, gwrtbwynebu,
Impuissance, im.pü'i.sans re, annertb,
gwendid, llesgedd
Impulse, im'puls n, gwthiad, cynhyrfiad,
cymhelliad. diriad, cyffroad [^yrawd
Impulsion, im.pul'sbun re, ffwyrad,
Impulsive, im.pul'siv a, dirgymhellol
Impunity, im.pü'nî.tî re, angheryddj
anghosp. With impunity, heb gosp
Impure, im.pii'r' a, ammhur, brwnt,
budr, aflan, anghoeth, halogedig
Impurity, im.pur'ì.tî re, ammhuredd,
aliendid, budreddi, bryntni
ímpurple, im.pûr'pl vt, glasgochi
Imputable, im.pü tâ.bl, Imputative, im-
pii'ta.tiv a, cyMfadwy ; cyfrifol
Imputation, im.pü.tä'shun re, cyfrifiad
Impute, im.piit vt, cyfrif i; priodoli;
gosod yn erbyn, bwrw ar
Imputrescible, im.pü.tres'î.bl
llygradwy, ammhydradwy
In, in pr &px, yn, mewn, o fewn. In
that, am, o herwydd, o achos
In-, Ig-, I1-, Im-, Ir-^c, di-, an-, heb
Inability, in.â.bil'î.tì re, anallu, gwendid
Inabstinence, in.ab'stî.nens re, diym-
arbediad, anymattaliad
Inaccessible, in.ak.sesi.bl a, anhygyrch
Inaccuracy, in.ak'ii.rii.si re, anghywir-
deb, anfanylrwydd ; camsyniad
Inaccurate, in.ak'ii.rat a, angbywir
Inaction, in.ak'shun n, anwaith ; seguryd,
diogi, segurdod, syrthni
Inactive, in.ak'tiv a, anweitbgar, diog,
anfywiog, dioglyd, swrth, diegni
Inactivity, in.ak.tiv'i.ti n, diogi, syrthni,
gorpbwysdra, seguryd
Inadequate, in.ad'i.kwat a, anghyfaddas,
anghyfartal, anghyfatebol, diffygiol
Inadmissible, in.ad.mis'i.bl a, annerbyi
iadwy, annerbyniol
Inadvertence, in.ad.vur'tens re, ansyl*
ansyniad, anystyriaeth, diofalwch
Inadvertent, in.ad.vur'tent a, ansyni
anofalus, anystyriol [adw
Inalienable, in.ä'lî.en.â.bl a, anaral'
Inalimental, in.al.î.men'tal a, difaeth
Inamissible, in.â.mis'î.bl a, anhygoll
Inamorato, in.am.ö.rä'tö re, carwr, care
Inane, in.än' a, gwag, diddefnydd, ofer
160
ôre; lüt>.', line, nö, müte; she, zh=z azure; thin, mis; j=dzh. INC
Inangular, in.ang'gii.lur a, anonglog
Inanimate, in.an ì.mät a, difywyd, anfyw,
dienaid, manv [ioldeb.anfywiogrwydd
Inanimation, in.an.î'mä.shan », anfyw-
Inanition, in.â.nish'un, Inanity, in.an'-
î.tî n, gwagder [anflys
Inappetence, in.ap'î.tens n, anchwant.
Inapplicable, in.ap'li.ka.bl a, anghy-
mhwysiadol, anghy&ddasol
Inapplication, in.ap.h.ka'shun n, an-
ymroddiad [anaddas
Inapposite, in.ap'o.zit a, anghyfaddas,
Inapt, in. apt' a. anghymnwys
Inarable. in.ar'â.bl a. aivarddadwy
Inarticulate, in.âr.tik'ü.lät a, anghroew,
aneglur [aneglurdeb
Inarticulation, in.ar.tik.u.lli'shun n,
Inartificial, in.âr.tí.fish'al a, anghelf-
ydd, angbxefffcwraidd ; naturiol
Inattention. in.a,ten'shun n, anwran-
dawiad, diofalwch, esgenlusdod
Inattentive, in.a.ten'tiv a, diofal, es-
'geulus, anystyriol, disylw
Inaudible, in.ô'dî.bl a, anhyglyw, disain
Inaugurate, in.ô'gü.rät vt, urddfreinio,
urddedigo, cyssegrn, gosod mewn
swydd [iad, urddeiniad, cyssegriad
Inauguration, iu.o.gü.rä'shun n, urdd-
Inaurate, în.ô'rät vt, goreuro
«auspicious, in.ôs.pish'us a, anffodus,
K drwgargoelus, anffodiog, trwstan
■being, in'bî.ing n, anwahanolrwydd
Inborn, in'bôrn a, cynhenid, mewnol
Inbred, inured a, greddfol, naturiol
Incalculable, in.kal'ku.la.bl a, anghyf-
lifadwy [iad
fccalescence, in.ka.les'ens n, gwresog-
Incandescence, in.kan.des'ens n, gwyn
iasiad, gwynboethni
Incandescent, in.kan.des'ent a, gwyn-
\ boeth, gwynias [gan, cyfareddgan
: Incantation, in.kan.ta shun n, swyn-
Incapability, in.kä.pâ.bil'î.tî n, anallu,
I " anaddasnvydd [anaddas
•Incapable, in.ka'pa.bl a, analluog,
Incapacious, in.ka.pii'shus a, anhelaeth,
J aneang, cyfyng [asu, anallu ogi
Incapacitate, in.ka.pas'i.tat vt, anadd-
Incapacity, in.ka.pas'i.ti n, analluedd;
. anghyinhwysder, anfedr [caethiwo
Incarcerate, in.kar'sur.at vt, carcharu,
Incarn, in.karn' vt, cnawdio; cnawdoli
Incarnadine, in.kar'na.din a, cighw,
rhuddgoch : vt, cochhwio
Incarnate, in.kar'nat a. cnawdol
Incarnation, in.kar.nii'shun n, cnawd-
oliaeth, cnawdiad, ymgnawdoliad
11
Incarnative, in.kar'na.tiv a, cnawdbar
Incase, in.kas' vt, amwisgo, gweinio
Incautious, in.ko'shus a, anochelgar,
anofalus, dibwyll [ceuog, ceuol
Incavated, ing'ka.va.ted a, cafhog,
Incendiary, in.sen'dî.ur.î n, ffaglydd,
rfleimiad; terfysgydd [darth
Incense, in'sens n, arogldarth, myg-
Incense, in.sens' vt, digio, cyflroi, llidio
Incensement, in.sens'ment n, digter
Incension, in.sen'shun n, cynneuad,
ennyniad, taniad; fHamiad
Incensor, in.sen'sûr », cyffröwr, ennynwr
Incensory, in.sen'sur.î n, llestr arogl-
darth, thuser
Incentive, in.sen'tiv n, cynhyrfiad, an-
nogiad : a, annogol, cynhyrfiol
Inception, in.sep'shun n, dechreuad
Incertitude, in.sûr'tî.tüd n, ansicrwydd,
ammheuaeth, annilysrwydd [didawl
Incessant, in.ses'ant a, dibaid, didor,
Incest, in'sest n, llosgach, ymlosgach
Incestuous, in.ses'tshii.us a, euog o
losgach
Inch, intsh n, modfedd, lied bawd
Inchipin, in'tshî.pin n, herwth hydd
Inchoate, ing'ko.at vt, dechreu [dechreu
Inchoation, in.ko.a'sbun n, dechreuad,
Inchoative, ing'ko.a.tiva, dechreuedigol
Incident, in'sî.dent, Incidence, in'si.dens
n, damwain, dygwyddiad, hap, dam-
chwaen, dychwaen
Incident, in'si.dent, Incidental, in.sî-
den'tal a, danrweiniol, dygwyddiadol
Incinerate, in.sin'ur.ät vt, llosgi yn ulw
Incipient, in.sip'yent a, dechreuol
Incircumspection, in.sur.kum.spek'shun
n, diamwelediad, anghallineb
Incise, in.si'z' vt, tori, parthu, trychu
Incision, in.sizh'un, Incisure, in.sizh'ur
n, haciad, toriad, trychiad
Incisor, in.si'sûr n, blaenddant
Incite, in.s'it' vt, annog, cyftroi, cynhyrfu
Incitement, in.s'ft'ment, Incitation, in.sî-
tä'shun n, annogiad, cynhyrfiad
Incivility, in.si.vil'i.ti n, anfoesgarweh,
anfoes, anfwyneidd- dra [io
Inclasp, in.klasp' vt, tynafaelu, cofleid-
Inclemency, in.klem'en.si n, afrywiog-
rwj'dd, garwder, gei^vindeb; creulon-
edd; oerder; annhymmoreiddrwydd ■
Inclement, in.klem'ent a, genvin, ganv,
afrysviog, annhymmoraidd
Inclinable, in.kl'i'na.bl a, tueddol, parod
Inclination, in.kli.na'shun n, tueddiad,
tuedd, tueddfryd, gogwyddiad, lled-
awydd; ewyllys
161
INC path, fat, ere, met, mâ-ríne, pin, orb, on, curve, cut, t\v=too, tẁk=took;
Incline, in.kli'n' v, tueddu, gogwyddo,
lleddfu. To be inclined, clywed ar ei
galon, fod yn chwannog i
Inclip, in.klip' vt, amgau, cau i mewn
Inclose, in.kloz' vt, cau i mewn, am-
gylchu, amgylchynu [edig
Inclosure, in.klo'zhur n, cae, maes cau-
Incloud, in.kluwd' vt, tywyllu, cymylu
Include, in.kliid' vt, cau i mewn,
cynnwys
Inclusion, in.klii'zhun n, cynnwysiad
Inclusive, in.klii'siv a, cynnwysedig,
cyfrifedig [angheuladwy
Incoagulable, in . ko . ag ' ü . lâ . bl a
Incogitancy, in.koj'i.tan.si n, anfeddyl-
garwch [gar
Incogitative, in.koj'i.ta.tiv a, anfeddyl-
Incognito, in.kog'ni.to, Incog, in.kog'
ad, anadnabyddus, dirgel, dan gel
Incoherence, in.ko.hi'r'ens, Incoherency.
in . ko . hi'r ' en . si n, anghydlyniad,
anghyssondeb, anghytundeb
Incoherent, in.ko.hi'r'ent a, anghysson,
anghytunol, anghydweddol
Incolumity, in.ko.lu'mi.ti n, diogelwch
Incombustible, in.kum.bus'ti.bl a, an-
hylosg, anllosgadwy [cyllid
Income, ing'kum n, derbyniadau, rhent,
Incommensurable, in.ku.men'shü.râ.bí
a, anghymmesuradwy
Incommensurate, in.ku.men'shii.rat a,
anghyieidrol, anghymmesur
Incommiscible, in.ku.mis'i.bl a, anfysg-
adwy, anghymmysgadwy
Incommode, in.ku.mod' vt, rhwystro,
peri anghyfleusdra, blino [anghyflè'us
Incommodious, in . ku . mö dî . us a,
Incommunicable, in.ku.mu'ni.ka.bl a,
anghyfranadwy ; annhraethadwy
Incommunicative, in.ku.mü'nî.kä.tiv c,
anghyfi-anol ; taw, tawedog
Incommutable, in.ku.mii'ta.bl a, anghyf-
newidiadwy , anghy fnewidiol
Incompact, in.kum.pakt' a, anghryno
Incompactness, in . kum . pakt ' nes in,
angnrynodeb
Incomparable, in . kom ' pur . â . bl a,
anghymharol, digyffelyb, digymhar,
. digynnyg, digystal, rhagorol
Licompassionate, in.kum.pash'mi.at a,
annhrugarog, annhosturiol
Incompatibility, in.kum.pat.i bil'î.tí n,
anghydweddiad, gwrthwynebrwydd
Incompatible, in.kum.pat'i.bl a, anghyd-
weddol, anghydwedd
Incompetence, in.kom'pi.tens n, anghy-
mhwysdcr, anghyfaddasrwydd
Incompetent, in.kom'pi.tent a, anaddas,
annigonol, anghyfaddas
Incomplete, in.kum.plit' a, anghyfan,
anghwbl, ammherffaith, anghyflawn
Incomplex, in.kum.pleks' a, anghy-
mhlyg [syniol |
Incomphable, in.kum.pl'i'a.bl a, anghyd-
Incomposite, in.kum.poz'it a, digymmysg .
Incomprehensibility, in.kom.pri.hen.si- 1
bil'í.tî n, anamgyíîrediad
Incomprehensible, in.kom.pri.hen'si.bl I
a, anamsyftredadwy, annealladwy, an-
nirnadwy, anhydyb [», anamgyffred 2
Incomprehension, in.kom.pri.hen'shun J
Incompressible, in . kum . pres ' î . bl a, ]
anghydwaigadwy, anghyfyngadwy
Incomputable, in.kum.pu tâ.bl a, anghyf-
rifadwy, aneirif [adwy 3
Inconcealable, in.kon.si'la.bl a, anghel- j|
Inconceivable, m.kon.si'va.bl, Inconcep- 8
tible, in.kon.sep'ti.bl a, annirnadwy, I
annealladw}', anhydyb
Inconcinnity, in.kon.sin'i.ti n, annhrefn- \
usrwydd [lyniadol 1
Inconcludentjin.kon.klu'dent a, anghan- I
Inconclusive, in.kon.klu siv a, annyben- |
ol, anorphenol
Inconcoct, in.kon.kokt' a, annhreul- Î
iedig, anaddfed [annhreuliantj
Inconcoction, in . kon . kok ' shun n, i
Inconcurrence, in.kon.kur'ens n, anghy-
tuniad [red
Inconcurring, in.kon.kur'ing a, anghyd-|
Inconcussible, in.kon.kus'i.bl a, an- J
ysgwydadwy
Incondite, in.kon'dit a, aflathraidd,'|
anghydwedd, annhrefnus, trwsgl
Incongealable, in.kon.ji'la.bl a, angheul-4
ad^, anhyrew
Incongruity, in.kon.grw'i.ti, Incongru-1
ence, in.kong'grw.ens n, anghysson- 1
deb, anghy dwedcüad, gwrthwyneb-
rwydd, anghytundeb
Incongruous, in.kong'grw.us a, angkys-l
son, anghydwedd, anghytûn
Inconsciousness, inJvon'snus.nes n, an-i
ymwybyddiaeth [anghanlynoi '}
Inconsequent, in . kon ' sî . kwent «
Inconsiderable, inion.sid'ur.â.bl a\
anghyfrifol, bychan, dibwys
Inconsiderableness, in.kon.sid'm-.a.bl.netj
n, anghyl'rifoldeb, bychander
Inconsiderate, in.kon.sid'ur.at «, anys-
tyriol, byrbwyll, diofal, disylw
Inconsiderateness, in.kon.sid'ur.iit.nes
Inconsideration, in.kon.sid.u.i ä 'shui
n, anvstvriaeth. bvrbwvlldra
"162
öre; läte, line, nö, mute; she, zh=z azure; thin, this; j=dzh. INC
Inconsistency,in.kon.sis'ten.sî?a,anghyd-
weddiad, anghytundeb, anghyssondeb
Inconsistent, in.kon.sis'tent a, anghyd-
weddol, anghysson, anghytûn
Inconsolable, in.kon.so la.bl «,annyddan-
adwy, anghysuradwy
Inconsonancy, in . kon ' sö . nan . sî n
anghynghanedd , anghyssondeb
Inconsonant, in.kon'so.nant a, anghyd-
lais, anghyflafar [hywel, anamlwg
Inconspicuous, in.kon.spik'ii.us a, an-
Inconstancy, in.kon'stan.si n, anwadal-
wch, anfryddlondeb
Inconstant, in.kon'stant a, ansefyd__ ,
anwadal,anwastad,anffyddlawnLadwy
Inconsumable, in.kon.su mâ.bl a, annif-
Inconsummate, in.kon.sum'at a, am-
mherffaith, anghyflawn [anfyfyrgar
Incontemplative, in.kon.tem pla.tiv a,
Incontestable, in.kon.tes'ta.bl a,
nadleuadwy; diammheuol
Incontiguous, in.kon.tig'ii.usa, anghyff-
wrdd, anghydol, anghyfagos
Incontinence, in.kou'ti.nens n, anni-
weirdeb, anlladrwydd ; godineb
Incontinent, in.kon'tî.nent a, anniwair,
anymattalus, trythyll, anllad, go-
dinöbus [adwy, anattaliadvvy
Incontrollable, in.kon.tro 'lâ.bl a, afreol-
Incontrovertible, in.kon.tro.vur'ti.bl a,
anymchweladwy, annadleuadwy
Inconvenience, in . kon . vî ' nî . ens
anghyfleusdra [addas, anghyflëus
Inconvenient, in.kon.vi'm.ent a, an-
Inconversable, in.kon.vur'sa.bl a, di-
ymddyd dan, anymadrodd us, anhyfwyn
Inconvertible, in.kon.vur'ti.bl a, an-
hydro, annhroadwy, annychweladwy
Inconvexity, in.kon.vek'si.ti n, anghrym-
der, anghrymedd
Inconvincible, in.kon.vin'si.bl a, anar-
gyhoeddadwy [cyfuno, uno
Incorporate, in.kor'pö.rät v, corffori,
Incorporation, in.kor.po.ra'shun n, cyd-
gorfforiad, corfîbriad
Incorporeal, in.lcôr.pö'r'î.al, Incorporal,
in.kor'po.ral, Incorporate, in.kor'po-
rät a, anghorffol, digorff; ysbrydol
Incorporeity, in.kôr.pö.rî'î.tî n, anghorff-
oldeb
Incorrect, in . ko . rekt' a, anghywir,
gwallus. Incorrect diction, cameiriad
Incorrectness, in.ko.rekt'nes n, anghy-
wirdeb [iadwy
Incorrigible, in.kor'i.ji.bl a, anniwyg-
Incorrupt, in.ko.rupt' a, anllygredig,
dilwgr, pur, glân, purlan
Incorruptibility, in.ko.rup.tî.bil'î.tî n,
anllygradwyaeth, anllygredigaeth
Incorruptible, in.ko.rup'ti.bl a, an-
llygradwy, ammhydradwy
Incorruption, in.ko.rup'shun 11, anllygr-
edigaeth [llygredd
Incorruptness, in . ko . rupt'nes n, an-
Incrassate, in.kras'iit i v i,tewhau, te^vychu
Incrassation, in.kra.sa'shun n, tewhâd,
tewychiad [iaeth i dewhau
Incrassative, in.kras'a.tiv n, meddyg-
Increase, ing'kris n, cynnydd, imvyhad,
prifiant, cynnyrch, chwanegiad, tyf-
iant, twf, eangiad
Increase, in.kris' v, cynnyddu, tyfu,
cynnyrchu, prifio, chwanegu, mwyhau,
estyn, arledu, eangu
Increate, ing'krLiit a, digrëedig
Incredibility, in.kred.i.bil'i.ti n, an-
hygoeledd [hygred
Incredible, in.kred'i.bl a, anhygoel, an-
Incredulity, in.kri.dii'li.ti n, anghred-
iniaeth, anghoelgarwch
Incredulous, "in.kred'ii.lus a, anghred-
iniol, anghoelgar, anhygred
Incremable, in.kri'ma.bl a, anhylosg
Increment, ing'kri.ment n, cynnydd,
cynnyrch [<lio, senu
Increpate, ing'kri.pat vt, ceryddu, dwr-
Increpation, in.kri.pa'shun n, seniad;
ceryddiad, sen [mwyhaol
Increscent, hukres'ent a, cynnyddol,
Incriminate, in.krim'i.nat vt, cyhuddo,
euogi, cydeuogi [caenu
Incrust, in.krust' vt, crestenu, crawenu,
Incrustation, in.krus.ta'shun n, erestiad,
craweniad [eistedd ar wyau
Incubate, ing'kii.biit vi, deor, deorain;
Incubation, in.kii.ba'shun n, deoriad
Incubus, ing'kii.bus n, hunllef
Inculcate, in.kul'kat vt, hyfforddi;
mynych rybuddio, addysgu
Inculcation, in.kul.ka'shun n, addysg-
iad, hyftbrddiad
Inculpable, in.kul'pa.bl a, difeius, difai
Incult, in.kult' n, anniwylliedig, didrin-
iaeth, diwrtaeth
Incumbency, in.kum'ben.si n, meddiant
fywioliaeth eglwysig, perigloriaeth ;
rhwymedigaeth, dyledswydd
Incumbent, in.kum'bent 11, perchenog
bywioliaeth eghvysig, periglor: a ?
perthynol i , yn gorphwys ar, dyladwy,
dyledus [dyfod dan, haeddu
Incur, in.kur' vt, rhedeg i, tynu arno,
Incurable, in.kii'r'a.bl a, anwelladwy,
anfeddyginiaethol, anaele
163
IND path, fat, êre, met, mâ-rîne, pin, ôrb, on, curve, cut, t\v=too, t\Yk=took;
Incurious, in.kii'r'Lus a, anfamvl. an-
ymofyngar [rhuthriad
Incursion, in.kur'shun n, ymgyrch,
Incurvate, in.kur'vat vt, plygu, camu,
crymu [plygiad
Incurvation, in.kur.va'shnn n. crymiad.
Incurvity, in.kur'vi.ti n, camder, cemi.
gwymi, crymiad, crymder
Indagate, in'dâ.gät vt, chwilio, olrhain
Indagation, in.dâ.gä'shun n, ehwiliad.
olrheiniad [arholwr
Indagator, in'dâ.gä.tûr n, arwiHwr,
Indart, in.dârt' vt. picellu i, picio i
Indebted, in.det'ed a, mewn dyled,
dyledus; rhwymedig [dra
Indecency, in.dî'sen.sî n, anweddeidd-
Indecent, in.di'sent a, amveddaidd, an-
weddus, diaddwyn, anhardd
Indeciduous, in.dî.sid'ü.us a, annhy-
walltiol [derfyniad
Indecision, in.di.sizh'un n, ammhen-
Indecisive, in.di.si'siv a, ammhender-
fynol [nhreigliadwy
Indeclinable, in . dî . kl'i'nii . bl a, an-
Indecorous, in.di.ko'r'us a, anweddus.
anweddaidd, gwrtliun, anaddwyn
Indecorum, in.di.ko'r'um n, anweddus-
der. anharddwch, anweddeidd-dra
Indeed, in. did' ad, yn wjr, yn ddiau,
yn ddios, mewn gwirionedd" yn sicr
Indefatigability, in.dî.fat.î.gâ.bil'î.tî n,
diflinder, difiinedd, glewder
Indefatigable, in.dî.fat'i.gâ.bl a, diflin,
dyfal, anhyflin, diludded, glew
Indefeasible, in.di.fi'zi.bl a, anniddym-
adwy, anniddymol
Indefectibility, ìn.dî.felí.tî.bil'î.tî n, an-
hyballedd, anniffygrwydd
Indefectible, in.di.iek'ti.bl a, anbyball,
anniffygiadwy, diball
Indefensible, in.dí.fen'sî.bl a, anyin-
ddiffynadwy, anniffynadwy
Indefinable, in.dì.fi'nâ.bi a, anneffiniad-
wy, annarluniadwy, annysgrifiadwy
Indefinite, in.def'î.nit a, ammhenodol,
annheiffynol
Indefiniteness, in.def 'î.nit.nes n, an-
nherfynedigaeth, annherfynoldeb
Indeliberate, in.dî.lib'ur.ät a, byrbwyll,
diragfwriad, ammlnvyllog
Indelible, in.del'i.bl a, annileadwy
Indelicacy, in.del'i.kii.si n, annestledd,
annillynedd, anfoesganvch
Indelicate, in.del'i.kiit a, annestlus, an-
nhyner; anfoesgar; anghoeth
Indemnification, in.dem.nî.f î.ltä'shurc n,
digollediad, diogeliad rhag colled
Indemnity, in.dem'ni.f'i vt, digolledu, >
sicrhau, diogelu
Indemnity, in.dem'nî.tî n, digollediad; j
diogeliad. Act of indemnity, gweith-
red ebargofiad • [mhrofadwy J
Indemonstrable, in.dî.mon'strû.bl a, am- ]
Indent, in.dent' v, minfylchu, bylchu; I
ammodi, ymrwymo: n, bwlch
Indentation, in.den.tä'shun n, bylchiad : '
Indenture, in.den'tshur n, bylchiad, ij
bylchdoriad ; cyfammod
Independence, in.di.pen'dens n, anni-
byniaeth, anymddibyniaeth
Independent, in.di.pen'dent a, annibyn-
ol : n, annibynwr, anymddibymvr
Indescribable, in.di.skri'ba.bl a, annys-
grifiadwy, ami brae thadvy, annarlun-
iadwy
Indesert, in.di.zurt' n, annheilyngdod
Indesinent, in.des'i.nent a, dibaid
Indestructible, in.di.struk'ti.bl a, an-
nyfethadwy, diddinystriadwy
Indeterminable, in.dî.tûr'rni.nâ.bl a, an-
nherfynadwy
Indeterminate, in.dí.tûr'mî.nät a, an-
sefydlog, ammhenodol, annherfynedig,
annherfynol [fryd
Indevotion, in.di.vo'shun n, annuwiol-
Indevout, in.di.vuwt' a, anaddolgar
Index, in'deks n, dangoseg, mynegaij
mynegres; mynegfys: n (p indices,
in'di.siz), mesur alsoddol
Indexterity, in.deks.ter'i.ti n, anneheu-
der, anneheuedd, anneheurwydd
Indicant, in'di.kant a, mynegol, amlygol
Indicate, in'di.kat vt, dangos, mynegu,
hysbysu, arnodi [arwydd, nod
Indication, in.di.kii'shun n, dao
indicative, in'di.kii.tiv a, dan^
arwyddol; m}megol [niynegol
Indicative, in.dik'a.tiv a, (y modd)
Indict, in.d'it' vt, achwyn ar, cyhuddo
Indictable, in.d'i'tâ.bl a, cyhuddadwy
Indiction, in.dik'shun n, cyhuddwys;
cylch o amser yn cynnwys iô mlyuedd
Indictment, in.di't'ment n, cyhudd, cy-
huddgwyn; ysgrif cyhuddiad
Indifference, in.dif'ur.êns «, diofahvch,
annhueddgarwch, difaterwch, oerfel-
garwch, anofaledd
Indifferent, in.difur.ent «, anofalus,
diofal; annhueddgar; diawydd;
ychydig bwys; canolig : diddrwg didda
Indigence, in'di.jens n, angenoctyd, tlodi,
eisieu, angen
ndigene, m'dî.jîn n, priodor [cynenid
Indigenous, in.dij'i.nus a, gcnedigol,
IÖ4
.:
ore; rate, line, nö, miite; she, zh=z azure; thin, thìs; j=dzh.
IND
Indigent, in'di.jent a, angenus, tlawd.
rheidus [nhreuliedig
Indigested, in.dî.jes'ted a, didrefn; an-
Indigestible, in.dljes'tî.bl a, anhydraul
Indigestion, in.di.jos'tshun ft, diffyg
traul bwyd, annhreuliad, gwalldreul-
iad. malldraul [brofi
Indigitate, in.dij'î.tät vt, bysnodi, eglur-
Indign, in.d'in' a, annheilwng, anwiw
Indignant, in.dig'nant a, digllawn
Indignation, in.dig.nä 'shun n, dig, Hid,
digofaint, soriant, digllonedd, bar
Indignity, in.dig'nî.tî ft, ammharch,
sarhad, anfri [India: a, dulas
Indigo, in'di.gö ft, lliw glas, glas yr
Indiligent, in.dil'î.jent a, annyfal, diog,
anniwyd, segurìíyd
Indirect, in.di.rekt' a,, angkyfeiriol,
gwyrgyrchol ; annheg, anuniongyrchol
Indirectness, in.di.rekt'nes ft, anghyf-
eiriolrwydd ; anunionrwydd
Indiscernible, in.di.zur'ni.bl a, anhywel,
anweledig, anamlwg
Indiscerptible, in.di.sûrp'tî.bl a, an-
hydor, annrylliadwy
Indiscreet, in.dis.krit' a, ansynwyrol,
anghall, annoeth, drygbwyll
Indiscretion, in.dis.kresh'un n, anghall-
ineb, ffolineb [wahan, didrefn
Indiscriminate, in.dis.krim'i.nat «, di-
Indiscrimination, in.dis.krim.Lna'skun
ft, anwahaniaeth, diwahaniaeth
Indispensable, in.dis.pen'sa.bl a, an-
hebgorol, anhebgor [garadwy
Indispersible, in.dis.pûr'sî.bl a, anwas-
tndispose, in.dis.poz vt, anaddasu; an-
nhueddu, anhwylo
Indisposed, in.dis.pozd' a, annhueddol;
anhwylus, afiachus, lledglaf
Indisposition, in.dis.po.zish'un ?i, anhwyl,
annhuedd, afiechyd
Indisputable, in.dis'pü.tâ.bl a, diddadl,
annadleuadwy, diammheuol
Indissolubility, in.dis.ö.l ü.bil'î.t î «, an-
nattodrwydd
Indissoluble, in.dis'ö.lü.bl, Indissolv-
able, in.di.zol'va.bl o, anhydawdd, an-
nhoddadwy, annattodadwy
Indissolvent, in.di.zol'vent «, annattodol
Indistinct, in.dis.tingkt' a, anegiur, an-
hyglyw, anamlwg
Indistinction, in.dis.tingk'shun, Indis-
tinctness, in.dis.tingkt'nes n, aneglur-
der, anamlygrwydd
Indistinguishable, in.dis.ting'gwish.â.bl
a, diwahan, anwahanol [wch
Indisturbanc«, in.dis.tûr'bans n, tawel-
Indite, in.dít' vt, eyfansoddi, ysgrifenu
Individual, in.di.vij'ii.al a, diwahan;
neillduol: ft, un, un dyn, un neillduol,
unigolyn [f'odaeth neillduol
Individuality, in.di.vij.u.ari.ti ft, han-
Individually, in.di.vij'u.al.i ad, bob yn
un_ _ [hybarthedd
Indivisibility, in.dî.viz.î.bil î.tî a, an-
Indivisible, in.di.viz'i.bl a, anhyran,
anhybarth, anrhanadwy
Inducible, in.dos'i.bl, Indocile, in.dos'il
a, anhyddysg, annysgadwy, anhydrin,
anhywaith [rwydd
Indocility, in.dö.sil'î.tî n, anhyddysg-
Indoctrinate, in.dok'tri.nat vt, athraw-
iaethu, dysgu, addysgu
Indolence, in'dö.lens ft, segurvd, syrthni,
diogi, segurdod, annyfalwch
Indolent, in'dö.lent a, swrth, dioglyd,
esgeulus, annyfal [àdwy
Indomitable, in.dom'î.tâ.bl a, annof-
Indorse, in.dôrs' vt, arysgrifenu, cefn-
ysgrifenu [grif
Indorsee, in.dôr.sî' ft, derbyniwr arys-
Indraught, in'draft n, ffrydle, mynedfa i
mewn [trwytho
Indrench, in.drentsh' vt, mwydo ; trochi,
Indubious, in.dü'bî.us, Indubitable, in-
dü'bî.tâ.bl a, ammhetrus, diammheu-
ol, diau, dios, dilys [denu; cymhell
Induce, in.düs' vt, tueddu, darbwyllo;
Inducement, in.diis'ment n, annogaeth
Induct, in.dukt' vt, arwain i mewn;
gosod mewn meddiant o eglwys, rhoi
goresgyn
Induction, in.duk'shun n, gosodiad mewn
meddiant, dygiad i mewn, rhoddiad
goresgyn; tynwyddyd, casgliad [iadol
Inductive, in.duk'tiv a, arweiniol ; casgl-
Indue, in.dü' vt, cynnysgaethu, donio
Indulge, in.dulj' v, boddhau, mwyth-
fbddio. llochi, maldio, cocri, anwesu;
caniatäu
Indulgence, in.dul'jens ft, anwes, lloch-
iad. cyd-ddysiad : tynerwch, hynawa-
edd ; maddeuant-lythyr y Pab
Indulgent, in.dul'jent a, anwesgar, tyner
Indult, in.dult', Indulto, in.dul'tö ft,
braint, trwydded
Indurate, in'dü.rät v, caledu, haiarmi
Induration, in.dü.rä'shun n, caledwch
Indure, in.diiV v, parhau, ymaros; dy-
oddef
Industrial, in.dus'trî.al a, gweithiol
Industrious, in.dus'trims <i,diwyd, Uafur-
us, dyfal, gweithgar [falwch
Industry, in'dus.trî n, diwydrwydd, dy-
165
INF path, fat, êre, met, mâ-rîne, pin, ôrb, on, curve, cut, tŵ=too, tẁk=took
Inebriate, in.í'brî.ät vt, meddwi, brwysgö
Inebriation, in.í.brî.ii'shun, Inebriety,
in.î.bri'î.tî n. meddwdod [diolygedig
Inedited, in.ed'î.ted a, anghyhoeddedig,
Ineffable, in.ef'â.bl a, anhydraeth, an-
nhraethol, anhyson, annhraethadwy
Ineffective, in.e.fek'tiv, Ineffectual, in-
e.fek'tshu.al a, aneffeithiol, dieffaith;
aflesol [dirym, dinerth, dirinwedd
Inefficacious, in.ef.i.ka'shus a, egwan,
Inefficacy, in.ef'i.kii.si n, aneffeithiol-
deb, gwendid [analluedd
Inefficiency, in.e.fish'en.sî n, anallu
Inefficient, in.e.fisli'ent a, analluog, di-
effaith [ystẃyth
Inelastic, in.Uas'tik a, anhydwyth, an-
Inelegance, in.el'î.gans n, annblysni, an-
nillynder, anwychder
Inelegant, in.el'i.gant a, anghymhen.
annhlws, amnihrydferth [haeddwiw
Ineligible, in.el'î.jî.bl a, annewisiol, an-
Ineloquent, in.el'o.kwent a, anffraetb,
anhyawdl [efrydiol, diles, difudd
Inept, in.ept' a, anaddas, ffol, ofer, an-
Ineptitude, in.ep'tî.tüd rc,anaddasrwydd ;
ffoledd [artaledd
Inequality, in.î.kwol'î.tî n, anghyf-
Inequipollent, in.ek.wi. polenta, anghyf-
rymus [iawn
Inequitable, in.ek'wi.ta.bl a, anghyf-
Inequivalve, in.ek'wi.valv a, achragenau
anghyfartal [wreiddiol
Ineradicable, in.i.rad'i.ka.bl a, annad-
Inergetic, in.ur.jet'ik a, hwyrdrwm,
anfywiog, marwaidd [adwy
Inerrable, in.er'â.bl a, anghyfeiliorn-
Inert, in.ûrt' a, swrth, anfywiog, diegni
Inertia, in.ûr'sbâ n, anegni; syrthni
Inertness, in.ûrt'nes n, anfywiogrwydd,
syrthni, diogi
Inestimable, in.es'tî.mâ.bl a, anhywerth
ammbrisiadwy [aneglur, anhywel
Inevident, in.ev'i.dent a, anamlwg,
Inevitable, in.ev'i.ta.bl a, anocheladwy
Inexcitable, in.ek.s'i'ta.bl a, anghyffro
Inexcusable, in.eks.kii'za.bl a, diesgus,
anesgusodol
Inexhalable, in.eg.zälâ.bl a, dian-
weddadwy [ e ^ig
Inexhausted, in.eg.zos'ted a, annyspydd-
Inexbaustible, in eg.zos'ti.bl a, diddar-
fod; annyspyddadwy
Inexistence,i n.eg.zis'tens n, anfbdolaeth
Inexistent, in.eg.zis'tent a, dihanfod,
anhanfodol
Inexorable, in.eks'o.ra.bl a, annyhudd-
adwy, anghymmodlawn, diysgog
Inexpansible, in.eks.pan'si.bl a, an-
nbaenol [asrwydd
Inexpedience, in.eks.pi'di.ens n, anadd-
Inexpedient, in.eks.pi'di.ent a, anghyf-
addas ; anghyflëus ; anfuddiol, aflesol
Inexpeditious, in.eks.pi.disb'us a, an-
Inexperience, in.eks.pî'r'î.ens n, an-
ymarf eriaeth , ammhrofiad
Inexpert, in.eks.purt' a, anghyfarwydd,
anfedrus, anhylaw [adwy, annileadwy
Inexpiable, in.eks'pi.a.bl a, aniawn-
Inexplicable, in.eks'pli.ka.bl a, annat-
todol, anegluradwy
Inexplicit, in.eks.plis'it a, aneglur, ty-
wyll [nbraethadwy
Inexpressible, in.eks.pres'i.bl a, an-
Inexpugnable, in.eks.pug'na.bl a, anor-
esgynadwy [tyniad \
Inextension, in.eks.ten'shun n, anys- I
Inextinguishable, in.eks.ting'gwish.a.bl |
a, anniifoddadwy
Inextricable, in.eks'tri.ka.bl a, anattod- I
adwy, annadrysadwy, anesgorol, dyrys
Ineye, in.i" vi, llvgadimpio, impio
Infallibility, in.fal.î.bil î.tî n, anffaeled- Ì
igrwydd, anhydwylledd, anfethiant,
anghyfeiliornad [ball
Infallible, in.fal'î.bl a, anffaeledig, anhy- j
Inf'ame, in.f äm' vt, enllibo, difrîo, athrodi ]
Infamous, in'fâ.mus a, gwaradwyddus,
gwarthus, cywilyddus [enllib, gwarth
Infamy, in'fâ.mî n, anair, gwaradwydd,
Infancy, in'fan.sî n, mabandod, mebyd, j
maboed. From his infancy, o'i faban- •
dod, er yn blentyn
Infant, in'fant n, maban, baban, mebai ;
mebyn, dyn bach; yn ol cyfraith .
Lloegr, un dan 21 mlwydd oed
Infanta, in.fan'tâ n, enwawd ar dywys-
ogesau Portugal ac Yspaen
Infanticide, in.fan'tî.sîd 11, babanladd- j
iad, mabanladdiad
Infantile, in'fan.til, Infantine, in'fan.tin •
a, babanaidd, mabanaidd, plentynakld '
Infantry, in'fan.tri », milwyr traed, '
traedfilwyr, pedyd, peddyd
Infatuate, in.fat'shü.ät vt, ynfydu, pen-
wanu, gorphwyllo ; llygad-dynu, rhei- .
bio : a, penwan, ynfyd
Infatuation, in.fat.'shü.ä'sbun re, ynfyd-
iad, ammhwylliad; ammbwyllineb,
penwendid, ynfýdrwydd [adwy
Infeasible. in.fi'zi.bl a, anwneuthur-
Infect, in.fekt' vt, llynu, adwytho, heintio,
gwenwyno; llygru, halogi [gb' n0 '
Infection, in.fek'shuh «, llwgr, haint
166
5re; läte, line, no, mute; she, zh=z azure; thin, thk; j=dzh. INF
Infectious, in.fek'shus a, heintus, ad-
wythig, heintddwyn, heintiol
Infecund, in.fek'und a, anffrwythlawn,
diffaetk [londeb, di'ftaetlider
Infeeundity, in.f i.kun'di.ti n, anffrwyth-
Infelicity, in.f ì.lis'ì.tî n, annedwyddwch
Infer, in.fûr' vt, casglu, tynu easgliad
Inference, in'far.ens n, casgliad
Inferior, in.f î'r'i'.ûr a. is, iselach, gwael-
ach ; llai : «, isafiad, israddwr
•Inferiority, in.fî'r.î.or'ì.tî n, israddiad,
isgyflwr, gwaelder, iseledd, isder
Infernal, in.fûr'nal a, uffernol, dieflig
Inferrible, in.fer'î.bl a, easgliadwy
Infertile, in.f ûr'til a, anffrwythlawn, di-
ffaeth [londeb
Infertility, in.fûr.til'î.tî n, anffrwyth-
Infest, in.fest' vt, aflonyddu, blino
Infective, in.fes'tiy a, anllon, dilon, aflon
Infidel, in'fî.del n. anghredadyn, an-
ffyddiwr. anghivdiniwr, diffydd: a.
anghrediniol, digred
Infidelity, in.f î.del'î.ti ra, anghrediniaeth,
anffyddiaeth ; anffyddlondeb
Infinite, in'fî.nit a, anfeidrol, aneirif,
annherfynol; afrifed, dirif, diderfyn
Infiniteness, in'f i.nit.nes, Infinitude, in-
fin'î.tüd, Infinity, in.fin'i.ti n, anfeidr-
oldeb, annherfynoldeb, afiifoldeb
Infinitiye, in.fin'i.tiv a, annherfynadwy.
Infinitive mood, modd annherfynol
Infirm, in.fûrm' a, egwan, gwan, claf,
methianllyd, llesg, dhierth, dirym,
cymhercyn : vt, gwanhau, Uesgäu
Infirmary, in.fûr'mur.î n, ysbytty, clafdy
Infirmity, in.fûr'mî.tì n, gwendid, llesg-
edd; afiechyd, clefyd ; meth, methiant
Infirmness, in.furm'nes n, eiddilwch,
llesgedd, gwendid
! Infix, in.fiks' vt, gyru i mewn; sicrhau
; Inflame, in.fläm'"v, ennyn, flamio ; cyff-
roi, llidio. Inflamed, llidus
! Inflammability, in.flam.a.bil'í.tî n. fflam-
lydrwydd, liylusgrwydd [ychadwy
Inflammable, in.flam'ii.bl a,hylosg, fflam-
Inflammation, in.fla.mli'shun n, fliameg,
brydaniaeth; eunynfa, tandde, llosgfa
, Inflammatory, in.flam'â.tûr.î a, fflam-
egol; cyffrüus
i Inflate, in.flät' vt, chwyddo, balch'fo
Inflation, in.flä'shun n, chwyddiad:
gwyntchwydd, gwyntognv-ydd
• Inflect, in.flekt' vt, plygu ; treiglo, troi.
newid, amrywio, amrywioli
• Inflection, in.flek'shun n, plygiad i
mewn ; croesog^yddiad ; newidiad, cy-
weiriad; treighad
Inflexibility, in.flek.si.bili.ti n, anys-
twythder, anhyblygedd, diblygedd
Inflexible, in.flek'sLbl a, anhyblyg, an-
ystwyth, anystumgar; diysgog
Inflict, in.flikt' vt, rhoddi cosp, cospi
Infliction, in.flik'shun n, cosproddiad,
cospedigaeth [iadol
Inflictiye, in.flik'tiv a, cospedigol, cosp-
Influence, in'flii.ens n, effeithioldeb, dy-
lanwad; rhinwedd: vt, dylanwadu;
cynhyrfu, annog [dylifol
Influent, in.flii'ent a, yn llifo i mewn,
Influential, in.flü.en'shal a, dylanwadol,
cynhyrfol, cymhellol, annogol
Influenza, in.flii.en'za n, annwydhaint,
annwydwst, haint annwyd
Influx, in'fluks n, dylifiad, ymlanwad,
rhediad i mewn, ymlifad [amblygu
Infold, in.f old' vt, dyblygu; amwisgo,
Infohate, in.fö'lî.ät vt, deiliannu, deiho,
Inforce, m.fo'rs. — Enforce [dalenu
Inform, in.fôrm' v, hysbysu, addysgu,
cyfarwyddo, adrodd, mynegu. To in-
form upon, achwyn ar, cyhuddo
Informal, in.f ôr'mal a, afi-eolaidd, afre-
olus [cyhuddwr
Informant, in.fôr'mant n, mynegwr;
Information, in.fôr.mä'shun n, hysbys-
rwydd, hysbysiaeth, hanes; addysg;
achwyniad, cyliuddiad
Informer, in.fôr'mûr n, hysbyswr; cy-
- huddwr, achwynwr [swýd
Informidable, in.fôr'mî.dâ.bl a, diar-
Informity, in.fôr'mî.tî n, aflunieidd-dra;
annhrefn [dori
Infract, in.frakt' vt, tori, dryllio; man-
Infraction, in.frak'shun n, toriad
Infralapsarian, in.frâ.lap.se'r'î.an a, ar
ol cwymp Adda : n, tan-gwympiedydd
Inframundane, in.frâ.mun'dän a, isfydol
Infrangible, in.fran'ji.bl a, annhoradwy,
anhyfriw [anfynychder
Infrequency, in.fri'kwen.si n, anamledd,
Infrequent, m.fri'kwent a, anaml, an-
fynych, anarferol [rhewi
Infrigidate, in.frij'i.dät vt, oeri, fferu,
Infringe, in.frinj' vt, tori, troseddu
Infringement, in.frinj 'ment n, toriad,
trawsdoriad, troseddiad [lawn.
Infructuose, in.fruk'tshu.os a, anffrwyth-
Infrugiferous, in.frvv.jif'ur.us a, di-
firwyth, heb ddwyn flrwyth
Infucate, in.f ii'kat vt, arliwio
Infumate, in.fü'mät vt, mwgsychu
Infuriate, in.fur'î.ät a, cynddeiriog-
wyllt, gorwyllt, ffyrnig, llidiog
Infuscate, in.fus'kat vt, duo, pvgdduo
167"
INJ path, at, êre, met, mâ-rîne, pin, Orb, on, curve, cut, tŵ=too, tẁk=took;
Infuse, in.fuz' vt, tywallt i mewn
mwydo, trwytho, sicio
Infusible, in.fii'zi.bl a, annhoddadwy
Infusion, in.f u'zhun n, tywyl!tiad,mwyd-
iad; mwydlyn, isgell, dyferwad
Infusive, in.iu'siv a, trwythol, mwydol
Ingelable, in.jel'â.bl a, angheuladwy
Ingeminate, in.jem'î.nät vt, dyblu, ail-
adrodd, ailddywedyd [iad
Ingemination, in.jem.î.nä'shun n, dybl-
Ingenerate, in.jen'ur.ät, Ingenerated, in-
jen'ur.ii.ted, Ingenite, in.jen'it a, na-
turiol, cyncnid, greddfol
Ingenious, in.ji'ni.us a, athrylithgar,
cywrain, eelfyddgar, dyfeisgar
Ingenuity, in.ji.nü'i.tí n, cywreinrwydd.
cywreindeb, athrylith, celfyddgarweh
Ingenuous, in.jen'ii.us a, didwyll, teg,
rhydd, rhwydd, annichellgar
Ingenuousness, in.jen'ii.us. nes a, di-
ffuantrwydd, tegwch, didwylledd
Ingest, in.jest' vt, tatiu i'r cylla
Inglorious, in.glö'r'í.us a, anghlodfawr,
anenwog, dianrhydedd, gwarthus, di-
glod, dinnygus [neu arian
Ingot, ing'gut n, clamp, neu dalp o aur
Ingraft, imgiaft' vt, impiu, dwmsefydlu
Ingrain, in.grän' vt, dwfnosod
Ingrato, ing'grät n, anniolchyn, dyn di-
ddiolch : a, annVolchgar, diddiolch
Ingratiate, in.grä'shî.ät vt, ennill bodd
da, ymlusgo i gymmeriad [garwch
Ingraütude, in.grat'i.tüd n, ann'iolch-
Ingredient, in.gri'di.ent n, cyftyr, defn-
ydd, cymmysgran
Ingress, ing'gres n, dyfodiad i mewn
Ingression, in.gresh'un n, mynediad i
mewn; porth
Inguinal, ing'gwi.nal a, arffedol [llyncu
Ingulf, in .gulf vt, sugno i lynclyn;
Ingurgitate". in.gûr'ji.tiit v, rheiblyncu
Ingustable, in.gus'tà.bl a, anarch waah-
adwy, diflas
Inhabile, m.hab'il a, anfedrus
Inhabit, in.hab'it v, cartrefu, cyfanneddu,
trigo, preswylio [cyfanneddu
Inhabitable, in.hab'î.tâ.bl a, trigiannol.
Inhabitant, in.hab'i.tant n, trigiannydd.
oyfanneddwr, preswyliwr, carLrefwr,
gwladychydd. Inhabitants of the same
place, cyd-drigolion
Inhale, in.häT vt, tynu i mewn gyda'r
anadl, anadlu i mewn
Inharmonious, in. hâr.mö'nî.us a,
anghynghaneddol [feirch
Inhearse, in.hûrs' vt, amgau mewn elor
Inhere, in.lu'r' vi, dwfn yiniynu, glynu
Inherence, in.hi'r'eus n, glyniad, ym-
lyniad [lynol
Inherent, in.hi'r'ent a, cynhenid; dyfh-
Inherit, in.her'it vt, etifeddu; médd-
iannu, perchenogi [etifeddol
Inheritable, in.her'î.tâ.bl a, treftadol,
Inheritance, in.her'î.tans n, etifeddiaeth.
Paternal inheritance, treftadaeth
Inheritor, in.her'î.tûr n, etifedd
Inheritress, in.her'i.tres, Inheritrix, in-
her'i.triks n, etifeddes [lyniad
Inhesion, in.hi'zhun n, greddfiad, ym-
Inhibit, in.hib'it vt, gwahardd, gwarafun,
lluddias [iad, attaliad
Inhibition, in.hî.bish'un n, gwahardd-
Inhospitable, in.hos'pî.tâ.bl a, anlletty-
gar, anghroesawgar [anllettygarwch
Inhospitableness. in.hos'pî.tâ.bl.nes n,
Inhuman, in.hii'man a, annynol, creu-
lawn, dideimlad, didrugaredd
Inhumane, in.hü.män' a, anhynaẁs,
annhyner, annhirion, annyngar
Inhumanity, in hü.man'ì.tí n, creulon-
deb, cieidd-dra, annhiriondeb
Inhumate, in.hii'mat, Inhume, in. hum'
vt, claddu, daiaru [wynebus
Inimical, in.im'i.kal a, gelynol, gwrth-
Inimitable, in.im'î.tâ.bl a, anefelych-
adwy, digyflfelyb, rhagorol
Iniquitous, in.ik'wi.tus a, drygionus,
anghyfiawn, traws, pechadurus
Iniquity, in.ik'wi.ti n, drygioni, anwir-
edd,camwedd, anghyfiawnder, trosedd
Initial, in.ish'al a. dechreuol, egwyddor-
ol. Initial letters, dechreuolion
Initiate, in.ish'î.ät vt, egwyddori; der-
byn i mewn ; dechreu
Initiation, in.ish.i.li'shun n, cychwyn
iad, egwyddoriad, gosodiad mewn
swydd * [iadol
initiatory, in.ish'yâ.tur.î a, egwyddor-
Inject, in.jekt' vt, chwistrellu i, taflu i
mewn [ mewn
Injection, in.jek'shun n. chwistrelliad i
Injudieable, in.jli'di.ka.bl a. anfarnadwy
Injudicial, in.jü.diÿh'al a, anghyfreitW
iol [ansynwyrol, annoeth
Injudicious, in.jti.dish'us a, difarn,
Injunction, in.jungk'shun n, gorchym-
myn, arch, archiad; gwaharddiad;
gwahardd eb [gwneyd cam i
Injure, injur ri.niweidio. colledu, diygu,
Injurious, in.jii'r'i.us a, niweidiol, cam-
wcddus, sarhäus, traws
Injuriousness, in.jü'r'i.us.nes n, niweid-
ioldeb, camweddusrwydd [colled
Injury, in'jur.i n, cam, sarhâd, niwed,
108
öre ; liíte, lîne, nö, müte ; she, zh=z azure ; thin, thìs ; j=dzh. INS
Injustice, in.jus'tis n, anghyfniwnder,
cam, camwri [grifenlyn
Ink, ingk ra, du, inc, du ysgrifenu, ys-
Inkhorn, ingTcôrn n, corn du, dugorn
Inkle, ing'kl n, llinynwe gul [arwydd
Inkling, ingk'ling ?i, awgrym, amnaid,
Inky, ing'ki «, duog
Inland, in'land a, diarfor, canoldirog:
n, canoldir [gyfcaitJi
Inlaw, in.lô' vt, dwyn dan nawdd y
Inlay, in.lä' (pt & pp inlaid, in.läd')
vt, hrithaddurno, brithosod
Inlet, in'let n, ffiydle, adwy, mynedfa i.
Sea-inlet, morgilfach, angorfa
Inly, in'H a. mewnol, tufewnol [cyttywr
Inmate, in'mät n, llettywr, gwesttai,
Inmost, inmost a, nesaf i mewn, dyfnaf
Inn, in n, tafarn, tafarndy, ostl, lletty,
gwestty, gwestfa, gwestle. Inns of
Court, ysgoldai cyfreithwyr [ol
Innate, i.nat' a,cynhenid. naturiol, mewn-
•!e, i.nav'i.ga.bl a, anfordwy-
. difordwyol
Inner, in'ûr a, tufewnol, nes i mewn
Innermost, in'ûr.möst a, nesaf i mewn
Innerve, i.nurv' vt, cryfhau
linings, in'ingz np, tiroedd a ennillwyd
o'r m.Gr [tywr
;Innkeeper, inTdp.ûr n, tafarnwr, gwest-
Innocenee, in o.sens n, diniweidrwydd
fcnocent, in'ö.sent a, diniwed, gwirion,
I dieuog, glân, diddrwg, difai, pur: n,
I un diniwed; gwirionyn. Innocents'
K Day, Gwyl y Gwirioniaid
■nocuous, i.nok'ii.us a, diniwed, di-
Iddrwg, diberygl
Innominate, i.nom'ì.nät a, dienw [defod
Innovate, in o.vat v, newyddu, newid
Innovation, in.o.vii'shun n, dygiad defod
tewydd i mewn, defodnewidiad
Innovator, in'u.vii.tur n, newyddiwr,
;' newidiwr, defodnewidiwr
[Innoxious, i.nok'sbus a, diddrwg, di-
; niwed [awgrym
i Innuendo, in.ü.en'dò' n, lledarwydd,
[enumerable, i.nü'mur.â.bl a, aneirif,
r afrifed, dirif, dirifedi
Jnnutritious, in.ü.trish'us a, anfaethlawn
Inobservable, in.ob.zur'va.bl a, annod-
[ adwy, anhynod, anweladwy
Inoculate, in.ok'u.Uit vt, impio ; llygad-
\ impio, bywyllu , gosod y frecli wen
Inoculation, in.ok.u.la'shun n, Uygad-
impiad; ffordd o roddi y frech wen
Inodorous, in.ö'dö.rus a, diargol, an-
sawrus [ddrwg, didraingwydd
Inoffensive, in.o.fen'siv a, diniwed, di-
Inofficial, in.o.fish'al a, answyddol
Inofficious, in.o.fish'us a, anymyrgar
Inopinate, in.op'î.niit a, annysgwvliedig
Inopportune, in.op'ôr.tün a, ammhryd-
lawn, anamserol, anghyflëus
Inoppressive, in.o.pres'iv a, anorthrymol
Inordinate, in.ôr'dî.nät a. anghynhes,
afreolus, anweddol, gormodus. In-
ordinate desire, trachwant
Inorganic, in.or.gan'ik a, anermigol,
ammheiriannol, anghyfluniol, anar-
dumig [cyssylltu
Inosculate, in.os'ku.lat v, cyfuno, uno,
Inosculation, in.os.kii.la'skun a, cusan
Inquest, ing'kwest n, chwiiiad, rheith-
holiad, holiad, rheithbrawf. Coroner's
inquest, trengholiad [der, afionyddwch
Inquietude, in.kw'f'i.tud n, anesmwyth-
Inquinate, ing'kwLnat vt, halogi, llygru
Inquination, in.kwi.na'shun w, halogiad
Inquire, in.kwi'Y v, ymofyn, holi, gofyn
Inquiry, in.kw'i'r'i n, ymoíÿniad, holiad
Inquisition, in.kwi.zish'un n, chwiiiad;
chwil-lys [holgar
Inquisitive, in.kwiz'i.tiv a, ymotyngar,
Inquisitor, in.kwiz'i.tur n, chwiliedydd
Inquisitorial, in.kwiz.i.to'r'i.al a, chwil-
iedyddaidd, chwil-lysaidd
Inrail, in.räl' vt, amledru, amgarfanu
Inroad, in'rod. n, ymgyrch, rhuthrgyrch
Insalubrious, in.sâ.lü bri.us a, afiachus,
afiach [iaethol
Insanable, in.san'â.bl a, anfeddygin-
Insane, in.sän' a, gwallgofus, ynfyd,
ammhwyllog, gorphwyllog
Insanity, in.san'î.tì n, ynfydrwydd,
gorphwyll , gwallgofrwydd
Insatiable, iu.sä'shi.â.bl. Insatiate, in-
sä'shî.ät a, anniwalladwy, gorwancus,
annigonol, diwala [anfoddlonrwydd
Insatislaction, in.sat.is.fak'shun «,
Insaturable, in.sat'shü.râ.bl a, an-
lanwadwy [ lwyno
Inscrib, in.skrib' vt, arysgrifenu; cyf-
Inseription, in.skrip'shun n, arysgrifen,
crailft, argraff; cyilwyniad, argyilwyn-
iad [iadwy, anchwiliadwy
Inscrutable, in.skrw'ta.bl «, anolrhein-
Insculp, in.skulp' vt, cerfio, crifio,
crifeliu [crifelliad
Insculpture, in.skulp'tshur n, cerfiad,
Inseam, in.sîm' vt, gwrymwnio [filyn
Insect, in'sekt n, trychbryfyn, trych-
lusection, in.sek'shun n, toriad i, trwch
Insectivorous, in.sek.tiv'o.rus a, yn
bwyra trychfilod [iwr trychfifod
Insectologer, in.sek.toro.jui - n, darlun-
169
INS
path, fat, êre, met, mâ-rîne, pin, ôrb, on, curve, cut, tŵ=too, tẁk=took ;
Insecure, in.si.ku'r' a, anni'ogel, ansicr,
peryglus [perygl
Insecurity, in.sî.kü'r'î.tî n, anniogelwch.
Insensate, in.sen'sät a. dideimlad, hurt
Insensibility, in.sen.sî.bil'î.tí »,annheiml-
adrwydd, dideimladrwydd
Insensible, in.sen'sî.bl a, annheimladwy,
anweladwy, anamgyffredadwy a'r syn-
wyrau allanol ; dideimlad [dideimlad
Insentient, in.sen'shent a, disynwyr
Inseparability, in.sep.ur.â.birî.tî n, an-
neilltuoldeb, anesgaraeth
Inseparable, in.sep'ur.â.bl a, anwahan-
adwy, anesgarol [mewn
Insert, in.sûrt' vt, gosod neu ddodi
Insertion, in.sûr'shun n, gosodiad
mewn ; yr hyn a osodir i mewn
Inservient, in.sur'vi.ent a, defnyddiol,
gwasanaethgar, atebol i ddyben
Inshell, in.shel' vt, cuddio mewn cragen
Inside, in.s'id' n, y tu mewn : a, mewnol
Insiduous, in.sid'ü.us a, dichellgar,
twyllgar, bradwrus [dicbell, brad
Insiduousness, in.sid'ii.us.nes n, twyll
Insight, in'sit n, dwfn olygiad, cyfar-
wyddyd, golwg i'r tu mewn
Insignia, in.sig'ni.â np, arwyddion o
swyddogaeth neu anrhydedd
Insignificance, in.sig.nif 'i.kans n, ansyl-
wedd, dibwysedd; anarwyddocâd
Insignificant, in.sig.nif'i.kant a, disyl-
wedd, dibwys, diystyr
Insincere, in.sjp.sîY a, anghywir, rhag-
rithiol, twyllodrus, gau [rhagritli
Insincerity, in.sin.ser'î.tî ra,ffuantrwydd.
Insinuant, in.sin'ii.ant a, gwenieithol
Insinuate, in.sin'ü.ät v, truthymlusgo,
gwenieithio; lledarwyddo, amneidio
Insinuation, in.sin.ü.ä'shun n, truth-
ymlusgiad, crybw} 7 Iliad cyfrwys. Ued-
grybwylliad [merf
Insipid, in.sip'id a, diflas, ammlasus.
Insipidity, in.sî.pid'î.tî n, difiasrwydd.
adflas, merfdra [wendid, hurtrwydd
Insipience, in.sip'yens n, ftbledd, pen-
Insist, in.sist' vi, sefyll ar; haeru, hòni;
dirgymhell, dal her [rwydd
Insitiency, in.sish'en.sî n, disyched-
Insition, in.sish'un n, impiad [rhysedd
Insobriety, in.sö.bri'ì.tî n, meddwdod :
Insociable, in.sö'shî.â.bl a, anghyfeill-
Insolate, in'sü.lät vt, haulsychu [gar
Insolation, in.sü.lä'shun », haulsychiad.
dynoethiad i belydrau yr haul"; gor-
darawiad yr haul, neu glefyd a achosir
gan ei belydrau [hyfder
Insolence, in'sö.lens n, trahausder, gor-
Insolent, in'sö.lent a, haerllug, traws-
falch [anhydawdd
Insoluble, in.sol'ii.bl a, annhoddadwy,
Insolvency, in.sol'ven.si n, methdaliad,
palldaliad, toredigaeth, torgedaeth
Insolvent, in.sol'vent n, methdalwr,
palldalwr, torged: a, analluog i dalu,
wedi tori [iog
Insomnious, in.som'nî.us a, breuddwyd-
Insomuch, in.sö.mutsh' ad, yn gymmaint
ag, gan, hyd oni, fel, nes, fel ag
Inspect, in.spekt' vt, edrych i mewn i,
golygu [olygiad, arolygiad
Inspection, in.spek'shun n, goruch-
Inspector, in.spek'tur n, arolygwr, ym-
welwr, goruchwyliwr
Inspersion, in.spfir'shun n, ardaenelhad
Insphere, in.sfi'r' vt, gosod mewn rhod
Inspirable, in.spi'V'a.bl a, anadladwy
Inspiration, in.spí.rä'shun n, anadliad;
ysbiydoliad, ysbrydoliaeth
Inspire, in.spi'V v, tvnu yr anadl i
mewn, anadlu i; ysbrydoli
Inspirit, in.spir'it vt, bywiocäu, rhoi
ysbryd mewn un, calonogi, cefnogi
Inspissate. in. spis'iit vt. tewychu. tewhai
Inspissation. in.spi.sä 'shun n, tewychiad
Instability, in.stâ.bil'î.tì n, anwadalwch.
cyfnewidioldeb, ansadrwydd
Instable, in.stii'bl a, anwastad, anwada]
gwammal, eyfnewidiol
Install, in.stóT vt, urddo, graddio
gorseddu, rhoddi mewn meddiant
Installation, in.stô.lä'shun, Installment I
in.stôl'ment n, urddiad, gorseddiad |
Instance, in'stans n, enghraifft, cynllunS
dymuniad. deisyfiad, taergais: v, soil
am, rhoi crallun
Instant, in'stant n, cythrym, mynydyul ,
amrantiad, hannercyn: a, taer; dil
attreg, ebrwydd. The fifth instanli ,
y pummed dydd or mis presennol, ;| ,
pummed cyfisol
Instantaneous, in.stan.tä'nî.us o, cythl .
rymol, disyfyd, disymmwth
Instantly, in'stant.li ad, yn daer, yl i
ddyfal; mewn mynydyn, yn ddioeoK
yn ddiaros, toe, chwap
Instate, in.stiit' vt, gosod mewn rhjrftL
urdd neu sefyllfa, urddasu
In-taurate, in.stô'rät vt, adferu, adgjl
weirio, adnewyddu
Instauration, in.stô.rii'shun n, adferiacÄjj
Instead, in.sted' ad, yn lie. tros; cystall [
Instep, in'step n, gwar trued, arsang I
Instigate, in'stî.gät vt, cynhyrfu, anno a i
cymhell, anuos
170
öre; läte, line, nö, miite; she, zh=z azure; thin, thìs; j=dzh. INT
Instigation, in.stî.gä'shun n, cvnhyrfiad
Instigator, in'stî.gä.tûr n, cynhyrfiwr,
annogwr, cymheilwr [wyddori
Instil, in. stil' vt, defnynu i mewn; eg-
Instillation, in.sti.lii'shun n, cyfraniad
addysg, egwyddoriad
Instinct, instingkt n, greddf, anian-
dnedd : a, bywiog ; cymhelledig
Instinctive, in.stingk'tiv a, greddfol.
anianol, cyngreddfol
Institute, in'stî.tüt n, egwyddor, cyn-
ddeddf, deddf, cynrai'th; gosodiad:
cymdeithas, celfyddfa: vt, gosod, sef-
ydlu; addysgu
Institution, in.stî.tü'shun n, gosodiad,
sefydliad; addysgiad; celfyddfa
Instruct, in.strukt' vt, addysgu, cyfar-
wyddo, dysgu, hyfforddi
Instruction, in.struk'shun n, addysg,
hyfforddiad, cyfanvyddiad ; dysg. Ju-
venile instruction, mabinogi
Instructive, in.struk'tiv a, athrawaidd,
addysgiadol, dysgedigol, hyfforddiadol
Instructor, in.struk'tur ?i, dysgawdwr,
athraw, cyfarwyddwr, dysgedydd
Instructress, in.struk'tres n, ath'rawes
Instrument, in'strẁ.ment n, offeryn,
peiriant, trecyn, art', erfyn, dilyr; ys-
grifen, gweithred
Instrumental, in.strŵ.men'tal a, offer -
ynol, defnyddiol [offerynoldeb
Instrumentality, in.strŵ.men.tal'î.tî n,
■suavity, in.swavi.ti n, ansirioldeb
1 «subjection, in.sub.jek'shun n, annar-
B ostyngiad [ymostyngiad
J Insubmission, in.sub.mish'un n, an-
r Insubordinate, in.sub.ôr'dî.nät fl,afreolus,
I . terfysglyd, gwrthlywodraethol
| Insubordination, in.sub.ôr.dî.nií'shun n,
\ afreoledd, terfysg [efadwy
[ Insufferable, in.suì'ur.â.bl a, annyodd-
I Insufficiency, in.su.fish'en.si n, annigon-
[ edd; anallu [anaddas
Insufficient, in.su.fish'ent a, annigonol,
Insufflation, in.su.fiä 'shun n, anadliad ar
Insular, in'sü.lûr a, ynysol ; ynysog
Insulate, in'sü.lät vt, ynysu, neillduo,
i dydoli, unigoli
Insult, in'sult n, sarhâd, dirmyg, trahâ
Insult, in.sult' vt, dirmygu, ammharchu,
difri'o, anfri'o [gwatwarus
Insulting, in.sul'ting a, diystyrllyd,
Insuperable, in.sü'pur.â.bl a, anorchfyg-
• ol, anorfodol [anorfodedd
'lnsuperableness, in.sü'pur.â.bl.nes n,
Insupportable, in.su.pö'r'tâ.bl a, an-
oddefadwy, anoddet'ol
Insuppressible, in.su.pres'î.bl a, an-
attaliol, anattaliadwy
Insurance, in.shvv'r'ans n, diogeliad, di-
gollediad, digollediant, yswiriant. In-
surance-office, diu-vlta. iliu'olledfa
Insure, in.shẁ'r' v, diogelu, yswirio,
digolledu; sicrhau
Insurgent, in.sûr'jent n, terfysgwr
Insurmountable, in.sûr.mûẁn'tâ.bl a,
anorchfygadwy [gwrthgodiad
Insurrection, in.su.rek'shun n, terfysg,
Intactable, in.tak'ta.bl a, annheimladwy
Intaglio, in.tal'yö n, careg geugerfiedig
Intangible, in.tan'ji.bl a, digyffyrddadwy
Intestable, in.tä'stâ.bl a, anarchwaeth-
Integer, in'tî.jûr n, cyfanrif, sym [adwy
Integral, in'tî.gral a, cyfan, cyflawn
Integrity, in.teg'rî.tî n, uniondeb, cy-
wirdeb [croenyn, pilen
Integument, in.teg'ü.ment n, croen,
Intellect, in'te.lekt n, deall, dealltwr-
iaeth ; synwyr, meddwl
Intellective, in.te.lek'tiv, Intellectual,
in.te.lek'tshii.al «, deallol, dealltol,
dealledigol, meddyliol
Intelligence, in.tel î.jens n, dealltwr-
iaet'h,gwybodaeth;hysbysrwydd,hys-
bysiaeth, hanes [yddiwr
Intelligencer, in.tel'î.jen.sûr n, new-
Intelligent, in.tel'î.jent a, deallgar, syn-
wyrol, deallus, gwybodus
Intelligible, in.teì'ì.jî.bl a, dealladwy,
hawdd ei ddeall
Intemperament, in.tem'pur.â.ment n,
annhymmer, ansawdd clrwg
Intemperance, in.tem'pur.ans n, an-
nhymmer ; anghymmedroldeb, an-
nhymmerusedd ; meddwdod
Intemperate, in.tem'pur.ät a, annhym-
merus ; anghymmedrol
Intemperature, in.tem'pur.ä.tshûr n, an-
nhymmerusedd
Intenable, in.ten'â.bl a, annahadwy
Intend, in.tend' vt, meddwl, bwriadu,
amcanu, bod ar fedr
Intendancy, in.ten'dan.sî n, golygiaeth,
golygiad [uchwyliwr
Intendant, in.ten'dant n, golygwr, gor-
Intendment, in.tend'ment n, bwriad,
gwirfeddwl, dyben [tyneru
Intenerate, in.ten'ur.ät vt, meddalu,
Intense, in.tens' a, angerddol, tanbaid,
terwyn, tra mawr, tra dwys, dwys
Intenseness, in.tens'nes, Intensity, in-
ten'sî.tî n, tanbeidrwydd, ingder,
angerddolder; dirfawredd [gofal
Intensive, in.ten'siv a,dwysddvfal, 11a wn
171
INT path, fat, tre, met, mâ-rîne, pin, orb, on, curve, cut, tŵ=too, t\vk=took ;
Intent, in.tent' a, ai fryd, llwyrfrydig,
tra dyfal: n, bwriad, amcan; gwir-
fodd, bryd, medr; meddwl; ystyr;
dyben; golwg
Intention, in.ten'shun n, amcan, biyd,
bwriad, gwirfodd, cyngyd [bwriadol
Intentional, in.ten'shun.al a, aracanol,
Intentive, in.ten'tiv a, bwriad lawn, dyfal
Intentively, in.ten'tiv.li, Intently, in-
tent'lî ad, yn dra dyfal, o lwyrfryd
calon, yn wresog [dyfalwch
Intentness, in.tent'nes n. diwydrwydd,
Inter, in.tùr' vt, claddu, daiaru
Inter- px, rhwng ; cy-, cyd-
Intercalary, in.tur'kfi.lur.i a. ymsangol.
Intercalary days, dyddiau ymsang,
dyddian gorymddwyn. Intercalary
stanza, y gair cyrch, ymsang mewn
cerdd '[ g< irymdd wyn
Intercalate, in.tur'kfi.lat vt, dodi i mewn,
Intercalation, in.tur.ka.lii'shun n, go-
sodiad y gorymddwyn
Intercede, in.tûr.sîd' vi, myned rhwng;
cyfryngu, eiriol [edigol
Intercedent, in.tûr.sî'dent a, cyfryng-
, Intercept, in.tfir.sept' vt, rhwystro, attal,
rhagod, Uuddias, rhagddal
Interception, in.tur.sep'shun n, rhagod,
rhagddaliad [dod, eiriolaeth
Intercession, in.tûr.sesh'un n, cyfiyng-
Intercessor, in.tûr.ses'ûr n, cyfryngwr,
eiriolwr, eiriolydd
Interchain, in.túr.tshän' vt, cydgadwyno
Interchange, in.tür.tshänj' vt, cydnewid,
cydgyfnewid [iad
Interchange, in'tûr.tshänj n. cydnewid-
Interchangeable, in.tar.tshaQ.ja.bl a,
cydgyfnewidiol, cydnewidiol
Interchangement, in.tûr.tshünj'ment n,
cydgyfhewidiad [rhwng
Intercident, in.tûr'sî.dent a, yn dyfod
Intercipient, in.tûr.sip yent a, lluddiol,
rhagodol: n, rhwystr [Uuddias
Interclude, in.tur.kliid' vt, cau allan,
Intercolumniation, in.tûr.kö.lum.nî.ä'-
shun n, cyfwng colofnau
Intercommon, in.tur. kom'un v, cyd-
fwvta; cydbori ar geimle
Intercommunicate, in.túr.ku.mü'nî.kät
vi, cydgyfranogi, cydgvfrinachn
Intercommunity, in.'tûr.ìcu.mü'nî.tî n,
cydfeddiant, cydgyfranogiad [asenau
Intercostal, in.tur.kos'tal a, rhwng yr
Intercourse, in'tiir.ko'rs n, rhyddrediad
cydfasnach ; cyweithas ; cydgyfeillach
Intercur, in.tur.kur' vi, dyfod rhwng;
dygwyddo
Intercurrence, in.tfir.kur'ens n, dyfodfa
rhwng, dygwyddiad rhwng
Interdict, in.tfir.dikt' vt, gwahardd, cy-
hoedd wahardd; dwys warafun; es-
gymmuno [g r ^
Interdict, in'tur.dikt n, gwahardd ys-
Interdiction, in.tur.dik'shun n, gwa-
harddiad, gwarafun
Interest, in'tur.est n, budd, cyfles, lies,
llesiant, elw; rhan. hawl.braint; hog,
ocraeth; dyddordeb: vt, bod mewn
gofal; dwyu dan ofal, peri gofal, cy-
nhyrfu. "Compound interest, arlog,
adlog. To take an interest in, gof'alu
am, ymdrafFerthu yng nghylch
Interested, in'tur.es.ted «, eyfrancg
Interesting, in.tur.es'ting o, pwysfawr,
tadwys, dyddorol Ij' ru » JTohel
Interfere, in.tûr.fi'r' vi, cyfryngu, ym-
Interference, in.tûr.fî'r'ens n, cyfryng-
iad : ymyraeth
Interfluent", in.tùr'flü.ent, Interfluous,
in.túr'flü.us o, yn llifo rhwng
Interfulgent, in.tûr.ful'jent a, yn ty-
wynu rhwng [rhwng
Interfused, in.tur.fiizd' a, tywalltedig
Interim, in'tnr.im n, cyfamser, cyfrwng_
Interior, in.tî'r'î.ûr a, tufewnol. nesaf i
mewn; n, perfedd gwlad, canol gwlad
Interjacent, in.tur .jä'sent a, yn gorwedd
rhwng, rhyngorweddol [rhwng
Interject, in.tur.jekt' V, taflodi; taflu
Interjection, in.tur .jek'shun n. taflodiad,
cyfryngdafl; cyfryngair, cyfryngiad,
ebychiad. ebychair
Interjective, in.tûr .jek'tiv a, taflodol
Interjoin, in.tûr.jôîn' vt, cydgyssylltu
Interknowledge, in.tûr.noì'ej n, cydwy-
wybodaeth [resn
Interlace, in.tûr.läs' vt, cymhlethu; cyf-
Interlapse, in'tiir.laps n, cyfamser, _ys
baid rhwng dau bryd [frith
Interlard, in.tûr.lârd' 'vt, brasfysgu. bras^
Interleave, in.tur.liv' vt, gosod di|
gwynion rhwng y rhai argraffec
rhyngddalenu. rbyngddeilio
Interline, in.tûr .li'n' Virrhynirlinellu
Interlinear, in.tûr.lin'yûr a, rhynglinelk)§
Interlineation, in.tûr.lin.î.ä'shun n
rhynglinelliad, adlinelliad
Interlink, in.tur.lingk' vt, cyd^adwyno
Interlocution, in.tur.lö.kü'shun n. cyd
siariad [chwedleuw
Interlocutor, in.tur.lok'ii.tur n, cyd
Interlocutory, in.tur.lok u.tur.î a, cyd-
vmatebol [rhyngymyn
Interlope, in.tûr.löp' ft, ymwthio i rr
172
öre ; läte, line, nö, müte ; she, zh=z azure ; thin, thìs ; j=dzh. INT
Interloper, in.tûr.lö'pûr n, rhyngymyrwr,
gormes fasnachwr [rhwng
Interlueent, in.tûr.lü'sent a, yn tywynu
Interlude, in'tûr.lüd n, coegchwareu
Interlunar, in.tûr.lü'nûr a, rhwng yr
hen leuad a'r newydd
Intermarry, in.tûr.mar'î vi, cydbriodi,
priodi yra mysg eu gilydd
Intermeddle, in.tûr.med'l v, ymyru, ym-
hel [rhodreswr
Intermeddler, in.tûr.med'lûr n, ymyrwr,
Intermedial, in.tûr.mî'dî.al, Intermedi-
ate, in.tûr.mî'dî.ät a, cyfryngol, cyf-
ryngedig, cyfryngaidd [rwng
Intermedium, in.tûr.mí'dî.um 11, cyf-
Interment, in . tûr ' ment n, claddiad,
claddedigaeth, daiariad
Intermication, in.tûr.mî.kä'shun n, ty-
I wyniad rhwng [newidiad trigfan
Intermigration, in.tûr.mî.grä'shun n,
Interminable, in.tûr'mî.nâ.bl, Intermi-
j nate, in.tûr'mî.nät a, diderfyn
Intermingle, in.tûr.ming'gl v, cydgyin-
mysgu, cymmysgu
Intermission, iu.tûr.mish'un n, dysbaid,
[~ paid, hamdden, gorphwysiad, seibiant
Intermit, in.tûr.mit' v, dyspeidio, peidio
Intermittent, in.tûr.mit'ent a, dysbeidiol
Intermix, in.tur.miks' v, cymmysgu,
cydgymmysgu
Intermixture, in.tur.miks 'tshûr n, cym-
L mysgedd [fynyddoedd
.Intermontane, in.tûr.mon'tän «, rhyng-
llntermural, in.tûr.mü'r'al a, rhwng dau
Ì fur [canolbarthi'l
Internal, in.tûr'nal a, mewnol, tufewnol.
International, in.tùr.nash'un.al a, rhwng
>!. gwahanol wledydd
Internecine, in . tûr . ni's'in a, marwol,
r angeuol, dinystriol, rhysgwladol
[tttternecion, in.tur.ni'slnm n, cyflafan,
■. galanas [genad
Internuncio, in.tûr.nun'shî.ö n, cyfrwng-
Interpellation, in.tûr.pe.lä'shun a, gwys-
i, iad, galwad [ddadlu
[Interplead, in.tûr.plîd' vi, dadlu, rhyng-
Enterpolate, in.tûr'pö.lät vt, ffugddodi,
> • chwanegu yn lladradaidd mewn llyfr
H!{ neu ysgrifen, llygru
nterpolation, in.túr.pö.lä'shun n, gau-
ych wanegiad , llygriad
nterpolator, in.tûr'pü.lä.tûr n, ffug-
gyinniysgwr, newidiwr ystyr, llygrwr
aterposal, in.tur.po'zal, Interposition,
in.tfir.po.zish'un n, cyfryngiad, cyf-
ryndod; cyfrwng J_cyfryngu
Qterpose, in.tur.poz' v, myned rhwng,
I
Interpret, in.tûr'pret vt, deongli; cyf-
ieithu [ongliad
Interpretation, in.tûr.prî.tä'shun n, de-
Interpreter, in.tûr'pret. ur n, deonglwr;
cyneithydd, lladinerydd, lladmer
Interpunc'tion, in.tur.pungk'shun n,
rhyngnodiad, gwahannodiad
Interregnum, in.tu.reg'num, Interreign,
in'tu.rän n, y cyfwng rhwng dau
frenin [deyrn
Interrex, in'tu.reks n, rhaglaw, rhyng-
Interrogate, in.ter'ö.gät v, holi, gofýn
Interrogation, in.ter.ü.gä'shun n, holiad,
holedigaeth, gofyniad. Note of inter-
rogation, gofynnod, holnod (?)
Interrogative, in.tu.rog'a.tiv a, holiadol,
holectigol : n, gofyniad ; gair holiadol,
megys pwy, pa, ai, a, onid
Interrogator, in.ter'ö.gä.tûr n, holwr,
ymofynydd, gofynwr, gofynydd
Interrogatory, in.tu.rog â.tur.î a, hol-
iadol: n, gofyniad, holiad
Interrupt, in.tu.rupt' vt, rhwystro, go-
dori, attal, lluddio, Uuddias
Interruption, m.tu.rup'shun n, rhwystr,
aflonyddiad [grifenu
Interscribe, in.tûr.scri'b' vt, rhyngys-
Intersecant, in.tur.si'kant a, cynghroes
Intersect, in.tur.sekt' v, cynghroesi,
croesi eu gilydd, cydgroesi
Intersection, in.tur.sek'shun n, cy-
nghroesiad, croesdoriad, ymgroesiad
Interseminate, in.tûr.sem'î.nät vt, hau
ym mysg [rhwng, rhyngosod
Intersert, in.tûr.sûrt' vt, gosod neu ddodi
Intersertion, in.tûr.sûr'shun n, rhwng-
osodiad, rhyngddodiad
Intersperse, in.tûr.spûrs' vt, gwasgaru
yma thraw, rhyngwasgaru
Interspersion, in.tûr.spûr'shun n, mysg-
wasgariad , rhy ngwa sga ria d
Interstellar, in.tùr.stel'ûr a, rhwng y ser
Interstice, in.tùr'stis n, cyfrwng, cyfwng
Intertexture, in.tur.teks'tshur n, cy-
mhlethiad, cydwead
Intertwine, in.tûr.twîn' v, cymhlethu
Interval, in'tur.val n, cyfrwng, cyfwng,
cyfwlch, bwlch, adwy ; hamdden, seib-
iant [rod rhwng
Intervene, in.tur.vin' vi, cyfryngu, dy-
Intervention, in.tur.ven'shuu n, cyf-
ryngiad
Intervert, in.tur.vurt' vt, gwyrdroi, tro
Interview, in'tüuwü n, cyfrwch, ymgy-
farfod, cydymweliad
Intervolve, in.tur.volv' vt, cyd-ddyrysu
Interweave, in.tur.wiv' vt, cydweu
173
INV path, fat, êre, met, mâ-rîne, pin, orb, on, curve, cut, tŵ=too, tẁk=toofc;
Intestacy, in.tes'tâ.si ;?, anghymmynedd
Intestate, imtes'tät a, heb ewyllys, di-
ewyllys, digymmyn [luddol
Intestinal, in.tes'ti.nal a, perfeddol. co-
Intestine, in.tes'tin a, tufewnol, cartref-
ol. Intestines, ymysgaroedd, perfedd,
coluddion. Intestine war, rhyfel teis-
ban, rhyfel cartrefol
Inthral, in.thróT vt, caethiwo, caethu,
gorthrymu [caethfyd
Inthralment, in.thrôl'ment n, caethiwed,
Inthrone, in.thrön' vt, dyrchafu, gor-
seddu [nabyddiaeth
Intimacy, in'tì.mä.sî n, cyfeillach, cyd-
Intimate, in'tî.mät «, eyfeillgar, anwyl,
agos : vt, yngan, crybwyll, arwyddo :
n, cyfaill, cyieillaehwr [crybwylliad
Intimation, in.tî.mä'shun n, ynganiad,
Intimidate, in.tim'î.dät vt, digaloni, peri
ofn, brawychu [ychiad
Intimidation, in.tim.î.dä'shun n, braw-
Intitle, in.ti'tl, Intitule, in.tî'tül vt, enwi,
rhoddi hawl. Intituled, a elwir, a enwir
Into, ia'tŵjpr, i, i mewn i
Intolerable, in.tol'ur.â.bl a, anoddefadwy
Intolerance, in.tol'ur.ans n, anghyd-
ddygiad, anoddefgarwch
Intolerant, in.tol'ur.ant a, anoddefgar,
anghydoddef [seiniadaetb
Intonation, in.tö.nä'shun n, seiniad;
Intort, in.tôrt' vt, dirdroi, plethu
Intoxicate, in.tok'si.kat vt, meddwi,
brwysgo [ dod
Intoxication, in.tok.si.ka 'shun w.meddw-
Intractable, in.trak'ta.bl a, anhywaitb,
anhy drin, cyndyn, afreolus
Intractableness, in.trak'ta.bl.nes n, cyn-
dynrwydd [yddwch
Intranquillity, in.tran.kwil'i.ti n, aflon-
Intransitive, in.tran'si'tiv a, didrosiad,
ansymmudol. Intransitive verb, per-
wyddiad rhydd neu ganolig
Intranslatable, in . tran . slä ' tâ. . bl a,
annghyfieithadwy, anghyfiaith
Intransmutable, in.trans.mü'tâ.bl a, an-
newidiadwy, digyfnewidiadwy [tyru
Intreasure, in.trezh'ur vt, trysori, pen-
Intrench, in.trentsh' v, amgloddio, am-
gaeru; gormesu, cyfyngu
Intrenchment, in.trentsh ment n, am-
glawdd, amgaer [ by, hyf, dewr
Intrepid, in.trep'id a, gwrol, diofn, eon.
Intrepidity, in.tri.pid'î.tî n, gwrolder,
dewrder, dewredd, glewder, eofnder
Intricacy, in'tri.ka.si n, dyryswch, as-
trusi [astrus
Intricate, in'tn.kat a, dyrys, rhwystrus,
Intrigue, in.trig' n, cuddneges ; dichell-
waith: nwyfgyfrinach, nwvfneges:
vt. cuddnegeseua
Intrinsic, in.trin'sik, Intrinsical, in.trin'-
si.kal a, priodol, hanfodol, gwirber-
Intro- px, i mewn [thynol
Introduce, in.trö.düs' vt, arwain i mèwn,
rhagarwain; rhwngosod; cyflwyno
Introduction, in.tro.duk'shun n, ai
weiniad i mewn; rhwngosodiad ; cyf-
lwyniad; rhagymadrodd, rhagdraith,
rhaglith
Introductory, in.tro.duk'to.ri a. arwein-
iol; rhagiithol [iad i mewn
Introgression, in.trö.gresh'un n. dyfod-
Intromission. in.trö.mish'un n, anfoniad
I i mewn, gollyngiad i mewn
Intromit, in.trö.mit' vt, gollwng i mewn
Introspect, in.tro.spekt' vt, edrych
mewn
Intrude, in.trŵd' v, ymwthio i mewn;
traisruthro ; gorcnesu ar ; ymyru
Intruder, in.trŵ'dûr n, trawsymwtbiwr
Intrusion, in.trw'zhun n, ymwthiad,
trawsymwthiad, gormesiad, gormes,
trawsieddianniad
Intrusive, in.tnv'siv a, trawsymwthiol
Intrust, in.trust' vt, ymddiried, gosod
dan ofal [adl, "treiddiad meddwi
Intuition, in.tii.isb'un n, canfodiad trwy-
Iutuitive, in.tii'i.tiv a, yn gwybod ai
unwaith, yn anigyfired heb resymu.
meddylgraff [dymchwydc 1
Intumescence, in.tii.mes'ens n, chwydc 1
Inturgescence, in.tûr.jes'ens n, chwydc 1
iad, dargodiad [chysgodau. cysgo<
Inumbrate, in.um'briit vt, gorchuddio â
Inunction, in.ungk'shun ??, eneiniad
Inundate, in.un'dät vt, llifeirio â dw
gorlifo, rbyfertbwyo
Inundation, in.un.dä'shun n, llifddw
llifeiriant, llif [igeiddrwydi
Inurbanity, in.ûr.ban'î.tî a, anfoneddl
Inure, in.li'r' vt. cynnefino, arferu
Inurement, in.ii'r'ment n, cynnefindra
Inurn, in.ûrn' vt, claddu, daiaru
Inustion, in.us'tshun n, nodiad â than
llosgnodiad
Inutile, in. ii 'til a, diddefnydd, afleso
diles, aimefnyddiol [afle
Inutility, iii.ültilì.tî n, anfuddioldet
Invade, in.vad' vt, rhuthro i, ymosod
cyrchruthro, traisruthro. rhuthro
Invalescence, in.va.les'ens n, iechyc
cryfder, nerth
Invalid, in.val'id a, gwan, dirym, dinert
Invalid, in.va.lid' n, methfilwr ; un cla
174
ôre; läte, Tine, nö, miit€; she, zh=z azure; thin, thìs; j=dzh. IRI
Invalidate, in.val'i.dat vt, gwanhau;
dirymu [anallu
Invalidity, in.va.lid'i.ti n, dirymedd;
Invaluable, in.val'u.a.bl a, uwch law
gwerth, tra gwerthfawr, anhywerth
Invariable, in.vG'r'i.fi.bl a, digyfnewid,
Inviolable, in.vi'o.la.bl a, annhoradwy;
anhalogadwy [nhoredig
Inviolate, in.vi'o.lat a, dihalog; an-
Inviscate, in.vis'kiit vt, dwbio; ym-
ddwbio [igrwydd
Invisibility, in.viz.î.bü'î.tî n, aiiweled-
anghyfnewidiol [osodiad, cadgyrch Invisible, in.viz'i.bl a, anweledig, anwel-
Invasion,in.vii 'zhun «,rhuthrgyrch, ym-
Invasive, in.va'siv a, traisruthrol, ]
rhuthrol, cadgyrchol
Invective, in.vek'tiv n, tuchan, gogan-
air, enllibiaith: a, goganus, enllibus,
sengar [goganu
Inveigh, in.va' vi, difr'io, cablu, senu,
Inveigle, in.vi'gl vt, twyllo, llithio, hudo,
denu [iaeth, twylliad, deniad
Inveiglement, in.vi 'gl.ment n, hudol-
Invendible, in.ven'di.bl o, anwerthadwy
Invent, in.vent' vt, dyfeisio, dychymmygu
Invention, in.ven'shun n, dylais, dar-
felyddiad, cynmyged; dychymniyg
Inventive, in.ven'tiv a, dyfeisgar; ys-
trywgar; dychymmygol
Inventor, in.ven'tur n, dyfeisiwr, dar-
felyddwr, awdwi'; lluiriwr, dychym-
í mygwr [au da a dodrefn; dodrethres
Inventory, in'ven.tur.i n, llechres o enw-
Inverse, in.vurs' a, gwrthdroedig, gwi'th-
gyfatebol [trawsddodiad
Inversion, in.vur'shun n, gwrthdroad,
Invert, in.vùrt'fí,gwrthdroi; trawsddodi
Invest, in. vest' vt, gwisgo, urddo ; gosod
raewn meddiant ; amgau, gwarchae
Investigable, in.ves'ti.ga.bl a, olrhein-
i adwy, a ellir ei chwilio allan
Investigate, in.ves'ti.gat vt, olrhain,
chwilio allan [rheiniad
Investigation, in.ves.ti.ga'shun n, ol-
Inve&titure, in.ves'ti.tshu'r n, rhoddiad
meddiant ; urddosodiad, urdd'wisgiad,
nrddasiad [gylchol; gwisgiadul
Investive, in.ves'tiv a, cylchynol, am-
Investment, in.vest'ment n, gwisgad
urddiad ; rhoddiad meddiant ; gwar-
chaead [dynrwydd
Inveteracy, in.vet'ur.ii.si n, canlid, cyn-
Inveterate, in.vet'ur.at a, hen, sefydíog.
gwrthnysig,hirbarhaol [gyndynrwydd
Inveterateness, in.vet'ur.at.nes n, her
Inveteration, in.vet.u.ra'shun n, can-
lidiad
■ Invidious, in.vid'yus a, cenhgenus ; adgas
Invidiousness, in.vid'yus.nes n, cenfigen
. Invigorate, in.vig'o.rat vi,cryfhau,byw-
ioli, arialu, nerthu
Invincible, in.vin'si.bl a, anorchfygol,
' anorchfygadwy. anorfodadwy, anortbd
anhywel,
wyrdd
Invitation.
Invisible green, du-
[galwad; deniad
vi.ta'shun n, gwahoddiad,
Invite, in.vit' v, gwahodd, galw; denu
Invocate, in'vo.kat vt, galw ar, gweddio
ar, ymbil _ [deisyfiad
Invocation, in.vo.kii'shun n, galwad ar,
Invoice, in'vois n, llwythrestr, llwyth-
lechres, cofrestr o lw'yth Hong [ymbil
Invoke, in.vok' vt, galw ar, ymoralw,
Involuntarily, in.voî'un.tur.î.lî ad, o
anfodd [anewyllysgar
Involuntary, in.vol'un.tur.i a, anfodd\is,
Involution, in.vo.lii'shun n, cymhlygiad,
dyblygiad, cymhlethiad
Involve, in.volv' vt, dyrysu, cymmysgu,
cymhlethu; maglu; cynnwys. In-
volved, mewn dyled; dyrus
Invulnerable, in.vul'nur.a.bl a, anhy-
glwyf, anarcholladwy, anhywan
Inward, in'wurd, Inwardly, in'wûrd.lî,
Inwards, in'wurdz ad, o'r tu mewn, o
fewn, oddi fewn, oddi mewn ; yn y galon
Inward, in'wûrd a, mewnol, tufewnol
Inwards, in'wurdz np, coluddion, perfedd
Inweave, in.wiv' vt, cymmysgweu, cyf-
rodeddu, gwau i mewn [^g
Inwood, in.wẁd' vt, cuddio mewn coed-
Inwreathe, in.rÎTH' vt, amdorchi
Inwrought, in.rôt' a, addurnedig âgwaith
Ionic, Y.on'ik a, dull mewn adeiladaeth,
Ioniaidd
Iota, î.ö'tâ n, iot, mymrjm, tipyn
Iotacismus, i'.ö.tâ.sis'mus n, gwall yn y
peiriannau ymadrodd [yn cyfogbar
Ipecacuanha, ip.i.kak.ii.an'a n, gwreidd-
Ir px. — In
Irascible, î.ras'î.bl a, hyddig, digiadwy,
cyff'roadwy, anghyinmodol, gwaed-
wyllt [llidiogrwydd, gwyth
Ire, Y'r n, dig, digter, diglíonedd, bâr,lìid,
Ireful, î'r'fẁla, digllawn, llidiog, ffyrnig,
barog, g\vythig, gwythol, gwythog
Irenical, i'.ren'i.kal a, heddychol, tang-
nefeddus .[enfys
Iridescent, ir.î.des'ent a, llywiog fel yr
Iris, i'V'is 11, yr enfys, bvva'r gwlaw;
elestr, camined. Stinking iris, Uys-
iau'r hychgryg [guage, Gwyddelaeg
Irish, i'Yish a, Gwyddelig^ Irish Ian-
ISL path, fat, êre, met, rnâ-rîne, pin, ôrb, on, curve, cut, tŵ=too, tÀvk=took ;
Irishman, "i'r'ish.man n, Gwyddel (p
Gwyddyl, Gwyddelod)
Irk, urk vt, dygnfhno, blino, gofidio
Irksome, urk'sum a, blinderus. gofidus
Iron, i'ûrn n, haiarn: a, haiarnaidd : vt,
haiamu; llyfnhau. Iron-clad, arfog.
llurigog. Iron-mould, ystaen melyn
mewn lliain. Iron-sack, haiarn-glaf,
pan fo Hong yn gollwng dwfr am fod
yr hoelion a'r haiarn wedi rhydu a
darfod. Iron-work, gwaith haiarn
Ironical, i'.ron'i.kal a, gwawdieitkiol,
gwatwarus, goganol
Ironmonger, í'ûrn.mung.gûr n, haiarn-
werthwr, haiarnwr, haiarnydd
Ironmongery, 1 . urn . mung ' gur . î n,
nwyddau haiarn [iaeth, gwawdiaith
Irony, 'i'r'un.i n. goganwawd, gwatwar-
Irony, 'í'ûrn.î a, haiamllyd ; caled
Irradiance, i.rä'dî.ans n, pelydredd, llew-
yrch, dysgleirdeb, claerder [dysgleirio
Irracüate, i.rä'di.ät vt, pelydru, goleuo.
Irradiation, i.rä.dí.ii'shun n, dysgleiriad,
goleuad, pelydriad
Irrational, i.rash'nn.al a, direswm, am-
mhwyllug, afresymol
Irrationality, i.rash.un.al'î.tî n, afres-
ymoldcb," gwallbwvll [iadwy
Irreclaimable, ir.i.klli'ma.bl a, anniwyg-
Irreconcilable,ir.í.kon.si"lâ.bla,anghym-
modadwy, anghymmodlawn
Irrecoverable, ir.i.kuv'ur.a.bl a, anad-
feradwy, cyfrgoliedig,anweiladwy, di-
adfer [aawy
Irreducible, ir.î.dü'sî.bl a, annarostyng-
Irrefragable, i.ref'râ.gâ.bl a, annhor-
adwy, anwrthwynebadwy, diymwad
Irrefutable, ir.î.íu tâ.bl a, anwrthbrof-
adwy [son, annhrefhus
Irregular, i.reg'ü.lûr a, afreolus, anghys-
Irregularity, i.reg.ü.lar'î ti n, annhrefn-
edd, afreoledd, annhrefia
Irregulate, i.reg'ü.lät vt, annhrefnu
Irrelative, i.rel ä.tiv a, diberthynas
Irrelevant, i.rel'i.vant o, ainmherthynol
Irreligion, ir.î.lij'un n, anghrefydd, an-
nuwiaeth. annuwioldeb
Irreligious, ir.i.lij'us a, anghrefyddol
Irremeable, i.ri'mí.â.bl a, annychwel-
adwy, diadlam
Irremediable, ir.î.mî'dî.â.bl a. anf'eddyg-
iniaethol, anfeddygol, diymwared, an-
welladwy [adwy
Irremissible, ir.î.mis'î.bl a, anfaddeu-
Irreinovable, ir.i.um 'va.bl a. ansyramud-
adwy [obrwyadwy
Inemunerable, ir.î.niü'nur.â.bl a, an-
Irreparable, i.rep'ur.â.bl a, anadgy-
weiriadwy, anwelladwy
IrrepealaHe, ir.í.pi'lâ.bl a, anniddym-
adwy [adwy
Irrepleviable, ir.i.plev'ya.bl a, anadfer-
Irreprehensible, i.rep.ri.ben'si.bl a, di-
feius. diargyhoedd, difai
Irrepressible, "ir.í.presì.bl a, anattahol,
anattaladwy [diwarth
Irreproachable, ir.î.prö'tshâ.bl a, difefl,
Irreprovable, ir.i.prw'va.bl a, difai, an-
hyfai [wrthwynebedd
Irresistibility, ir.i.zis.ti.bil'i.ti n, an-
Irresistible, ir.i.zis'ti.bl a, anwrthwy-
nebol
Irresoluble, i.rez'o.lii.bl a. anhydawdd
Irresolute, i.rez'o.liit a,diymroad, gwan-
galon. anwadal
Irresolution, i.rez.o.lu'shun f», gwan-
galondid. anwadalweh. annewredd
irretrievable, ir.i.tri'va.bl a, anadfer-
adwy [anfri
IiTeverence, i.rev'ur.ens n, ammharch,
Irreverent, i.rev'ur.ent a, amrnharchus,
anedmygol. dibarch
Irreversible, ir.í.vûr'sî.bl a, diwrthdroawl
Irrevocable, i.rev'o.kti.bl a, anwrthalw-
adwy, diadlam
Irrigate, ir'î.gät vt, dyfrhau ; dyfru, am-
ddyfru, gwlychu; mwydo
Irrigation, ir.i.gä'shun n. dyfrhâd
Irriguous, i.rig'ii.us a, amddyfrol, dyfroll
Irrfsion, i.rizh'iui n, gwawdiad, gwatwar- 1
iad _ [foddnsl
Irritable, irì.tá.bl a, hyddig, digus, an- 1
Irritate, ir'î.tät vt. y'stuno, cynhyrfu, |
herio, gwvtho ; dlgio, lhdio
Irritation. îr.i.tä'shun n, anfod
cyffroad, ystuniad [gwlychiadl
Irroration, ir.ö.rä'shun n, gwlithiad, j
Irruption, i . rup ' shun n, rhuthrlif ;i
rhuthi'gyrch
Is, iz vi, mae, sydd, yw. ydyw, oes; am-J
ser presennol tie. I< there? a oes?l
There i?«. oes. Is there not? onidi
oes? There is not, nac oes. Is he
[she, or it] ? a ydyw ? He [
it] is, ydyw. She is not her'-, nid
ydyw hi yma. He is wise, y mae eft
yn'ddoeth. It is he is wise, efe sydc
ddoeth [blaenoroÄ
Isagogical, y.sa.goj'i.kal a. arweiniol
Isatis, í.sä'tis n, glaslys, llysiau'r lliw
Ischury. i.^'kU'r.i n, attaliad y dwfr
Isinglass. Y'zing.glas n. pysglud _ 1
Island, Y'land, Isle, i'l n, jmys. A Uttl<«
island, vnvsig, vnvsan
176
öre ; läte, line, nö, mute ; she, zh=z azure ; thin, thìs ; j=dzh. JAS
Islander, Y'lan.dûr n, ynyswr, _
Islet, f let n, ynysan, ynysig. Islet-hole,
olpai, olp, rhwyll. — Eylet-hole
Isochronal, l.sock'ro.nal a, cydbarhaol
Isolate, i"so.lat vt, neillduo, gwahan-
ddodi, unigo, unigoli, ynysu
Isosceles, i'.sos'i.liz a, deugyfochrog
Israelite, iz'rä,el.'it n, Israeliad ; Iuddew
Issue, ish'ü n, mynediad allan ; diwedd,
canlyniad ; tarddiad, tarddell, ffynnon-
ell; llynor, llifweli, gorddin, dyferlif;
hiliogaeth, hil, epil, had: v, tori, codi.
tarddu, deillio, nea ffrydio allan ; cy-
hoeddi, danfon allan
Issueless, ish'ü.les a, diepil, diblant
Isthmus, ist'mus n, cyfyngdir, culdir,
lleindir
It, it pn, efe, fe, e, ef, efo, fo, o; hi.
It is I, myfi yw. It is I that speak,
• myfi sydd yn llefaru. It is so, felly y
mae. Is it not so ? onid felly y mae ?
It is cold, y mae hi yn oer. It dawns,
y mae hi yn gwawrio
Italian, Ltal'yan a, Italaidd: n, Italiad
Italic, i.tal'ik a, Italaidd
Italics, i.tal'iks np, llythyrenau Italaidd
Itch, itsh vi, ysu, cosi, bwyta : n, y crafu,
yr ymgrafn, y cosi [fan
Itching, itsh'ing n, cos, cosfa, ysfa, ys-
Item, i'tem ad, hefyd : n, amnaid, aw-
grym ; pen, peth, pwnc
Iterant, it'ur.ant a, ad-ddywedol
Iterate, it'ur.ät vt, ailddywedyd, ad-
wneuthur [adwneuthuriaeth
Iteration, it.u.rä'shun n, ailfynegiad,
Itinerant, i'.tin'ur.ant a, teithiol, am-
deithiol, cylchdeithiol : n, teithiwr,
ymdeithiwi - , cylchdeithiwr
Itinerary, ì.tin'ur.ur.î n, teithlyfr: a,
crwydrol, ymdeitliiol [deithio
Itinerate, 'i.tin'ur.ät vi, teithio, cylch-
Itself, it.self ' pn, ei hun, ei hunan
Ivory, i"vö.rî n, dant y cawrfil, ifori.
Ivory-black, ifori llosgedig, milddu-
■ losg, golosg esgyrn
Ivy, i"vî 11, iorwg, eiddiorwg, eiddew.
Ground-ivy, Uysiau yr esgyrn, y gan-
• wraidd las, bydiog las
J.
Jabber, jab'ûr vi, bragawthan, gwag-
siarad, baldorddi : n, baldordd, clebar
Jabberer, jab'ur.ûr n, bryddonwr, llolyn
Jacent, jä'senta, yn eiorwedd, gorwedd-
ol [fawr
Jacinth, jä'sinth », math o faen gwerth-
12
Jack, jak n, berdröydd ; marchbren llifo ;
y penhwyad ; ceiliog hebog. Jack-a-
dandy, coegyn. Jack-a-lantern, ellyll-
dan,malldan. Jack-ketch, dienyddiwr
cyflredin, crogydd. Jack-pudding,
chgrifwas, ysgentyn. Boot-jack, bot-
asyn, botaswas
Jackal, jak'ol n, gwas y Hew
Jackalent, jak'a.lent n, dynyn yswil
Jackanapes, jak'an.aps n, epa, gwrab;
coegyn
Jackdaw, jak'do n, cogfran, coegfran,
corfran, cawci, palores [siaced
Jacket, jak'et n, hugan, hugyn, toryn,
Jacobin, jak'o.bin n, plaid chwildröus
yn Ffrainc
Jacobite, jak'o.bi't n, pleidiwr Iago II.
Jaculation, jak.ü.lä'shun n, tafliad, er-
gydiad
Jade, jäd n, dyhiren, budrogen ; salfarch,
diogfarch : v, blino, ystrancio, llwfrhau
Jadish, jä'dish a, dioglyd ; castiog ; anllad
Jag, jag n, rhint, rhwgn, bwlch: vt,
sitrachu, rhygnfylchu
Jaggy, jag'î a, sitrachog, rhintach, llarp-
iog, rhygnfylchog
Jaguar, jag'ü.âr n, teigr Americaidd
Jah, jâ n, Arglwydd, Duw, lor, Iehofah
Jail, jäl n, carchar, carchardy. Jail-
bird, carcharor, carchares [geidwad
Jailer, jä'lûr n, ceidwad carchar, carchar-
Jakes, jaks n, ysgothfa, geudy, ty bach
Jalap, jal'ap n, gwreiddyn carthiadol,
carthwreiddyn
Jam, jam n, aeron-gyffaith : vt, tyn-
wasgu, tyn-gynio, llethu, briwio
Jamb, jamb n, ystlysbost, gorsin
Jangle, jang'gl n, ymgecraeth, baldordd ;
swn diderfyn : vi, ymdaeru, ymryson
Janitor, jan'î.tûr n, ceidwad drws, porth-
or, drysor [Nhwrci
Janizary, jan'i.zur.i n, traedfilwr yn
January, jan'ü.ur.î n, Ionawr
Japan, jâ.pan' n, gwlad yn y dwyrain;
barnais: vt, arliwio, barneisio, claer-
liwio
Jar, jâr n, costrel, costrelan; anghyd-
sain ; anghydfod : v, ysgortio, gwrth-
eirio; gwrthdaro; costrelu. A-jar,
cilagored. Jarring, clogyrnog
Jarful, jâr'fẁl n, costrelaid
Jargon, jâr'gun n, fFreg, ffregod, fHloreg,
brithiaith, briwiaith, bolysothach
Jargonelle, jar.gö.nel' n, math o elleigen
Jasey, ja'zi n, gwalltgapan
Jasmine, jas'min n. — Jessamine
Jasper, jas'pûr n, maen gwerthfawr
177
JOS path, fat, ere, met, mâ-rîne, pin, ôrb, on, curve, cut, tŵ=too, tẁk=:took;
jaundice, jân'dis re, y melyni, y cryd
melyn. To look at a thing with" a
jaundiced eye, edrych yn ragfarnllyd
ar beth [gwibrodio, aarymred
Jaunt, jânt re, darymred, hytynt: vi,
Jauntiness,jân'tî.nesre,ysgafnder,hawnt
Jaunty, jân.tî a, trwsiadus, hoenus
Javelin, jav'lin re, picell, gwaew, gwaew-
ffon, safwy
Jaw, jô, Jawbone, jô.bön' re, gên, car
yr ên, cern, bochgern, mant, aelgerth,
elgeth. Locked ja-n ed, ymgauad yr én,
clefyd y gi'au a eífeithia er analluogi
asgwrn yr ên,' gengload. Lower jaw,
isfant. Upper jaw, gorfant. Toothless
jaw, mantach [caseg y ddryghin
Jay, jii re, piogen y coed, ysgrech y coed,
Ja'zel, ja'zel re, maen glas gwerthfawr
Jealous, jel'us o, eiddigus, drwgdybus
Jealousy, jel'us.î re, eiddigedd; drwgdyb
Jean, jiin re, math o gotymwe
Jeer, ji'r re, gwawd, gwatwariaeth : v.
gwawdio, gwatwar, chwerthin am ben
Jehofah, ji.ho'va re, Iehofah, Duw,
Arglwydd, lor, Ion, Ner
Jejune, jej'iin a, sychlyd; difudd, difla:
Jejuneness, jej'iin.es re, diflasrwydd
Jelly, jel'î re, ceulfwyd, ceuled [bychan
Jennet, jen'et re, march Ysbaenaidd
Jenneting, jen'et.ing re, math o afal
cynnar, afal minswyn
Jeopard, jep'ûrd, Jeopardize, jep'ur.d'iz
vt, peryglu, enbydu [bydus
Jeopardous, jep'ûr.dus a, peryglus, en-
Jeopardy, jep'ûr.dî re, perygl, enbyd-
Jerboa, jer.böâ' re, pathew Syria [rwydd
Jerk, jurk re, ysbonc, 11am, naid ; tafliad
v, ysboncio ; taflu dan fraich
Jerkin, jur'kin re, hugan ; math o hebog
Jersey, jur'zi re, math o frethyn[aroglus
Jessamine, jes'â.min re, blodeuyn per-
Jest, jest re, cellwair. digrifair ; gwatwar :
vi, cellwair, cellweirio ; gwatwar
Jester, jes'tûr re, cellweiriwr, digrifwas
Jesuit, jes'ii.it re, pleidiwr Pabyddol,
aelod o gymdeithas yr Iesu
Jesuitical, jes.ii.it'i.kal a, dichellgar,
cyfrwys, Iesuitaidd
Jesus, ji'zuz n, Iesu
Jet, jet re, muchudd, maen muchudd;
ffrydiad, pistylliad: vi, corbelu, taflu
allan, ysgwyddo, tarddu [iad
Jetsam, jet sam re, daoedd o longddryll-
Jetty, jet'î a, du, muchuddol
Jew, jü re, Iuddew, Iddew. Jew's harp,
ysturmant [emig
vel, jii'el re, gem, em, glain, tlws
Jeweller, jü'el.ûr re, gemydd, ceinionydd.
Jewellery, jü'el.ur.î, Jewelry, jü'el.rî
re, gemyddiaeth, gemwaith
Jewess, jii'es re, Iuddewes, Iddewes
Jewish, jü'ish a, Iuddewaidd, Iuddewig
Jib. jib re, y gynhwyl mewn llong
Jiboya. iî.bûi'â re, sarff Americaidd
mynydyn [llamddawnsio
boya, ii.boi
fly, jií"'î re,
Jig, jig re, llamddawns : v, crychlamu,
Jilt, jilt re, cariadferch dwyllodrus,twyll-
odres. dyhiren : v, siomi mewn cariad '
Jingle, jing'gl v, toncio, tincio, tincian
Job, job ??, tasg, gorchwyl; ergyd,
dyrnod: v, gorchwylio; tasgu; er-
gyd io, taro
Jobber, job'ûr re, prynwr a gwerthwr, '
masnachydd, porthmon, tasgiedydd, -
tasgnT. Stock-jobber, arianfasnachwr '<
Jockey, jok'i re, marchogwr; porthmon»
ceffylau ; torwr ceifylau, marchdorwr : f
vt, siomi, twyllo
Jocose, jo.kos', Jocular, jok'iiJur a,{,
llawen, digrif, cellweirus, arab
Jocularity, jok.ii.lar'i.ti n, cellweirgar- :
wch, digrifwch, arabedd
Jocund, jok'und a, llonwych, difyrlawn,;
digrif, lion, chwarëus, hoew, arab
J°£> j°g» J°ggl e i i°g'l n i lledysgydwad,
hone : v, lledwthio, penelino ; ysgwydj
ysgytio; goduthio; honcian. A jog
trot, goduth [cydrwymo
Join, join v, cydio, cyssylltu, uno, asio.
Joinder, jôín'dûr re, cyssylltiad, cydiad.
asiad [saer coed'
Joiner, jôîn'ûr re, cyssylltydd, asiedydd:.
Joinery, jôî'nur.î re, saerni'aeth
Joint, joint re, cysswllt, cymmal, cwgn
dryll: v, rhanu. gwahanu; cyfuno
a, cyd-. Joint heir, cydetifedd. Joint
surety, cydfechni'wr
Jointer, jôîn'tûr re, llyfniedydd, saer coec
Jointress, joîn'tres re, gwraig waddolog j
Jointure, jôîn'tshûr re, cynnysgaeth, ag-
Joist, joist re, dist, trawst, ceibr [wedd
Joke, jok re, cellwair, gwawdair : v, cell-
Jole. jbl re, pen pysgodyn [weiri(
Jollification, jol.i.fi.ka 'shun re, gloddes'
Jollity, jol'i.ti re, hoewder, hoenusrwydd
llawenydd, llonder ; cyfeddach, rhysedc
Jolly, jol'î a, llonwych, hoew-wycb
llawen; boliog. Jolly-boat, iolfad
Jolt, jölt re, ysgytiad, ysgydwad, hypynt
v, ysgytio, honcian, haldian. Jolt
head, penbwl, delff, clwpa
Jorden, jfjr'dn n, pot, llestr, troethlestr
Jostle, jos'l vt, herwthio, ysgytio: n
ysgwyddiad, hergwd
178
ôre; läte, Vine, nö, mute; she, zh=rz azure; thin, thìs; j=dzh. JUR
Jot, jot re, mymryn, tipyn, iot : vt, cofnodi
Jotting, jot'ing re, cotnod, cofnodiad
Journal, jûr'nal re, dyddlyfr; teithlyfr
Journalism, jur'naLizm re, newyddiadur-
iaeth
Journalist, jûr'nal.ist re, ysgrifenydd
dyddlyfr, newyddiadurwr
Journey, iûr'nî a, taith, ymdaith, helynt :
vi, teitnio, ymdeithio, hyntio
Journeyman, jûr'nî.man re, dyddweith-
iwr, hurweithiwr
Journey work, jûr'nî.wûrk re, dyddwaith
Joust, just », math rithymladdfa ar
feirch [lion, llawen
Jovial, jö'vî.al a, digriflon, llonwych,
Jovialness, jo'vLal.nes re, digrifwch,
llonder, Uawenwch [ochr yn ochr
Jowl, jöl re, pen, cern. Cheek by jowl,
Joy, jôî re, Uawenydd, gorfoledd: v,
lloni, llawenychu, sirioh, gorfoleddu
Joyful, jôî'fẁl a, llawen, gorfoleddus,
lion, hoenus [ydd
Joyfulness,jôî'fẁl.nesre,lloniant,llawen-
Joyless, jôî'les a, annyddan, aflawen,
prudd, dilawenydd, dihoen
Joyous, jôl'us a, llawen, dyddanus,
hoenus, gorfoleddus
Jubilant, jü 'bUant a, gorfoleddol
Jubilee, jii'büî re, gwyl gyhoedd;
blwyddyn gollyngdod [Iuddewaidd
Judaic, jii.da'ik, Judaical, jii.da'i.kal a,
Judaism, jii 'da.izm re, Iuddewiaeth
Judaize, jii'da.iz v, Iuddeweiddio
Judge, juj re, barnwr, brawdwr, ynad,
yngnad; beirniad: v, barnu; dirnad;
cyirif, iawnddeall
Judgement, juj'ment re, barn, brawd,
barnedigaeth ; dedfryd ; iawnfarn ; tyb,
meddwL Judgement-day, dydd y
fern, dydd brawd. Judgement-seat,
gorsedd barn, brawdle
Judicatory, jii'di.ka.tur.i re, brawdle,
brawdlys, brawdwriaeth : a, barnol,
cyfreithiol
Judicature, jii 'di.ka.tshur re, yngneid-
iaeth; brawdwriaeth; awdurdod i
farnu; brawdlys
Judicial, jiLdish'al a, barnol, brawdwr-
aidd, barnedigol ; cyfreithiol
Judiciary, jü.dish'yur.î re, brawdlys,
brawdle; brawdwriaeth: a, barnol,
cyfreithiol
Judicious, jü.dish'u8 «, call, deallus,
synwyrol, doeth ; medrus, cyfarwydd
■^ u gi J u g »> ysten, piser, diodlestr
Jugal, jii'gal a, tebyg i iau, Jugal bone,
asgwrn y rudd
Juggle, jug'l re, hud, siom, twyll: v,
hudo, hocedu, chwido, twyllo
Juggler, jug'l ûr re, ystranciwr; chwidw,
hudolwr, twyllwr, hocedydd
Juggling, jug'ling re,chwidogaeth ; hoced
Jugular, jü 'gü.lûr a, perthynol i'r gwddf.
Jugular vein, gwyth'ien y gwddf
Jugulate, jü'gü.lät vi, tori gwyth'ien y
gwddf, lladd trwy dori'r gwddf
Juice, jiis re, sug, sugn, sudd, nodd
Juiceless, jiis'les a, sych, disudd, dinodd
Juiciness, jü'sî.nes re, irder, ireidd-dra
Juicy, jü'sî a, noddlyd, iraidd, suddlawu
Jujube, jü'jüb re,mathosudd cyffeithiedig
Julep, jii 'lep re, meddyglyn melus
July, jii.li' re. Gorphenaf
Jumble, jum'bl re, cymmysgfa, mwchwl:
vt, cymmysgu, didrefnu
Jump, jump re, naid, 11am: vi, neidio,
llamu, crychneidio, llamsach
Jumper, jum'pûr re, neidiwr, llamsachwr.
Jumpers, Llamwyr, plaid ogrefyddwyr
penboeth
Juncate, jung'kat re, ammeuthyn
Juncous, jung'kus a, llafrwynog
Junction, jungk'shun re, cydiad, cyfun-
iad ; undeb. Junction of rivers, aber
Juncture, jungk'tshur re,cydiad ; cysswllt,
cyfwlch, cyfwng, cyfrwng; agwedd
June, jiin re, Mehefin [coedwigfa
Jungle, jung'gl re, coedwal, coedwig,
Junior, jü'nî.ûr «, iau, ieuangach ; ieuaf
Juniper, jii'nî.pûr re, meryw [hen raffau
Junk, jungk re, Hong fechan Chineaidd;
Junket, jung'ket re, ammeuthyn : vi, dir-
gelwledda [blaid, cydfwriadwyr
Junto, jun'tö re, cydgyfrinachwyr; ym-
Jupiter, jü'pî.tûr, Jove, jov re, Iau, Iou
Juppen, ju.pon' re, math hugan for
Jurat, jii Vat re, heddynad
Juridical, jii.rid'i.kal a, cyfreithiol,
brawdfaol {gynghorwr
Jurisconsult, jiiVis.kon.sult re, deddf-
Jurisdiction, jii'r.is.dik'shun re, awdur-
dodaeth, rhaglawiaeth, brawdwriaeth
Jurisprudence, jii'ris.prŵ'dens re, gwy-
bodaeth yn y gyfraith, deddfwybod-
aeth
Jurist, jü'r'ist re, cyfreithiwr gwladol
Juror, jiiVur, Juryman, jii'r'i.man re,
rheithiwr
Jury, jiiVi re, rheithwyr. Coroner's
jury, trengreithwyr. Grand jury,
uchreithwyr. Petty jury, isreithwyr.
Special jury, rheithwyr neillduol.
Trial by jury, rheithbrawf. Jury-
mast, hwylbren amserol
179
KIL path, fat, êre, met, mâ-rîne, pin, orb, on, curve, cut, t\v=too, tẁk=took;
Just, just a, iawn, cyfiawn, uniawn,
gwir, cywir, cyfartal, teg, rliinweddol,
didwyll : ad, yn uniawn, yn gywir, yn
gymhwys ; yn agos ; prin, braidd. Just
now, ar y fynyd, yr awrhon ; gynneu
fach. Just published, newydd ei
gyhoeddi. Just so, i'e, felly. To just
mention, gosonio
Justice, jus'tis n, cyfiawnder, barn;
rhesymoldeb ; ynad, yngnad, ustus.
Justice of the peace, ynad yr hedd-
wch, heddynad. Chief-justice, prif-
ynad. Lord chief-justice, arglwydd
brif-ynad
Justiceship, jus 'tis.ship ra,ynadaeth, yng-
neidiaetn [nad, barnwr
Justiciary, jus.tish'yur.î », ynad, yng-
Justifiable, jus'tí.fi'.â.bl a, cyfiawnadwy,
amddiffynadwy [iawnhad
Justification, jus.ti.fi.ka'shun n, cyf-
Justificator, jus'ti.fi.ka.tur, Justifier,
jus'tî.fi'.ûr n, cyfiawnhäwr
Justify, jus'tî.f i vt, cyfiawnhau, dieuogi,
amddifiyn, diheuro
Justle, jus'l v, gwthio, hyrddio, hergydio
Justness, just'nes n, cyfiawnder, union-
deb; rhesymoldeb
Jut, jut vi, corbedu, taflu allan
Jutty, jut'i n, ysgwyddiad; crogiad
drosodd: v, corbedu
Juvenile, ju'vi.nil a, mabin, mabinog,
ieuanc. Juvenile game, mabolgamp
Juvenility, jii.vi.nil'i.ti n, mabinogrwydd,
ieuenctyd [erbyniad, cyfogodiad
Juxtaposition, juks.ta.po.zish'un n, cyf-
K.
Kalendak, kal'en.dur n, amseroni
Kail, Kale, kal n, math o fresych
Kali, ka'li n, gwyg, gwymon
Kam, kam a, cam, gwyrgam, plygedig
Kaw, ko vi, creu, crawcio, cogor fel brân
Kayle, kal n, ceilys, chwareu ceilys
Keck, kek vi, hachio, ymchwydu
Keckle, kek'l vt, amgortio rhaff; hachio
Kecks, keks, Kecksy, kek'si n, cegid
Kedger, kej'ur n, angor bychan, Uusg-
angor
Keel, kîl n, trumbren, gwaelod Hong
Keelfat, kil'fat n, cerwvn, llestr oen
Keelhale, kil'hal, Keelhaul, kil'hol vt,
llusgo dan y trumbren [bren Hong
Keelson, kel'sun n, y pren nesaf at drum-
Keen, kin a, craff, llym, awchlym,
awchus, miniog ; cyfrwysgall, synwyr-
lym. Keen-eyed, ìlygadiym
Keenness, kin'es », crafider, llj-mder, I
awchlymedd; gorawydd
Keep, kip (pt & pp kept) v, cadw, dal, Ì
cynnal ; gwarchad, gwarchadw ; magu : J|
n, diogelfa, cadamfa, castell, daiargell ;
cadwraeth. To keep silence, tewi, A
gostegu
Keeper, ki'pûrra,ceidwad, gwarcheidwad ,
Keeping, ki'ping n, cadwraeth
Keepsake, kip'sak n, rhodd er cadw
coffadwriaeth y rhoddwr, cofrodd
Keg, keg n, barilan
Kelp, kelp n, lludw gwymon, gwrthsur
Ken, ken n, golwg, trem, tremyn: vt, i
canfod, gweled ; dirnad, gwybod
Kennel, ken'el », ty cvvn, cyndy, cyn-
llwst; cnud o gvvn hela; ceuffos
Kept, kept pt & pp. — Keep
Kerbstone, kurb stön n, maen yn ymyla •
llwybr, ymylfaen [neisiad i
Kerchief, kur'tshif n, cadach, moled, I
Kern, kurn n, milwr Gwyddehg ; breu- \
an : vi, graenu, gi-onynu
Kernel, kur'nel n, cnewullyn, bywyn
Kersy, kur'zi n, math o frethvn caerog l
Kestrel, kes'trel n, curyll, cudyll coch j
Ketch, ketsh n, Hong fawr drom. Jack- ]
ketch, crogydd, dienyddwr
Kettle, ket'l », callawr, crochenyn. I
Kettle-drum, tabwrdd pres
Kex, keks n, cegid
Key, ki n, agoriad, allwedd; ebill; j
cywah-. Key-note, cyweirnod, cyweir-
gain. Master-key, allwedd i agorl
amryw gloau, prif allwedd. Flat key, I
cywair lleddf. Sharp key, cywair 1
Keyage, ki'aj n, porthladd-doll [lion
Keyhole, ki'hol n, twll y clo
Keystone, ki'ston n, careg clo
Kibe, k'ib n, malaith, cibwst, llosgeira ||
Kick, kik n, troediad, cic: v, troedio; j
gwingo, cicio [eithiou'i
Kickshaw, kik'sho n, dysglaid o ddant- 1
Kickshoe, kik'shw «, digrifwr, dawnsiwr
Kid, kid n, myn gafr ; cidysen o eithyn |
Kidder, kid'ur n, edwicwr yd
Kidnap, kidnap vt, lladrata plant neu^
ddynion [plantleidfl
Kidnapper, kid'nap.ur n, lleidr dynion, s
Kidney, kid'ni n, aren, elwlen: rnath,
rhyw. Kidney-beans, ffa Ffrengig j
Kilderkin, kil'dur.kin n, mesur gwlyb ot'
18 galwyn, hanner baril
Kill, kil vt, lladd, dieneidio, llofruddio.
The killed and wounded, y lladdedig-
ion a'r clwyfedigion [llofrudd
Killer, kil'ur n, lladdwr, Ueiddiad,
180
öre; läte, line, nö, müte; she, zh=z azure; thîn, thìs; j=dzh. KNO
Killow, kil'o re, pridd dulas
Kiln, kil re, odyn, cyl, cylyn. To kiln-
dry, crasu ar pdyn [pais
Kilt, kilt re, math o wisg Albanaidd
Kimbo, kim'bo a, cam, plygiedig, crwm.
With his arms a-kimbo, â'i ddwylaw
ym mhen ei glun
Kin, kin re, car, perthynas, cydryw,
carennydd. Next of kin, cyfnesafiad
Kind, kind re, rhyw, rhywogaeth, math,
ystlen, natur: a, cymmwynasgar,
caruaidd, hynaws, mwyn, inwynasgar,
cu, caredig. Be kind enough, da
chwi. If you will be so kind, os gwel-
wch yn dda. Of the same kind, cyd-
ryw
Kindle, kin'dl v, ennyn, ennynu, cynneu
Kindly, kind'li ad, yn gymmwynasgar,
yn hynaws : a, rhywiog ; addfwyn, teg
Kindness, k'fnd'nes re, mwynas, rhadlon-
edd, cymmwynasgarwch, caredig-
rwydd
Kindred, kin'dred re, cystlynedd, cyfath-
rach, carennydd, perthynas, tras, cyd-
genedl, ceraint : a, cydry wiol, perthynol
Kine, ki'n np, buch, buchod, gwartheg.
Milch kine, da blithion. — Cow
King, king re, brenin, teyrn, unben, rhi.
King - at - arms, penarwyddfardd.
King's evil, clwy'r brenin. King's
stone, math o forbysg
Kingcraft, king'kraft re, teyrnystryw
Kingdom, king'dum re, teymas, brenin-
iaeth. Animal kingdom, y greadig-
aeth anifeilaidd. Vegetable kingdom,
y greadigaeth lysieuol. Mineral king-
dom, y greadigaeth ddifywyd
Kingfisher, king'fish.ur re, glas y dorian
Kingly, king'li a, breninol, ardderchog
Kingship, king'ship re, brenindod, teyrn-
edd, breninfraint [au, cydgenedl
' Kinsfolk, kinz'fok re, ceraint, perthjmas-
Kinsman, kinz'man (kinsmen, kinz'men)
re, car, cyfnesaf; cyfathrach. Kins-
men by the father's side, tadwys. Kins-
men by the mother's side, mamwys
' Kinswoman, kinz'wwm.an (kinswomen,
kinz'wim.en) re, cares
Kipskin, kips'kin re, croen anner
. Kirk, kurk re, addoldy ; eglwys
Kirtle, kur'tl re, arwisg, hugan, gẁ-n
Kiss, kis re, cusan : vt, cusanu. Kiss-
ing-crust, y crawen lie y cyffyrdda
dwy dorth â'u gilydd wrth bobi. To
kiss one another, ymgusanu
Kit, kit re, crwth bychan ; ystwc llydan,
cath feclian; ysgrepan milwr
Kitchen, kit'shen re, cegin. Kitchen-
maid, ceginferch. Kitchen-stuff, bras-
der y crochan
Kite, kit re, barcut, barcutan, bod, beri,
beiri. Frog-kite, bod y gwerni
Kitten, kit'n re, mabcath, cath fechan :
vi, bwrw cathod
Klick, klik vi, clecian, tincian
Knab, nab vt, trystgnoi, trystfrathu
Knack, nak re, ystranc, ystryw ; medr
Knacker, nak'ur re, prynwr hen geffylau
Knag, nag re, cwlwm, cwgn
Knaggy, nag'î a, clymog, cygnog
Knap, nap re, cnap, telpyn, twmpath,
crug : vt, brathu, cnipgnoi, gwringain
Knappy, nap'î a, cnapiog
Knapsack, nap'sak re, ysgrepan milwr
Knapweed, nap'wîd re, pengaled
Knar, nâr, Knarl, nârl n, chvm, cwlwm
Knarled, nârld a, clymog, cylymog
Knave, nav re, dyhiryn, crogyn, twyllwr
Knavery, na'vur.i re, dyhirwch, anfad-
rwydd, twyll
Knavish, na'vish a, anfad, anonest
Knead, nîd vt, tylino. Kneading-trough,
cafn, tylino, noe
Knee, ni n, glin, pen y Hn, pen y glin.
Knee-deep, hyd y gliniau. Knee-pan,
padell pen y glin, penlin [glin-gam
Kneed, nîd a, glimog. Knock-kneed,
Kneel, nil (pt & pp knelt, nelt) vi, pen-
linio, myned ar liniau
Knell, nel re, cnul, cnull, clul
Knew, nii pt. — Know
Knick-knack, nik'nak re, tegan
Knife, n'if (p knives) re, cyllell, twca.
Bo-wie-knife, brathgyllell. Pruning-
knife, cyllell ysgythru. Scooping-
knife, cyllell gam
Knight, n'it re, marchog. Knight-errant,
crwydrfarchog. Knight of the Garter,
marchog o Urddas y Gardas. Knight-
service, cadweini
Knighthood, n'it'hẁd re, marchogiaeth
Knightly, n'ít'lî a, marchogaidd
Knit, nit (pt & pp knit) v, gwauf
clymu; cyssylltu. To knit the brows,
gygu, cuchio, talgrychu [gweuydd
Knitter, nit'ûr re, gwëwr, gwëydd,
Knittle, nit'l re, llinyn rhedeg
Knives, ni'vz np. — Knife
Knob, nob re, cnap, cwgn. cnwc, oddfyn
Knobby, nob'î a, cnapiog, cnyciog
Knock, nok re, cnoc, ffat, dyrnod, llab :.
v, cnocio, taro, cui'o, duUo
Knocker, nok'ur re, tarawydd; ystwffwl
Knoll, nöl v, canu cnull, cnullio
181
LAG path, fat, êré, met, mâ-rîne, pin, ôrb, on, curve, cut, tŵ=too, twkrztook ;
Knot, not n, clwm, cwlwm; cymmal,
cwgn : v, clymu ; uno ; dyrysu. Bow-
knot, cwlwm dolen. Gordian knot,
cwlwm annattodadwy ; cwlwm priodas
Knotgrass, not'gras n, canclwm, can-
clawdd, clymlys
Knotted, not'ed, Knotty, not'i a, clym-
°gi c yg no S? dy r ys [Rhwssia
Knout, nûŵt n, fflangell a ddefhyddir yn
Know, nö (knew, known) v, gwybod,
deall, dirnad, adnabod, nabyddu, ad-
waen. To know before band, rhag-
wybod. To let one know, hysbysu
peth i un. To make known, hysbysu
Knowing, nö'ing a, gwybodus, deallus;
medrus, cyfarwydd [yn fedrus
Knowingly, nö'ing.lî ad, trwy wybod;
Knowledge, nol'ej ra, gwybodaeth, deallt-
wriaetb; adnabyddiaeth; cyfarwydd-
yd. Not to my knowledge, dim am í
wn i. Without my knowledge, heb
wybod i mi. To the best of my
knowledge, hyd eithaf fy ngwybodaeth
Known, nön^. — Know _
Knownothings, no'nuth.ingz np, dim-
wybodyddiaid (plaid yn America)
Knuckle, nuk'l n, cymmal, migwrn,
cwgn: vi, migyrnu, rhoi migwrn ar
Knufi", nuf n, deìff, drel, lleban [lawr
Kokob, ko'kob n, sarif wenwynig
Koran, ko'r'an n, Beibl y Mahometiaid
Kraken, kra'ken », moranghenfil dy-
chymmygol
Krout, kruwt », cawl bresych
La, 13 i, wele ! nycha ! och fi !
Labdanum, lab'dâ.num n, ystor Creta
Labefaction, lab.i.fak'shun n, gwanhâd,
adfeihad, dirywiad
Label, lii'bel n, llabed, llabedyn
Labent, l'á'bent a, llyfn, lhthrig
Labial, lä'bî.al a, gwefusol, gweflol.
Labial consonants, gwefusohon
Laborant, lab'ö.rant n, fferyll, iFeryllydd
Laboratory, lab'ö.rä.tur.î n, gweithfa;
iferyllfa, gweithdy fleryllydd
Laborious, lä.bö'r'î.us a, llafurus; poen-
fawr, poenus, gweithgar
Labour, lä'bûr n, llafur, gwaith, trafod,
trafael, poen, lludded, gorchwyl;
gwewyr esgor: v, llafurio, gweithio,
ymboeni, trafferthu; ymegni'o, ymor-
chestu. Labouring man, gweithiwr,
dydd weithiwr, llafuriwr. Light la-
bour or exercise, golafur
Labourer, lä'bur.ûr n, gweithiwr, lla-
furiwr; ceibiwr
Laburnum, lâ.bûr'num n, y ddrewgoed
Labyrinth, lab'î.rinth n, dyrysfa, bach-
drofa
Lac, lak n, math o ystor meddygol
Lace, läs n, ysnodyn, ymylwe, addurnwe,
sider: plethlinyn, carai : vi,ysnodenu,
cau â charai
Laceman, läs'man n, ysnodenwr, siderwr
Lacerable, las'ur.â.bl a, rhAvygadwy,
hy rw yg [darnio, dryllio
Lacerate, las'ur.ät vt, rhwygo, llarpio,
Laceration, las.u.rä'shun n, rhwygiad.
llarpiad [y no g
Lachrymal, lak'ri.mal a, deigriol, deigr-
Lachrymation, lak.ri.ma'shun n, deigr-
iad, dagriad [lesti
Lachrymatory, lak'rî.mä.tur.î n, deigr-
Laciniated, lâ.sin'í.ä.ted a, siderog
Lack, lak n, eisieu, diffyg, gwall: v
bod mewn angen, bod ag eisieu ar
Lack-brain, ynfyd, un disynwyr
Lackaday, lak'a.da i, och ! och fi!
Lacker, lak'ur », eurliw, melynliw'
barnais : vt, eurliwio, melynhwio
Lackey, lak'i n, gwastrodyn, troedwas ,
gwas troed [fy 1 * ^
Laconic, la.kon'ik a, byreiriog, byr, tal
Laconism, lak'o.nizm n, byreiriad, ber
iaith [of
Lactant,lak'tant a,yn rhoi llaeth, Uaeth
Lactary, lak'tur.i a, llaethol : n, Uaethd;
Lactation, lak.ta shun n, llaethiad
Lacteal, lak'ti.al, Lacteous, lak'ti.us c
llaethog, llaethlyd; Uaethliw
Lactescent, lak.tes'ent, Lactific, lak
tif'ik a, blithog [yn, Han
Lad, lad n, bachgen, crwt, hogyn, llenc
Ladder, lad'ûr n, ysgol, llettring
Lade, läd (laden) vt, llwytho, pynori
Laden, lä'dn^jp. — Lade & Load
Lading, lä'ding », llwyth ; baich, pwn
Ladle, lä'dl n, lledwad; llwy
Ladleful, la dl.fẁl n, lledwedaid ; llwyai
Lady, lä'dî n, arglwyddes; pendebge:
boneddiges,boneddes. gwraig foneddif
rhies, rhian. Lady-bird, Lady-cov
math o drychfilyn. Lady-day, Gw}
Fair y cyhydedd, y 25ed o Fawrth
Ladylike, la'di.li'k a, rhianaidd, tyner
Lag, lag vi, dyfod yn olaf, llercian: «'
olaf, diweddaf, diocaf : n, yr olaf
Laggard, lag'ûrd a, araf, diog : n, diogy
Lagger, lag ûr n, llercyn ; diogyn
Lagoon, lâ.gŵn', Lagune, lâ.gün' i]
morlyn
182
ore; late, line, nö, müte; she, zh=z azure; thin, thìs; j=dzh. LAP
Laic, la'ik n, gwr lleyg, lleygwr
Laic, la'ik, Laical, lai.kal a, lleygol
Laid, läd pt & pp. — Lay
Lain, län pp. — Lie
Lair, lê'r n, gorweddle gwylltfil
Laird, le"rd n, arglwydd maenor
Laity, lä'tî », lleygion, gwŷr lleyg
Lake, lak n, llyn, llwch ; lliw coch
Lamb, lam n, oen (p ŵyn) : vi, bwrw
oen, dyfod ag oen. Little ewe lamb,
oenig. Little lamb, oenyn. Little
lambs, wynos. In lamb, cyfoen
Lambative,lam'bâ.tiv a, i'wleibio, hylaib
Lambent, lam'bent a, Ueibiol, llyfol
Lambkin, lam'kin n, oen bach, oenan,
oenyn, oenig (p wynos) [hynaws
Lamblike, lamTfk a, addfwyn, oenaidd,
Lame, lam a, cloff, efrydd, anafus, cy-
mhercyn; gwan, ammherffaith : vt,
cloffi, anat'u, eftyddu
Lamellar, lam'el.ûr a, dalenog
Lameness, läm'nes n, cloffiii, cloffi
Lament, lâ.ment' v, galaru, cwynfan;
alaethu, wylofain, cwyno [gresynol
Lamentable, lam'en.tâ.bl a, galarus,
Lamentation, lam.en.tä'shun n, galar,
galarnad, cwynfan, alaeth, wylofain,
doloch, cwyn, galar gwyn
Lamina, lam'î.nâ (p lamina?, lam'î.nî)
n, haen, llafn, dalen
Laminated, lam'î . nä . ted a,
gorchuddiedig â llafnau teneu
Lammas, lam'as n, y dydd cyntaf o
Awst, dydd Awst, calan Awst
Lammeret, lam'nr.et n, hebogyn
Lamp, lamp n, llusern, llugorn, erllen
Lampas, lam'pas n, y findag [ddu
, Lampblack, lamp'blak n, hnddygl, par-
Lampoon, lam.pŵn' n, gogangerdd.
tuchan : vt, tuchanu, goganu
Lampooner, lam.pŵ'nûr n, tnchanwr,
goganwr [bendoll
Lamprey, lam'prä n, lleiprog, llysŵen
Lanarious, lâ.nê'r'î.us a, gwlanog
I Lanary, lä'nur.î tc, gwlandy
, Lance, lans n, gwaew, gwaewffon, bêr,
safwy, picell, beran, par, rheinen: vt,
ffleimio, agor dolnr; rheinio
Lancet, lan'set n, fflaim
; Lancinate, lan'sî.nät vt, rhwygo, llarpio,
dryllio, darnio
Land, land n, daiar, tir; gwlad: v,
tirio, glanio ; dadlw}'tho. Land-forces,
milwyr. Land-tax, y dreth fawr,
treth yfrenines. Arable land, llafur-
dir. Dry land, sychdir. High-land.
ucheldir. Low-land, iseldir
Landau, lan.dô' u, math o gerbyd
Landed, lan'ded a, tiriog; wedi tirio.
Landed-property, tiriogaeth [Almaen
Landgrave, land'grav n, enwad yn yr
Landholder, land'höl.dûr n, deiliad tir
Landing, lan'ding n, porthfa. Landing-
place, pen grisiau, glanle
Landlady, land'lä.dî n, meistres tir;
tafarnwraig, meistres tafarn
Landless, land'les a, didir
Landlord, land'lôrd n, meistr tir; ta-
farn wr [terfyn
Landmark, land'mark n, ffin, cyfnn,
Landscape, land'skap n, arbeiaeth, golwg
ar diroedd. Landscape painting, dar-
luniadaeth arbeiol [fesurydd
Landsurveyor, land'sur.va.ur n, daiar-
Landwaiter, land'wä.tûr n, tollwyhwr
Landward, land'wûrd ad, tua'r tir
Lane, län n, heolan, heol gyfyng, wtre
Language, lang'gwäj n, iaith; tafod-
iaith, ymadrodd. A strange language,
anghynaith. Barbarous language,
brithiaith, briwiaith. One's native
language, iaith ei fam. Welsh lan-
guage, Cymraeg [null tafod
Langwet, lang'gwet n, unrhyw beth yn
Languid, lang'gwid a, llesg, methedig,
egwan, digalon, dihoen
Languish, lang'gwish vi, nychu, methu,
dihoeni, llesgäu, gwanhau
Languishment, lang'gwish.ment »,nych-
dod, dihoeniad, nych
Languor, lang'gwûr n, gwendid, Uesg-
edd, llyfrdra, nychdod
Laniary, lan'yur.î n, cigyddfa, cigyddle.
Laniaries, ysgythrddant
Laniate, lan'î.ät vt, darnio, cigyddio
Laniferous, lâ.nif'ur.us, Lanigerous, lâ--
nij'ur.us a, gwlanog
Lanifice, lan'î.fis n, gweithfa gwlan
Lank, langk a, cul, teneu; llibin, llipa.
A lank person, llabwst, llabi, chmach
Lankness, langk'nes n, teneuder
Lanner, lan'ûr n, math o hebog
Lanneret, lan'ur.et n, hebogyn
Lansquenet, lans'ken.et n, milwr traed ;
math o chwareu cardiau
Lantern, lan'tûrn n, llusern. Lantern-
jaws, gwyneb teneu
Lap, lap n, arffed; afflau, arffedog: v,
llepian; amblygu
Lapdog, lap'dog n, arffedgi
Lapful, lap'fẁl n, arffedaid; arfifedogaid
Lapicide, lap'î.s'id n, saer ceryg
Lapidary, lap'î.dur.î, Lapidist, lap'î.dist
n, maenydd, maen-gabolwr, gemydd
183
LAV path, fat, êre, met, mâ-rîne, pin, ôrb, on, curve, cut, tŵ=too, tẁk=took;
Lapidate, lap'î.dät vt, llabyddio, lladd â
cheryg
Lapidation, lap.î.dä'shun re, llabyddiad
Lapideous, lâ.pid'yus a, caregaidd, careg-
Lappet, lap'et re, llipddarn [og, maenol
Lapse, laps re, llithrad, syrthiad ; gwall :
vi, llithro, cwympo; dygwydd. Lapse
of time, ennyd [heibio
Lapsed, lapst a, syrthiedig; wedi myned
Lapstone, lap'stön re, arffedfaen crydd
Lapwing, lap'wing re, coniicyll, cornicell,
cornchwigl [k>ng
Larboard, ìâr'bô'rd re, yr ochr aswy i
Larceny, lâr'sî.nî re, lladrad. Petty
larceny, cbwiwladrad
Larch, lârtsh re, llarswydden, llavwydden
Lard, lard re, bloneg : v, blonegu ; pesgu
Larder, lâr'dûr re, cig-gell, bwydgell
Large, lârj a,helaeth,eang,mawr, maith,
gorfawr. As large, cymmaint. At
large, yn rhydd ; yn gyflawn. To set
at large, rhyddhau [dei
Largeness, lârj'nes re, mawredd, helaeth
Largess, lâr'jes re, anrheg, rhodd
Lark, lark re, uchedydd, ehedydd, hed-
ydd, meilierydd. Wood-lark, eniden
Larkspur, lark spur re, llysiau yr uched-
Larum, lar'um re, rhybudd [ydd
Larva, larVa (p larva?, lar'vi) re, macai
Larynx, lar'ingks n, beudag
Lascivioiis, la.siv'yus a, anllad, nwyfus,
trythyll, anniwair [rwydd
Lasciviousness, la.siv'yus.nes n, anllad
Lash, lash ro, llach, gwialenod; carai
fflangell : v, llachio, fflangellu, fírew-
yllu; rhwymo
Lask, lask n, y dolur rhydd
Lass, las n, merch, herlodes, llances,
geneth. Lass-lorn, wedi colli ei gariacl
Lassitude, las'î.tüd n, lludded, blinder
Last, last a, olaf, diweddaf : ad, yn olaf :
sd. — Late : vt, parhau, para, aros, ym-
aros : n, pren troed ; rhif neu bwysau
o amry w fath. At last, o'r diwedd, yn
y diwedd. To breathe one's last,
trengu, marw [safadwy, dalus
Lasting, las'ting a, parhäus, parhaol,
Latch, latsh n, clicied : v, cliciedu
Latchet, lat'shet n, carai neu linyn esgid
Late, liit {latter, last) a,hwyr, diweddar :
ad, yn hwyr. Of late, yn ddiweddar.
To grow late, hwyrhau, myned yn
hwyr [der
Latency, lä'ten.sî n, tywyllni, aneglur-
Lateness, lat'ues n, diweddarwch
Latent, Hi 'tent a, dirgel, cudd, anamlwg
Lateral, lat'ur.al a, ystlysol, ochrol
Lateran, lat'ur.an n, eglwys yn Ehufain
Lath, lâth (p laths, laTHz) n, aseth,
eisen, dellten: vt, eisio, delltu
Lathe, Iüth n, troell, troadur
Lather, lam'ûr n, sebondrwyth: v,
seboni, sebondi^wytho [Lladinaidd
Latin, lat'in n, Lladin, Lladinaeg: a,
Latinism, lat'in.izm n, Lladinddull;
Lladiniaeth [wr
Latinist, lat'in.ist n, Lladinydd, Lladin-
Latinity, lâ.tin'í.tî n. Lladiniaeth, Lladin
Latinize, lat'in.Yz v, Lladinio [croew
Latisb, lii'tish a, hwyraidd, lied hwyr
Latitancy, lat'î.tan.sî n, celedigaeth
Latitant, lat'î.tant a, cuddiedig, celedig
Latitude, lat'î.tüd n, lledred; llydander,
eaogder ; pellder oddi wrth y cyhydedd
Latitudinanan, lat.î.tii.dì.nê'r'i.an n,
rhydd-dybiwr, penrhyddiad
Latrant, lä'trant a, cyfarthol
Latten, lat'en n, llatwm, alcan, efydd
Latter, lat'ûr a, olach, hwyrach, diwedd-
arach; olaf, hw^-raf, diweddaraf o'r
ddau, sd, — Late [wellt
Lattermath,lat'ûr.math «, adladd, aeth-
Lattice, lat'is n, dellt; delltwaith, cledr-
wy: vt, delltu, eisio, cledrwyo
Laud, lôd n, mawl, moliant, clodforedd,
canmoliaeth: vt, canmol, clodfori, moli
Laudable, ló'dâ.bl a, canmoladwy, gwiw-
glod, hyglod [weddnaws y pabi
Laudanum, lod'â.num n, cysglyn. syl-
Laudatory, lô'dâ.tur.î a, moliaimoL clod-
forol, canmohaethol
Laugh, lâf v, chwerthin, chwarddu.
Laughing-stock, gwatwarnod. Horse- .'
laugh, crechwen. To burst out a
laughing, codi crychwen. To laugh
at one, chwerthin ambenun ; gwatwaru
Laughable, lâf 'â.bl a, chwerthinus, di- '|
grif [chwerthiniad i
Laughter, lâf 'tûr n, chwerthin. chwardd,
Launch, lântsh v, gwthio neu ddisgyn |
'V môr; ergydio, tafiu, bwrw
Launder, lân'dûr n, dyfrgafn
Laundress, lán'dres n, golchyddes
Laundry, lân'drî n, golchdy, golchfa
Laureate, lô'rî.ät n, cadehfardd, pen-
fardd, llawrwyddfardd : a, coronedig i
ii llawrwydd
Laurel, lor 'êl n, llawrwydd, llawryf, Uor-
wydd, pren y gerwin: vt, coroni â
llawrwydd [ llawrwydd
Lauriferous, lô.rif'ur.us a, yn dwyn
Lava, lii'va re, sylwedd gwydrol a ffryd-
ia allan o losgfynyddöédd, llosg^y ■
Lavation, la.va'shuu w.golclùaù^glauhâd
184
ôre; läte, line, nö, müte; she, zh=z azure; thin, thìs; j:
:dzh.
LEA
Lavatory, lav'a.tur.i n, golehfa ; baddon.
ymdrochle, trochfa, trochle
Lave, lav v, golchi ; trochi ; dyfrhau
Lavender, lav 'en. dm* n. llafant
Laver. lii'vur n, noe, golchnoe, osged
Lavish, lav'ish vt, afradu, gwastraffu,
ofera, treulio: a, rhy hael, treulgar,
afradlawn, gwastraffus [lonedd
Lavishness, lav'ish.nes n, corawd, afrad-
Law, 10 n. cyfraith, deddf ; rheol. Canon
or ecclesiastical law, cyfraith eglwys.
Ceremonial law, cyfraith ddefodol,
cyfraith Iuddewig, cyfraith Moses.
Civil law, cyfraith y byd, cyfraith
. wladol. Common law, cyfraith anys-
grifenedig, cyfraith y wlad. Martial
law, cyfraith rhyfel. Moral law, y
ddeddf foesol. Organic law, deddf
ardumiol. Physical law, deddf natur-
iol. Poor law, cyfraith y tlodion.
Statute law, cyfraith ysgrifenedig,
cyfraith seneddol. Brother-in-law,
brawd yng nghyfraith
Lawful, lô'fẁl a, cyfreithlawn
Lawfulness, lô'fẁl.nes n, cyfreithlonedd
Lawgiver, lo'giv.ur n, deddfwr, deddf-
roddwr
Lawless, lô'les a, digyfraith, diddeddf
Lawn, Ion n, llanerch, gwastadfaes;
sindal [raith
Lawsuit, lô'süt n, cynghaws, cwyu cyf-
Lawyer, lô'yûr n. cyfreithiwr
Lax, laks a, rhydd; llac,yslac; anghryno.
anghywraint, didrefn: n, y dolur
rhydd, math o bysgodyn [llacâd
Laxation, lak.sa'shun n, rhyddhâd;
Laxitive, lak'si.tiv a, rhyddhaol, rhydd-
bair: n, carthai, cyffyr rhyddhaol
Laxity, lak'si.ti, Laxness, laks'nes n,
rhyddni, darymred, y dolur rhydd
Lay, lä n, can, cerdd; pruddgerdd:
, haen: n, lleygol: vt (pt Scpp laid),
gosod, dodi, lieu; gostegu; dal, cy-
ngwystlo; dodws: pp. — Lie. Lay-
land, gwyndwn, tondir. To lay about
one, llachio, ffonodio. To lay aside,
rhoi heibio. To lay out money, treulio
arian. To lay up, ystorio. I lay it
down, yr w)^ yn ei osod i lawr. I lay
down, gorweddais
Layer, lä'ûr n, haen, gwanaf; gwely;
■ planfrigyn, plangyff; iar ddodwyog
Layman, lä 'man n, gwr lleyg, lleygwr
Laystall, lä'stôl n, tomen, tomle
Lazar, la'zur n, dyn heintus. Lazar-
house, clafdy [ysbytty
Lasarette, laz".â,ret' n, clafrdy, "clafdv;
Laziness, la'zi.nes n, diogi, syrthnij
seguryd, segurdod [dioglyd
Lazy, läzî a, diog, musgrell, swrth,
Lea, íî n, tir cauedig, llawnt, doldir
Lead, led n, plwm ; plymen
Lead, lid (pt & pp led) v, arwain,
tywys; blaenori
Leaden, led'n a, o blwm
Leader, lî'dûr n, arweinydd, tywysog,
blaenor. Leader of a faction, corn y
gynhen
Leaf, lif (p leaves) n, deilen, dalen
Leafless, lîf'les a, diddail, heb ddalen
Leafy, lî'f î a, deiliog
League, lîg n, cyfammod, cyfundeb;
tair milltir : vi, cynghreirio, cyfuno
Leak, lîk n, agen, hollt, dyferfa, dyfer-
hollt : v, gollwng dwfr, gollwng, gyll-
wng. To spring a leak, ymagenu
Leakage, li'kaj n, iawn am golled a geir
trwy ddyfrholltau
Leaky, li'ki a, agenog, holltog
Lean, lin a, teneu, cul: v (pt & pp
leant, lent), pwyso ar; gogwyddo at
Leanness, lîn'es n, teneuder, culni, cuh
Leap, lip w, naid, 11am, crychlam: v
(pt & pp leapt, lept), neidio, llamu.
Leap-frog, math o chwareu plant.
Leap-year, blwyddyn naid
Learn, lurn (pt & pp learnt, lûrnt) v,
dysgu, cymineryd dysg ; deall. Apt
to learn, hyddysg
Learner, lûr'nûr n, dysgwr, ysgolhaig
Learning, lûr'ning n, dysg, ysgolheigdod,
lien, dysgeidiaeth
Lease, lis n, gafaelrwym, ammodrwym,
ammodweithred: vt, gosod dros amser
penodol, lloffa
Leaser, lî'sûr n, Uoffwr, casglwr
Leash, lîsh n, llinyn neu garai dywyso,
cynllyfan; tri [deb
Leasing, li'zing n, twyll, celwydd, geu-
Least, list n, lleiaf, bychanaf: ad, yn
Ueiaf : sd. — Little. At least, o leiaf
Leasy, li'zi a, teneu, ysgafn, disylwedd
Leaf, lit n, ffos, dyfrlle, dyfrgronfa
Leather, leTH'fir ra,lledr,croen. Leather-
coat, math o afal. Leather-dresser,
cyweiriwr Uedr. Leather-seller, lledr-
wr. Scraps of leather, lledrach
Leathern, leTH'ûrn a, lledrin, o ledr
Leathery, leTHur.î a, lledraidd, fel lledr
Leave, liv n, cenad, rhyddid, trwydded,
caniatâd: v (pt & pp left), gadael;
gadu; ymadael. To leave by will,
cymmynu. To leave off, peidio â. Leav-
ings, gweddillion, olion
185
LEN path, fat, êre, met, mâ-rîne, pin, ôrb, on, curve, cnt, tŵ=too, tẁk=took ;
Leaved, lîvd a, deiliog. Many-leaved.
amlddeiliog, amlddalenog
Leaven, lev'n n, surdoes, eples: vt,
surdoesi, eplesu, lefeinio [dail twrch
Leaves, livz tip. — Leaf. Park-leaves,
Lech, letsh vt, llyfu
Lecher, let'shûr n, anlladwas, gordderch-
wr: vi, puteinio, trythyllu
Lecherous, let'shur.us a, trythyll, anllad,
serth [tesach
Lechery, let'shur.î n, anlladrwydd, dyre,
Lection, lek'shun n, darllen, darlleniad
Lectionary, lek'shun.ur.i n, llyfr gwas-
anaeth Pabaidd
Lecture, lek'tshur n, llith, darlith, llen-
lith ; pregeth, gwers ; sen, cerydd : v,
darllen, pregethu, darlithio
Lecturer, lek'tshur.ur n, darlithiwr,
pregethwr [yddiaeth
Lectureship, lek'tshur.ship n, darllen
Led, led pt & pp. — Lead
Ledge, lej n, rhes, haen ; cefnen ; ymylfa
Ledger, lej'ûr n, cyfriflyfr, gorsaflyfr.
Ledger-hnes, llinellau chwanegol
Lee, lî n, yr ochr gyferbyn â'r gwynt.
Lees, gwaddod, gwaelodion
Leech, lîtsh n, gele, geloden, meddyg
anifeiliaid. Cow-leech, gelen bendoll.
Horse-leech, gele'r meirch. Leech-
craft, y gelfyddyd o iachäu anifeiliaid
Leek, lik n, ceninen {p cenin). House-
leek, llysiau pen tai, llysiau'r gwaew.
Leek-porridge, cawl cenin
Leer, li'r n, cilolwg, cilwen : v, cilolygu
Leet, lit n, Uys, Uysddydd, maenorlys
Leeward, lî'wûrd ad, oddi wrth y gwynt,
gyferbyn â'r gwynt
Left, left a, aswy, chwith, asw: pt 8c pp
— Leave. Left hand, Haw aswy, llaw
chwith, cledd
Leg, leg «, coes, clun, esgair, llorp, ber.
Long-legged, hirgoes, tal. Three-
legged stool, ystôí deirtroed
Legacy, leg'â.sî ?i, cymm)Tirodd, cym-
myn, rhodd ewyllys, gwyllysged
Legal, lî'gal a, deddfol, cyfreithlawn,
cyfreithiol [reithlondeb
Legality, lî.gal'î.tî n, deddfoldeb, cyf-
Legalize, li'gal.iz vt, cyfreithloni
Legate, leg'ät n, cenadwr y Pab [rodd
Legatee, leg.â.tî' n, derbyniwr cymmyn-
Legation, lî.gä'shun n, cenadwriaeth
Legator, leg.â.tôr' n, cymmynwr
Legend, lej'end «, lüthlyfr; coeg chwedl
hanesyn; craifft ar ddarn aur neu
arian [ffugiol
Legendary, lej'en.diu\î a, dychymmygol,
Legerdemain, lej . ûr . dî . man' n, castiau
llaw ysgafn, hudgastiau, chwidogaeth
Legerity, lî.jer'î.tî n, ysgafnder, sionc-
Legging, leg'ing n, coesarn [rwydd
Legible, lej'i.bl a, darllenadwy
Legion, lî jun n, lleng, llu
Legionary, lî'jun.ui-.î a, llengol; lluosog
Legislate, lej'is.lät vi, g^vneyd deddfau
Legislation, lej .is.lä 'shun n, gosodiad
deddfau, arlywiad, llywodraethiad
Legislative, lej'is.lii.tiv a, deddfwneuth-
urol, llywodraethol
Legislator, lej'is.lä.tûr n, gwneuthurwr
cyfraith, deddfwr, rheolwr, seneddwr
Legislature, lej'is.lä.tshùr n, llywodr-
aeth, deddfwyr, seneddwyr
Legist, li'jist n, cyfreithiwr, un dysgedig
yn y gyfraith
Legitimacy, lî.jit'î.mä.sî n, cyfreithlon-
edd, iawnedd; genedigaeth, cyfreith-
lawn [vt, cyfreithloni, breinio
Legitimate, lî.jit î.mät a, cyfreithlawn:
Legume, leg'iim, Legumen, lî.gü 'men n,
pys, ffa, ydrawn [fel ffa
Leguminous, lî.gü'mî.nus a, ydrawnol,
Leisurable. lezh'ur.a.bl a, hamddenol
Leisure, lezh'ur n, odfa, seibiant, arfod,
hamdden, amser fbwyll
Leisurely, lezh'ur.li ad, yn arat, gan
Leman, lem'an n, cywelywr; gordderch
Lemma, lem'â n, rhagosodiad [melynhir
Lemon, lem'un n, math o eurafal, afal
Lemonade, lem.un.äd' n, diod eurafalau
Lemur, lî'mûr n, math o epa
Lend, lend {pt & pp lent) vt, rhoi
echwyn, rhoi benthyg ; llogi. To lend
an ear, rhoi clust, gwrando
Lender, len'dûr n, rhoddwr echwyn
Length, length n, hyd, hirder, meithder
pellder. At length, o'r diwedd, bell-
ach, weithian. At his length, ar e :
hyd. Of equal length, cyhŷd
Lengthen, leng'thn v, estyn, hwyhau
ìúrio, hirhau
Lengthwise, length'wiz ad, gyda'r hyd I
Lenient, lî'nî.ent a, tyner, esmwyth
Lenify, len'î.fi' vt, tyneru, llinaru, es
mwytho, tirioni ' [mwythac v
Lenitive, len'i.tiv n, llinarycld : a, es
Lenity, len'î.tî n, tynerwch, tiriondeb
Lens, lenz n, gwydr cynghrwn, cryD
wydryn
Lent, lent n, y grawys : pt & pp. — Len
Lent, lent, Lenten, len'ten a, grawysol
Lenticular, len.tik'ii.lur a, deugrynol
Lentils, len'tilz n, manbys, gwygby
pys y llygod, pys y wig
186
ore; late, line, nö, müte; she, zh=z azure; thin, this: j=dzh.
LIB
Lentigo, len'tî.gö re, brychni
Lentous, len'tus a, gwydn, glydiog
Lentur, len'tûr re, gwydnedd ; arafwch
Leod, lî'od re, cenedl, pobl, gwlad
Leonine, lî'ö.n'ín a, llewaidd [glwyf
Leontiasis, lî.on.t'i'â.sis re, math o wahan-
Leopard, lep'ûrd re, llewpart
Leper, lep'ûr re, un gwananglaf
Leporine, lep'ö.r'ín a, ysgyfarnogaidd
Leprosy, lep'rö.sî re, gwahanglwyf, clefri,
brech yr Iuddewon
Leprous, lep'rus, Leperous, lep'ur.us a,
gwahanglwyfus, gwahanglai"
Leptology, lep.tol'ö.jî re, eglurhâd manwl
o bethau dibwys
Less, les a, llai : ad, yn llai : cd. — Little.
Much less, llawer llai, llai o lawer,
chweithach. Causeless, diachos. End-
less, diddiwedd, diderfyn
Lessee, le.sî' re, ammod-ddeiliad [treio
Lessen, les'n v, bychanu, lleihau ; toho ;
Lesser, les'ûr a, llai : cd. — Little
Lesson, les'n re, gwers, llith, darhth : vt,
gwersu, rhoi gwers, dysgu
Lessor, les'ôr re, rhoddwr ammodysgrif,
ammodosodwr
Lest, lest c, rhag, fel na, fel nas
Let, let re, attalfa, rhwystr, lludd: vt
{pt&pp let), gadael; goddef; attal,
Üuddio; hurio; llogi; gosod. Let
him alone, gad ef yn llonydd; gad
iddo. Let me hear, moes (par, gad,
dyro) i mi glywed. Let us go, awn.
Let God arise, let his enemies be
scattered, cyfoded Duw, gwasgarer ei
elynion. To let blood, gollwng gwaed,
gwaedu. To let off* saethu, ergydio
Lethal, lî'thal a, marwol, angeuol
Lethargic, li.thar'jik a, hunglwyfus, â'r
hunglwyf arno ; cysglyd, swrth
Lethargy, leth'âr.jî re, yr hunglwyf;
gorgwsg, gorhun
Lethe, lî'thî re, ebargof, afon anghof
Lethean, lî.thí'an a, anghofus
Lethiferous, lî . thif 'ur.us a, angeuol,
dinystriol
Letter, let'ûr re, Uythyren; llythyr: vt,
llythyrenu ; llythyru. Letter-bag,
Uythyrgod. Letter-case, llythyrglawr.
Letter-founder, llythyrenydd. Let-
ters-patent, breintlythyrau, breint-
ysgrif. Letter-press, argraffwasg. A
man of letters, dyn dysgedig, dyn
llythvrenog. Capital letters, PRIF
LYTHYRENAU. Small capital let-
ters, PRIF LYTHYRENAU MAN. $3laCÍl
letter, Uythyren ddu
Lettuce, let'is re, gwylaeth. Lamb's
lettuce, llysiau yr oen
Leucorrhasa, lii.ko.ri'a re, gwynlif
Levant, lev'ant a, dwyreiniol
Levant, li.vant' re, arfordiroedd dwy-
reiniol Môr y Canoldir
Levee, lev'i re, bwrdd ymdrwsio ; boreu-
ymweliad neu gyfarchiad; cynwyre
Level, lev'el re, gwastadedd, gwastad;
gwastodyn ; cydraddiad ; annelfa, cyf-
eirfa; cyfeirffos; cyferdwll: a, gwas-
tad, llyfn; cywir; cyfartal: vt, gwas-
tatäu, llyfnu, llyfelu ; annelu, cyfeirio.
Level with, yn un â
Leveller, lev'el.ur re, gwastatäwr
Levelness, lev'el .nes re, gwastadrwydd
Lever, H'vur re, trosol, gwif [glasdorch
Leveret, lev'ur.et re, ysgyfarnog ieuanc,
Leverock, lev'ur.ok re, hedydd, ehedydd
Leviable, lev'ya.bl a,trethadwy, codadwy
Leviathan, lî.vi"â.than re, y morfil, neu
ef allai yr afanc [llyfnhau
Levigate, lev'i.gat vt, rhwbio; malu;
Levite, li'v'it re, Lefiad [aidd
Levitical, li.vit'i.kal a, Lefiaidd, Lefitic-
Levity, lev'i.ti re, ysgafnder, maswedd
Levy, lev'i vt, trethu, codi dirwy, codi
teyrn-ged ; codi gwŷr. To levy war,
dechreu rhyfel " [anllad, diffaith
Lewd, liid a, anfad, brwnt, serth, try thyll,
Lewdness, liid'nes re, anlladrwydd
Lexicographer, lek.sî.kog'râ.fûr re, geir-
lyfrwr [iadwraeth
Lexicography, lek.si.kog'ra.fi re, geir-
Lexicology, lek.sî.kol'ö.jî re, geirystyr-
iaeth, geirofyddiaeth
Lexicon, lek'si.kun re, geirlyfr, geiriadur
LiabiHty, l'i.â.bü'î.tî re, cyfrifoldeb,
rhwymedigaeth, y cyflwr o fod yn
agored i beth. Liabilities, dyledion
Liable, li'â.bl a, darostyngedig, rhwym-
edig, agored [wyddgi
Liar, l'í'ûr re, celwyddwr, geuwr, eel-
Libation, lî.bä'shun re, diodoffrwm
Libel, l'i'bel re, cabledd, athrodiaeth,
duchan, enlhb : v, enllibo, athrodi, go-
ganu [enllibwr
Libeller, li'bel.ûr re, cabldraethydd,
Libellous, li'bel.us a, athrodus, enlllbus
Liberal, lib'ur.al a, hael, syber, cedol;
rhydd, diragfarn; boneddigaidd. Li-
beral arts, celfyddydaurhyddedog,cel-
fyddydau breiniol; sef, gramadeg,
areithyddiaeth, rhesymeg, rhifydd-
iaeth, meidrofyddiaeth, cerddoriaeth,
ac anianddysg. Liberal translation,
cyfieithiad anghaeth neu rydd
187
LIK path, fat, ere, met, mâ-rîne, pin, ôrb, on, curve, cut, tŵ=too, tẁk=took ;
Liberality, lib.u.ral'î.tî n, haelioni,
syberwyd [hael
Liberalize, lib'ur.al.i'z vt, gwneyd yn
Liberate, lib'ur.ät vt, rhyddhau, gollwng
yn rhydd, digaethu [gollyngdod
Liberation, lib.u.rä'shun n, rhyddhâd,
Libertine, lib'ûr.tin n, un penrydd, ot'er-
ddyn ; anlladwr : a, penrydd, anghref-
yddol, anllad
Libertinizm. lib'ur.ti.nizm n, penryddid
Liberty, lib'ûr.tî n, rhyddid, trwydded,
braint; cenad; hyfder; cyffin, flin,
terfyn. To set at liberty, rhyddhau,
gollwng. To take the liberty, cyni-
meryd cenad, bod yn hyf
Libidinist, lî.bid'î.nist n, anlladwr
Libidinous, li.bid'i.nus a, anniwair, an-
llad, gordderchol
Libra, l'i'brâ n, arwydd y Fantol
Librarian, lî.bré'r'i.an n, llyfrgellwr,
llyfrwr, llyfrydd [Myfrgrawn
Library, l'i'brur.î n, llyfrgell, llyfrfa;
Librate, li'brät vt, mantoli, pwyso
Libration, li.br ä 'shun n, mantoliaeth
Lice, lis np. — Louse
License, li'sens n, trwydded, rhyddid.
cenad, caniatâd : vt, cenadu, trwydded u
Licentiate, li.seii'shî.ät n, trwyddedog
Licentious, li.sen'shus a, penrydd, atre-
olus [ryddid
Licentiousness, li'.sen'shus.nes n, pen-
Lichen, litsh'en n, goferllys, llysiau yr
af'u, cen y ceryg
Lichen, li 'ken n. tarwden, tarddwreinyn
Licit, lis'it a, cyfreithlawn
Lick, lik n, llyfiad, llaib: vt, llyfu.
Ueibio, llenio. Lick-spittle, truthiwr,
gwenieithwr [felus
Lickerish, lik'ur.ish a, mwythus, dant-
Licorice, lik'ur.is n, math o wraidd,
perwraidd, y gwylys
Lictor, lik'tur n, rhingyll Khufeinig
Lid, hd 11, caead, clawr, hulier
Lie, lî B, celwydd, anwiredd : vi, dywedyd
celwydd. Lying, yn dywedyd cel-
wydd; anwir. You tell a great lie,
ti a ddywedi gelwydd yn dy ddannedd
Lie, li" ( pt lay, pp lain) vi, gorwedd ;
ymorwedd. Lying down, yn ei or-
wedd. To lie in wait, cynllwyno.
To lie in, esgor. A place to he down,
gorweddfa
Lief, lîf ad, yn ewyllysgar, )ti gystal
Liege, lij a, fryddlawn, cywir, ufudd;
gwarogaethol: n, arglwydd, penadur
Lieger, li'jûr n, ceuadwr trigiannol
Lieu, lii », lie. In lieu of, yn lie
Lieutenancy, hv.ten'an.si, Lieutenant-
ship, liv.ten'ant.ship », rhaglawiaeth,
isgadbeniaeth ; dirprwyaeth
Lieutenant, liv.ten'ant n, rhaglaw, is-
gadben. Lord lieutenant, arglwydd
raglaw
Life, li'f (p lives) n, bywyd, einioes,
oes, hoedl; buchedd; bywiognr\-dd.
A long life, hirhoedl. Single life,
gweddwdod. Long-lived, long'l'ivd,
hirhoedlog, hir ei oes. Short-lived, !
short Tivd, byrhoedlog, bjT ei oes;
dibara. [aidd
Lifeless, li'f 'les a, difywyd, marw ; marw-
Lifetime, lif'ti'm n, oes, einioes; hoedl
Lift, lift n, codiad; dyrchafiad; hwp, .
hwbiad : vt, codi, dyrchafu, cwnu
Ligament, lig'â.ment n, rhwymyn;
gieuyn, gewyn
Ligation, lí.gä'shun n, rhwymiad
Ligature, hg'â.tshü'r n, rhwymyn,
cyfrwym; llythyren ddyblyg, megys '
fl, ffi. ae, 03
Light, lit (Jit) n. goleu, gole, goleuni, I
gwawl, llewyrch; canwyll; ffenestr:
a, goleu, dysglaer ; ysgafn ; disylwedd : j
v, goleuo; cynneu; disgyn. Light- 1
footed, Light-heeled, gwisgi, ysgafn- j
droed. Light-horse, marchoglu yn 3
dwyn arfau ysgafn. By day-light,!
wrth liw dydd, hw dydd
Lighten, l'i'tn v, UewjTchu, goleuo;'
melltenu, cynneu dreigiau, taflu mellt; |
yggafehau ; shioli
Lighter, lî'tûr n, bad ysgafn. Lighter-:
man, cychwr, badwr [dwr.l
Lighthouse, li't'hûẃs n, goleudy, goleu- 1
Lightness, lit 'nes n, ysgafnder; sionc-|
edd, siriolder ; anwadalwch; goleudÉ
Lightning, li't'ning n, mellt, lluched
Lights, fits np, ysgyfaint; goleuadau I
Lightsome, l'it'sum a, goleulawn ; siriol I
oenus, bywiog
Ligneous, lig'nî.us a, prenaidd, bren *
Ligure, l'í'gü'r n, maen gwerthfawr
Like, lik a, tebyg, cyffelyb, cyfryw
eynhebyg, unfath, uiiwedd: v. caru
hoffi; dewis, dymuno, mynu: ad, yi
debygol, fel, megys; -aidd. Like 1
child, plentynaidd. Like a dog, ciaidd
To his liking, i'w fodd
Likelihood, likUhwd, Likeliness. lik'li
nes n, tebygoliaeth, t«bvgolrwydd
Likely, lik'li a, tebygol : ad, yn debygc
Liken, li'kn vt, teVygu, cytfelybu; cy
inharu [delw, arlu
Likeness, lik'nes n, tebygrwydd; llui
188
ôre ; late, line, no, miite ; she, zh=z azure ; thin, thìs ; j=dzh. LIT
Likewise, lik'wiz ad, felly, yn yr un
modd : c, hefyd
Lilac, li'lak n, "math o bren
Lily, lü'î n, lili, elestr. May lily, Lily
of the valley, lili'r dyffrynoedd.
White water lily, alaw'r dwfr, y fag-
wyr wen. Yellow water lily, y bwltys
Limation, l'i.mä'shun n, caboliad
Limb, lim n, aelod; cetyn, darn: vt,
diaelodi, darnio, dryllio
Limbec, lim'bek n, disdyll-lestr [twyth
Limber, lim'bûr a, llipa, hyblyg, ys-
Limberness, lim'bûr.nes n, ystwythder
Limbo, lim'b'd n, utfern, purdan ; carchar
Lime, lim n, calch; glud: vt, calchu;
gwyn-galchu; gludio. Lime-stone,
calchfaen. Lime-tree, palalwyf, eur-
wernen, gwaglwyf. Lime-twigs, glud-
wydd. Slaked lime, calch tawdd.
Quick lime, calch brwd, calch poeth
Limehound, lim'hûŵnd n, gwaedgi
Limit, lim'it n, terfyn, ffin, cyffin, goror:
vt, gosod terfyn ar, penu, cyffinio
Limitary, lim'î.tur.î a, cyfhniol, terfynol
Limitation, lim.î.tä'shun ?i, terfyniad
Limn, lim i'i,eilunio, tynu Hun, delweddu
Limner, lim'nûr n, eiluniwr, delweddwr,
lluniedydd, paentiwr
Limous, l'i'mus a, lleidiog, glydog
Limp, limp a, llipa, masw, ystwyth, hy-
blyg : vi, clunhecian, cloffi, selgyngian
Limpet, lim'pet n, brenigen, llygad
myharen [têr
Limpid, lim'pid a, gloew, tryloew, claer,
Limpidness, hm'pid.nes n, gloewder,
claerder [blygedd, maswedd
Limpness, limp'nes n, ystwythder, hy-
Limy, li'mî a, calchaidd; gludiog,
gwydn [bin
Linchpin, lintsh'pin n, gwarbin, echel-
Line, I'm n, llinyn; llin; llinell; ffunen;
. rhes; amglawdd: vt, llinellu, llinynu;
amresu, rhesu. Line of battle, cadres.
Line of battle ship, cadreslong
Lineage, lin'î.äj n, ach, llinach, llin;
hil, tylwyth, hiliogaeth, bonedd
Lineal, lin'yal a, unionlin, llin-lin;
llinellol, olynol
Lineament, lin'yâ.ment n, gwjmebwedd,
gwynebddull. pryd, gwedd
Linear, lin'yûr a, llinellog, llinellaidd
Lineation, hn.î.ä'shun n, llinelliad, ar-
liriiad [Linen-draper, llieiniwr
Linen, hn'en n, llian, lliain, llieinwe.
r -.ing, ling n, breninbysg ; grug, myncog
dinger, ling'gur v, gohirio, oedi, aros;
sefy llian, chwarian
Linget, ling'get n, tafodyn
Lingo, ling'gö n, ffregod, iaith drwsgl
Linguacious, ling.gwä't<hus a, baldordd-
us, tafodrydd, siariadus
Linguist, ling'gwist n, ieithydd
Liniment, lin'î.ment n. enaint, iraid, eli
Lining, l'i'ning n, gwrthlain
Link, lingk n, dolen, cadwyndorch,
modrwy ; canwyll byg, ffaglen : v, dol-
gydio, cydfachu, cydgadwyno, cyd-
nvymo, cyssylltu, cydio. Link-boy,
cariwr canwyllau pyg, ffaglenwas
Linnet, hn'et n, llinos, llinosen, aderyn
y llin. Read-headed linnet, llinos
bengoch. Mountain-linnet, llinos y
mynydd
Linseed, lin'sîd n, had llin, llinhad
Linseywoolsey, lin.zi.wwl'zi n, tenlli r
cymmysgwe o lin a gwlan
Linstock, lm'stok n, ffondanio, tanffon
Lint, lint n, llieinrwd, naddion lliain
Lintel, lin'tel n, gwarddrws, capan drws
Lion, l'i'un n. Hew. Lion-hearted, dewr-
Lioness, li'un.es n, llewes [galon
Lionlike, l'i'un.l'ik a, llew-eilun ; dewr
Lip, lip n, gwefus, min ; gwefl. Large-
lipped. "Blubber-lipped, gwefusfawr,
gweflfaivr. Lip-devotion, rhithaddol-
iad. The lip of an animal, gwefl [iol
Lipothymous, lî.poth'î.mus a, llesmeir-
Lipothymy, lì.poth'î.mì n, Uewyg, lles-
Lippitude, íip'í.tüd n, cibddellni [mair
Liquation, l'i.kwa'shun n, toddiad, todd-
iant [igaeth
Liquefaction, lik.wi.fak'shun n, todded-
Liquefiable, hk.wi.fi'a.bl a, hydawdd,
toddadwy [^loewi, ymdoddi
Liquefy, lik'wi.fi v, toddi, dadmer; ym-
Liqiiescent, li.kwes'ent a, toddiadol
Liqueur, li.kur' n, gwirodlyn
Liquid, lik'wid n, gwlyb, lîyn, gwlybwr;
toddlythyren : a, gwlyb, llynol, hylif
Liquidate, lik'wi.dat vt, toddi, llyneidd-
io ; talu (dyled) f_gwirod
Liquor, lik'ur n, llyn, gwlybwr, diod,
Lisp, lisp v, bloesgi, bloesgsiarad
Lisping, lis'ping n, bloesgedd, bloesgni
List, list », rhestr, cofrestr, llechres,
mynegres ; eirionyn brethyn ; ymdrech-
fa, camp-gychwynfa : v, chwennychu ;
gwrando; rhestru
Listen, lis'n vi, gwrando, clustfeinio
Listless, hst'les a, dihawnt, diawch, di-
ofal, lledfrydig [sylw, syrthni
Listlessness/list'les.nes n, diofalwch, an-
Lit, lit pt & pp.— Light
Litany, lit'an.î n, gweddi gyfíredin
189
LOG path, fat, ere, met, mâ-rîne, pin, ôrb, on, curve, cut, tŵ=too, tẁk=took ;
Literal, lit'ur.al a, llythyrenol ; cywir
Literary, lit'ur.ur.î a, llenyddol, lìenorol,
Uythyrog, llythyriannol. Literary
man, lienor, llenydd
Literate, lit'ur.ät a, dysgedig, hyddysg
Literati, lit'ur.ä.tî n, dysgedigion, llen-
orion, llenyddion, llenogion, gwŷr lien
Literature, lit'ur.ä'tshûr n, llenyddiaeth,
llenoriaeth, Hen, dysg
Litharge, lith'ârj n, gorferw plwm
Lithe, liTH, Lither, li'THÛr, Lithsome,
li'TH'sum «, ystwyth, hyblyg, anwadal
Lithographer, lî.thog'râ.fûr ?i, maen-
argraffydd. [graffiad
Lithography, lî.thog'râ.fî n, maenar-
Lithomancy, lith'ö.man.sî n, maengoel
Lithontripic, hth.on.trip'ik a, maen-
doddol [drychwr
Lithotomist, lî.thot'ö.mist n, maen-
Lithotomy, lî.thot'ö.mî n, maendrychiad
Lithoxile, li.thok'sil n, pren caregedig
Litigant, lit'î.gant n, ymgyfreithiwr
Litigate, lit'î.gät v, cyfreithio ; ymgecru
Litigation, lit.î.gä'shun n, ymgyfreith-
iad, cynghaws [henllyd, cecrus
Litigious, lî.tij'us a, cyfreithgar; cyn-
Litigiousness, li.tij'us.nes n, ymgyfreith.
garweh ; cecru, cecraeth
Litre, lî'tûr n, mesur Ffrengig 61.028
o fodfeddi cyfangorff
Litter, lit'ûr n, elor feirch, cludai;
llaesod, gwasarn ; torllwyth, gwaling ;
annhrefn: v, gwasarnu; bwrw tor-
llwyth, porchellu, dyfod â moch bach
Little, lit'l (less, least) a, bach, bychan;
man, ychydig : n, ychydyg, ychydigyn,
tipyn, ticyn, bychodedd, bachigyn.
A little fountain, ffynnonell. A little
child, plentyn. A little tipsy, gofeddw,
lledfeddw. As little, cyn lleied. Ever
so little, y tipyn lleiaf. Give me
a little, rhoddweh i mi ychydig.
Give me little, rhoddweh i mi ond
ychydig. Little children, plantos;
plantach. Little ones, plant, rhai
bychain. Stay a little, aros ronyn. To
make little, bychanu, lleihau
Littleness, lit'l.nes n, bychander
Littoral, lit'ö.ral a, glanol, morlanol
Liturgy, lit'ûr.jî n, gwasanaeth cyft'redin,
ffurf o weddi'au cyhoeddus, ffurfwas-
anaeth
Live, li'v a, byw, bywiol, bywiog. A
live coal, marworyn (p marwor)
Live, liv vi, byw; bucheddu; oesi, hoedli.
To live on, ymborthi ar While I live,
yn fy mywyd, tra byddwyf. — Life
bywioliaeth,
Livelihood, lYv'li.hwd
cynnaliaeth
Liveliness, l'iv'K.nes n, bywiogrwydd.
Livelong, liv 'long a, maith, hirfaith
Lively, liv'li a, bywiog, bywiol ; hoenus,
hoew, lion, llawen, heinif
Liver, liv'ur n, yr au, yr afu ; bucheddwr.
Liver-clung, claf o'r llechau. Pigeon-
livered, ofnus, llwfr. White-livered,
cenfigenus. Affection of the liver,
auad
Liverwort, liv'ur .wûrt n, llysiau yr afu.
Leprous liverwort, cen y ceryg, clafr-
gen. Wild liverwort, llysiau'r dryw
Livery, liv'ur.i n, rhoddiad neu gadwad ,
meddiant; gosgorddwisg, swyddwisg.
Livery-man, gwr breiniol, dinesydd.
Livery-stabie, marchdy cyfiredin
Lives, li'vz np. — Life
Livid, liv'id a, dulas, cleisiog
Living, liv'ing n, bywiohaeth; person-
iaeth : a, byw, bywiol. yn fyw
Livre, H'vur «, darn o arian Ffrengig,
gwerth o ddeutu 9£c.
Lixivium, liks.iv'yum n, lleisw, trwyth
Lizard, liz'urd n, budrchwilen, madfall,
geneugoeg, gwedresi [Ddeheuol
Llama, lä'mâ n, cammarch America
Lo, lö i, wele, wela, nycha
Load, löd n, llwytb. pwys, baich, pwn:
v (pp laden), llwytho, beichio, pyn-
orio. Load-star, seren y gogledd
Loadstone, löd'stön n, ehedfaen, maen-
tynu, tywysfaen
Loaf, löf {p loaves) n, torth
Loam, löm n, tywodglai, mai-1, priddgla
Loamy, lö'mî a, priddgleiog, marlaidd
Loan, Ion n, benthyg, echwyn
Loath, löth a, anewyllysgar, anfoddlawn;
anfoddog [llaru, diflasi
Loathe, Iöth vt, ffieiddio, casäu, alaru
Loathsome, löTH'sum a, ffiaidd, adgas;
brwnt, ffinionllyd
Loathsomness, löTH'sum.nes n, ffieidd,
rwydd, adgasrwydd
Loaves, lovz np. — Loaf
Lob, lob «, drel, hurtyn, clwpa, penbw)'
Lobby, lob'î n, cyntedd, cynteddla
Lobe,"^ löb n, dernyn, rhaniad ; dalen )
Lobster, lob'stûr n, ceimweh, llegest
Local, lo'kal a, Ueol; cyfleol; setÿdlog
Locality, lö.kal'î.tî n, lleoldeb, hanfc
Ueol; sefyllfa [gosc
Locate, lo.kat' vt, Uehau, lieu, sefydl
Location, lo.ka'shun n, llehâd, llea<
gosodiad, sefydliad
Loch, lok n, llyn, llwch ; cvflaith
190 •
ôre; läte, line, nö, miite; she, zh=z azure; thin, thìs; j=dzh. LOO
Lock, lok n, clo, cloig ; cudyn ; dylofyn
o wlan; argae, argaeddrws: v, cloi;
cau. Fire-lock, dryll. A lock of
hair, cudyn o wallt. Locked jaw,
ymgauad yr ên, gengload. — Jaw
Locket, lok'et n, addurnglo, mynygl-
Lockram, lok'ram n, brasliain [dlws
Locomotion, lo.ko.mo'shun n, ymsym-
mudiad o le i le, hunansymmudiad
Locomotive, lo.ko.mo'tiv a, symmudlëig,
ymsymmudol : n, anweddbeiriant
Locust, lo'kust n, llindys [fariaeth
Locution, lo.kii'shun n, llafarddull, 11a-
Lodge, loj n, lletty, lluest, hafotty,
maesdy: v, llettya, trigo; aros; gor-
wedd. To lodge one's self, ymlettya
Lodgement, loj'ment n, lluest, gwersyll;
sefydliad ; sefyllfa, gorsaf ; cymmeriad
meddiant o weithiau'r gelyn
Lodger, loj 'fir n, lletty wr, gwestai
Lodging, loj'ing n, gwestty ( p gwesttai),
lletty, gwestfa
Loft, loft n, taflod, llwyf, hurtr; llofft
Loftiness, lof'tî.nes n, uchder; balchder
Lofty, lof 'tî a, uchel, aruchel, goruchel,
dyrchafedig ; uchelwych, trahausfalch.
Lofty words, geiriau chwyddedig
Log, log n, cyff, boncyff, cipyll. Log-
book, llyfr y cyfrifbill. Log-line,
llinyn y cyfrifbill
Logarithm, log'u.rithm n, dirprwyn,
Science of logarithms, dirprwyniaeth
Loggerhead, log'ûr.hed n, delff, clwpa,
penbwl ; math o dugorn. At logger-
heads, benben brigfrig
Loggerheaded, log'ûr.hed.ed a, pendew.
penbwl, hurt, delffaidd
Logic, loj'ik n, rhesymeg, arbwylleg
Logical, loj'i.kal a, rhesymegol, dad-
leuyddol, arbwyllegol [leuydd
Logician, lö.jish'an n, rhesymegwr, dad-
. Logistic, lo.jis'tik a, alsoddol [feisiwr
Logodsedahst, lö.gö.ded'al.ist n, geirddy-
Logomachy, lo.gom'a.ki n, amryson yng
nghylch geiriau, geirddadl
Logwood, log'wẁd n, coed lliwyddion
. Loin, lôîn n, llwyn, llyfen ; aren
Loiter, lôi'tûr vi, gohirio, ystelcian, chwil-
bawa, llercio, oedi, sefyllian, chwarian
Loiterer, lôî'tur.ûr n, llercyn, ystelciwr
Loll, lol vi, ymdrolio, ymddiogi, tordain
Lollards, lol'urdz np, plaid o Brotest-
aniaid, canlynwyr Wickliff
Lone, Ion, Lonely, lönlî, Lonesome, lön'-
, sum a, unig, wrtho ei hun ; didram-
^vy. disathr ;' diymgeledd
Loneliness, lön'li.nes n, unigder
Long, long a, hir, maith j parhäus, hir-
llaes: vi, hiraethu, chwantu, blysio,
chwennychu. Long-boat, hirgwch,
bad mawr. Long-headed, synwyrol,
call. Long-suffering, hirymaros ;
goddefgar. All day long, trwy'r
dydd. As long as, cyhŷd ag; tra„
Longer and longer, hwy-hwy. Long
hours, oriau meithion. Long sound t
hirsain. Not long after, cyn nemawr.
Of long continuance, parhäus. Some-
what long, gohir. Long and slender,
hirfaen. To grow long, ymestyn,
hirhau [edd, hirymaros
Longanimity, long.gâ.nim'î.tî n, amyn-
Longe, lunj n, hergwd, hergawd
Longer, long'ûr n, hiraethwr
Longer, long'gûr a, hwy. — Long
Longest, long'gest a, hwyaf. — Long
Longevity, lon.jev'i.ti n, hiroes, hir-
hoedl; hiroesiad, hirhoedledd
Longevous, lon.ji'vus a, hirhoedlog
Longimanous, lon.jim'â.nus a, llawhir
Longimetry, lon.jim'î.trî n, mesuriad
pellder [hydred, hydedd
Longitude, lon'jî.tüd n, hirder, hyd;
Longitudinal, lon.jî.tü'dî.nal a, ar ei hyd ;
hydredol, hydol
Longsome, long'sum a, hirfaith, rhyhir
Longspun, long'spun a, dygnfaith, an-
nyben, hir, hirchwedlog
Longways, long'waz, Longwise, long'-
w'iz ad, gyda'r hyd, hydredol, ar hyd,
yn ei hyd [Loo-table, bwrdd crwn
Loo, l\v n, math o chwareu ar gardiau.
Loobily, hv'bUi ad, yn drelaidd,ynhurt
Looby, lŵ'bî n, lleban, drelyn, hurtyn
Loof, lŵf vt, dwyn Hong at y gwynt
Look, lwk n, gwynebpryd, golwg, trem,
edrych ; edrychiad ; ymddangosiad,
gwedd: v, edrych, syllu; dysgwyl;
chwiüo : i, wela, wele, nycha. Look-
out, golygfa. Looking-glass, drych,
gwydrddrych. To look around, am-
di-emu. To look for, dysgwyl. To
look intently, arsyllu. To look out,
edrych am, gochel, gwilio
Looker, lwk'ur n, edrychwr, syllwr,
tremiwr [yn aneglur
Loom, lŵm n, gwŷdd: vi, jmiddangos
Loon, hvn n, gwirionyn, delff, dyhiryn
Loop, lẁp n, arwestr, dolen; tytmwy:
v, arwestm, dolfachu, dolenu. Loop-
hole, dolendwll ; esgus, bwlch
Loose, lŵs a, rhydd ; yslac, llac ; pen-
rydd ; anllad, anniwair : vt, gollwng,
| rhyddhau, dattod, llaesu
191
LUC path, fat, ere, met, mâ-rîne, pin, orb, on, curve, cut, tŵ=too, twk=took;
Loosen, hv'sn v, gollwng, dattod, rhydd-
hau, llacäu, Uaesu, yslacio, dadrwymo
Looseness, hvs'nes re, llaesder, darymred ;
dirywiaeth,anniweirdeb;ydolurrhydd
Lop, lop vt, ysgythru, brigladd, tocio,
brigdocio. Loppings, ysgythrion
Loquacious, lo.kwa'shus a, siaradus,
tafodrydd, chwedlog, ffraeth
Loquacity, lö.hwas'î.tî re, dywedgarwch,
ffraethder, llol, siaradgarwch
Lord, lord re, arglwydd, meistr; ner,
muner, rhi, pervf, naf, ior, ion, gwan-
ar, udd; gwledig; baron, brëyr: v,
arglwyddiaethu, rhwysgo. Lord of
the manor, maenorydd, arlwydd
Lordliness, lôrd'lî.nes re, arglwyddeidd-
rwydd, bonedd; gorfalchder
Lordîing, lôrd'ling re, arglwyddyn
Lordly, lôrd'lì a, arglwyddaidd ; balch
Lordship, lôrd'sbip re, arglwyddiaeth
Lore, lü'r re, athrawiaeth ; dysg
Loricate, lor'î.lcät vt, dalenwisgo, dalenu
Lorimer, lor'í.mûr re, genf äydd
Lorn, lôrn a, gwrtbodedig, diymgeledd,
amddifad. Love-lorn, cariadgoll
Lose, hvz (jjt & pp lost) v, colli; cael
Loser, lw'zur re, colledwr, collwr [colled
Loss, los re, coll, colled ; sarhâd ; afles
Lot, lot re,coelbren, cwtws; dygwyddiad,
syrth ; tynged ; rhan, cyfran, dogn
Lotion, lö'shun re, golchdrwyth
Lottery, lot'ur.î re, chwareu damwain,
damweiniaetb, coelbreniaeth
Lotus, lö'tus re, alaw'r dwfr
Loud, lûŵd a, croch, ucliel, ban
Loudness, lûŵd'nes re, uchder, crochder
Lough, lok re, llyn, llwch
Lounge, lûŵnj vi, llechu, ystelcian,
segura, diogi, mewyda
Louse, lûŵs (_p lice) re, lleuen. Hog-
louse, horen (p horod). Sheep-lice,
heuslau. Wood-louse, gwracü y coed
Louse, lûŵz re, hela Hau, lleua
Lousewort, lûŵs'wûrt re,melsugn. Pas-
ture lousewort, llysiau'r c\vn
Lousy, lûŵ'zî a, lleuog ; bawaidd, salw
Lout, luxvt re, delff, lleban, llabwst, drel
Loutish, lûẁ'tish a, delftaidd, drelaidd
Louver, lw'vur re, twll y mwg, mygdwll
Love, luv re, cariad, serch, hoffder, cyf-
ymserch, cudeb, cuedd, anwylwch:
vt, earn, hoffi, gorhoffi, serchu. Love-
letter, llythyr cyfyinserch. Love-sick,
claf o gariad. Love-song, oerdd cvf-
ymserch. Love -suit, carwriaeth.
Love-toy, amheg oddi wrth ganvr.
Loved one, anwylyd (p anwyhaid)
Loveless, luv'les a, digariad, diserch
Loveliness, luv'li.nes re, hawddgarweh
Lovely, luv'li o, hawddgar, cariadusol,
hoííain, hygar, teg, piydferth
Lover, luv'ur re. cariad. cannr, cariad-
ddyn. A lover of bis country, gwlad-
garwr. A lover of mankind, dyngarwr
Loving, luv'ing a, canadus, caredig
Lovingkindness, luv.ing.k'ind'nes n.
serch, tynerweh ; trugaredd
Low, lö a, isel; prudd; gostyngedig:
gwael, -ach; gwan, truan: vi, brefu
rhuo, buguned, buchio. Low-bred
difoes, hurthol; gwael. Low Sunday
Pasc bychan. Low in the world
tlawd. Lowest of the people, gwe-
hilion y bobl. A low country, iseldir
doldir, gwastadedd. The low part:
of the earth, iselderau'r ddaiar
Lower, lö'ûr v, gollwng; iselu, dar-
ostwng, gostwng : a, cd, is. Lower-
case type, y llythyrenau mân,a,b,c, &c
Lower, lùŵ'ûr vi, tywyllu, cymylu : re
prudd-der, tiymder golwg ; cymyhad
Lowermost, lö'úr.möst a, isaf, iselaf
Lowland, lö'land re, iseldir; morfa
Lowliness, lö'lî.nes re, gostyngeiddrwydi
Lowly, lö'lí a, isel, gostyngedig
Lown, lûŵn re, dyhiryn [^gwaelde
Lowness, lö'nes n, iselder, iseledd
Loyal, lôî'al a, ffyddlawn i'r brenin, cywi
Loyalist, loi'al.ist re, cywirddyn
Loyalty, lôî'al.tî re, fl'yddlondeb, cywir
edd, teyrngarwch
Lozenge, loz enj re, dull pedair ochr a ;i
onglau angbyfartal; chwiogen fedd'
Lubber, lub'ûr re, diogyn, llabi [ygc
Lubberly, lub'ur.li a, lledchwith, diog
Labríc, lii'brik a, llithrig, llyfn; anllad (
Lubricate, lii'bri.kat vt, lhthrigo, llyfh'
hau [anwadaledd; anlladed]
Lubricity, lü.bris'î.tî re, llithrigrwydd']
Luce, liis n, penhwyad wedi llawn dyf
Lucent, lii'sent a, claer, d} T sglaer, goleiJ
gloew, llachar
Lucid, lii'sid a. llachar, dysglaer; eglti 1
Lucidity, lü.sid'î.tî n, dysgleirdeb, gloew
der, llachar [seren ddydd; cüaí
Lucifer, lü'sî.fùr re, seren y boreu, I
Luciferous, lü.sif'ur.us a, goleuddwyi
gwawlddwyn [llwydj
Luck, luk re, damwain, hap, ifawc
Luckiness, luk'i.nes re, hapusrwyd»
tlyniaiit [aflwyddianm
Luckless, luk'les a, anft'odus, anhapu
Lucky, luk'i a, Uwyddiamius, ftynianni
Lucrative, lii'kra.tiv a, emiillfawr
192
ore; läte, Vine, nö, müte; she, zh==z azure; thin, thìs; j=dzh. LYC
Lucre, lii'kfir w, elw, ennill, mael, budd
Lucubrate, lu'ku.brat vi, efrydu wrth
oleuni canwyll [iad, nosefrydiad
Lucubration, lü.kü.brä'shun re, nosfyfyr-
Lucubratory, lii'ku.brii.tur.i a, a wnaed
wrth oleuni canwyll [lurder
Lucuience, lii'kii.lens re, claerder, eg-
Luculent, lii'kii.lent «,claer,gloew-wych
Ludicrous, lii'di.krus a,ysmala, digrifoi.
digrif, chwerthinus
Ludicrousne.ss, lii'di.krus.nes n, arabedd,
chwerthinedd [wariad
Ludification, lu.di.fi.ka'skun re, gwat-
Luif, luf vi, cadw Hong at y gwynt
Lug, lug v, llusgo, tynu: re, clust;
mesurlath ; math o bysg
liUggage, lug'äj re, cludlwyth, cludgelfl
Lugubrious, lü.gü'brî.us a, galarus,
alaethus, athrist, irad
Lukewarm, luk'worm a, clauar, llugoer
Lukewarmness, liik'worm.nes n, clauar-
der, llugdwym, clauaredd, clauarineb
Lull, lul vt, si'o, canu i gysgu, suo
Lullaby, lul'â.bi' re, hungan
Lumbago, lum.bä'gö re, llwynwst
Lumbar, lum'bur a, llwynol
Lumber, lum'bur re, hen ddodrefn di-
ddefnydd: vt, pentyru, crugio [wawl
Luminary, lü'mî.nur.î re, goleuad, ar-
Luminous, lü'mî.nus a, goleu, goleulawn
Lump, lump re, clamp, clap, mwl, talp,
telpyn, cwltf, chwalp, swp ; crynswdd,
crynswth, eyfan: vt, cymmeryd neu
gyfrif wrth y talp. A little lump.
telpyn [trwm, dwl
Lumpish, lum'pish a, clobynaidd, dilun
Lumpy, lum'pi a, talpiog, clampiog
Lunacy, lü'nâ.sî re, lloerigrwydd, gor-
phwyllrwydd, gwallgofrwydd
Lunar, lü'nûr, Lunary, lü'nur.î a, lloer-
ol, lltuadol, perthynol i'r lloer
Lunarian, lü.nâ'r'î.an re, lloerdrigwr
Lunatic, lii'na.tik re, lloerigyn : a, lloer-
ig, ynfyd, gorphwyllog. Lunatic asy-
lum, lloengdy, gwallgofdy
Lunation, liimii'shun ?i, lloeriad
Lunch, luntsh, Luncheon, lun'tshun re,
cnwff, rhagbryd o fwyd
Lunette, lii.net' re, lloeren
Lungs, lungz np, ysgyfaint. (Defnyddir
yrhif umgol yn— right lung, left lung,
ysgyfaint dde", ysgyfaint aswy). Lung-
wort, callod y derw. Disease of the
lungs, ysgyfeinwst. Lobes of the
lungs, dalenau yr ysgyfaint
Luut, hint re,magdan tdanio cyflegrau
Lupine, Hi 'pin n, math o flodeuyn
13
Lurch, lurtsh n, dalta, magi, suddiad;
dyryswch : v, cynllwyn, maglu, twyll» ;
suddo; llercio. To leave in the lurch,
gadael mewn cyfyngder, cefnu ar
Lurcher, lûr'tshûr re, Uereiwr, cynlhvyn-
wr; glwth, bolrythwr; cynllwyn-gi
Lure, lii'r n, hud, arhud, llithiad: v,
hudo, denu [erchyllddu
Lurid, lii'r'id a, cethin, erch, tywyil,
Lurk, lurk vi, cynllwyn, llercian, ys-
telcian, llechu. Lurking-place, cyn-
llwynfa, cuddle, cuddfan
Lurker, lur'kur re, ystelciwr, gwilliad
Luscious, lush'us a, tra melus, chweg
Lusciousness, lush'us.nes re, gorfelusder
Lusk, lusk a, diog, segurllyd, diddefnydd
Luskiness, lus'ki.nes re, marweidd-dra,
syrthni [g^f, cellweirus
Lusoidous, lü.sö'r'î.us a, chwareuol, di-
Lust, lust re, chwant, trachwant, anllad-
rwydd : vi, trachwantu, chwennychu
Lustful, lust'fvvl a, cnawdwyllt, anllad,
anniwair [rwydd, anniweirdra
Lustfulness, lust'fwl.nes re, chwantach-
Lustiness, lus'tî.nes re, pybyrwch, cryfder
Lustrate, lus'trät vt, glanhau, puro
Lustration, lus.trä'shun re, puredigaeth
Lustre, lus'tur re, gloewder, dysglaerder
ysbaid o bum mlynedd. Lack-lustre,
annysglaer
Lustring, lus'tring re, math o sidanwe
Lustrous, lus'trus a, goleulawn, eirian
Lusty, lus'tî a, gwrol, heinif. cryf, pybyr,
grymus, nerthol, cyhyrog. Lusty
man, clamp o ddyn [llaid
Lutarious, lü.tê'r'î.us a, yn byw mewn
Lute, Hit re, offeryn cerdd tantog ; llaid :
vt, cleio geneuau llestri
Lutheran, lü'thur.an a, Lutheraidd: re,
Lutheriad [iaeth
Lutheranism, lU'thur.an.iziii re, Luther-
Lutulent, lü'tü.lent a, lleidiog, cleiog;
aflan [main, digymmalu
Lux, luks, Luxate, luk'sat vt, dadgym-
Luxation, luk.sa'shun n, dadgymmaliad
Luxuriance, lug.zur'i.ans, Luxuriancy,
lug.zii'r'i.an.si re, gormodedd, ar-
ddigonedd ; brasdyfiant, ffaethder
Luxuriant, lug.zii'r'i.ant a, brasdyfol,
ffaeth, gormodol [glythu
Luxuriate, lug.zu'r'i.at vi, gorthyfu;
Luxurious, lug.zii'r'i.us a, rhyseddgar,
wttresgar, gwleddgar; rhydyfol
Luxury, luk'sii.ri re, arddigonedd, glodd-
est, rhysedd, wttres; gorhaeledd
Lycanthropy, l'i.kan'thro.pi re, cynddar-
edd a wna i ddyn udo fel blaidd
193
MAG path, fat, ére, met, mâ-rîne, pin, orb, on, curve, cnt, tŵ=too, tẁk=took - r
Lye, li* n, lleisw, trwyth, llytrod
Lymph, limf n, dyfraaws
Lymphatic, lim.fat'ik a, dyfrnawsol;
gwallgofus. Lymphatics, dyfrlynolion
Lynx, lmgks n, bwystfil brith llygad-
graff. Lynx-eyed, Uygadgraff
Lyre, li* 'r n, telyn, offeryn tannau
Lyric, lir'ik a, telynaidd: n, telyneg;
telynwr, telynfardd [fardd
Lyrist, li'r'istn, telynwr, tantawr; telyn-
M.
Mab, mab n, ellylles
Mac, Mc, mak n, mab, ab, ap [yn
Macaroni, mak.â.rö'nî n, bnthyn, coeg-
Macaronic, mak.a.ron'ik n, brithiaith:
a, brithieithig ; coegynaidd
Macaroon, mak.a.rwn n, math o ber-
eiddfwyd; coegyn
Macaw, ma.ko' n, math o barot
Mace, mäs n, brysgyll, berllysg ; per-
lysieuyn. Mace-bearer, brysgyllwr
Macerate, mas'ur.ät vt, teneuhau ; mwydo
Maceration, mas.u.rä'shun n, tenenad,
teneuhâd; mwydiad [rwysddrwg
Machiavelian, mak.î.â.vî'lî.an a, cyf-
Machinal, mâ.shî'nal a, peiriannol
Machinate, mak'i.nat vt, cynllunio,
cynllwynio, dychymmygu, dyleisio
Machination, mak.i.na'shun n, dyfais,
dichell, dichellwaith, ystryw [ermig
Machine, mâ.shîn' n, peiriant, offeryn,
Machinery, mâ.shî'nnr.î »,peiriannwaith
Machinist, mâ.shí'nist n, peiriannydd
Macilent, mas'i.lent a, teneu, truan, cnl
Mackerel, mak'nr.el n, macrell, math o
bysgodyn brithog
Macrocosm, ma'kro.kozm n, y byd, byd-
yssawd [iad
Mactation, mak.ta'shun n, aberth-ladd
Macula, mak'ii.la (jö maculae, mak'ii.li)
n, man, brych, ysmot, ysmotyn
Maculate, mak'ii.lat vt, manu, ysbrychu.
diwyno : a, brycheulyd, ysmotiog
Maculation, mak.u.la'shun n, brycheuad
brychiad, ysmotiad, màniad
Mad, mad a, yníýd, gwallgofus, cyn-
ddeiriog. A mad dog, ci cynddeiriog
Madam, mad'am n, meistres, arglwyddes
Madcap, mad'kap n, penboethyn
Madden, mad'n v, gorphwyllo, ynfydu
Madder, mad'ûr n, y wreiddrudd, y
briwydd wen ; lliw coch
Made, mäd pt Scpp. — Make [iad
Madeficatíon,mao.î.fì.kä'shunw,gwlvch-
Madefy, mad'î.tì vt, gwlychu, mwydo
Madhouse, mad'hûŵs n, gorphwylldy, ;
ynfytty, gwallgofdy [^gwallgofus }
Madman, mad'man n, ynfydyn, dyn/
Madness, mad'nes n, gorphwyll, cyn-
ddaredd, gwallgofrwydd
Madona, mâ.dö'ná, Madonna, mâ.don'âtl
n, darlun Mair y Forwyn
Madrigal, mad'rî.gal n, bugeilgan
Magazine, mag.a.zm' n, arfdy, gorsaf j \
ystordy, cronfa ; cylchgrawn, greal ]
Maggot, mag'ut n, cynronyn, macai
Maggotty, mag'ut.î a, cynronllyd; an-
wadal, penchwiban
Magi, mä'j'í np, doethion dwyreiniol
Magian, mäjî.an n, athrcînydd dwy-J
reiniol: a, perthynol i'r Magi [aredc
Magic, maj'ik n, dewiniaeth, swyngyf- ■
Magic, maj'ik, Magical, maj'i.kal a]
swynol, cyfareddus, denol, hudolaidd j
Magician, mâ.jish'an n, swynwr, äewin
gorcheiniad, swyngyfareddwr
Magisterial, maj.is.tî'r'î.al a, awdurdod-S
aidd, meistrolgar ; uchelfalch, trahiiu; :1
Magistracy, maj'is.trä^sî n, lly wyddiaeth I
penswyddogaeth, ynadaeth
Magistrate, maj'is.trät n, swyddog.hedd
ynad, ynad yr heddwch; penswyddoi
Magna Charta, mag.na.kar'ta n, pri
freintlen rhyddid y Prydeiniaid
Magnality, mag.nal'î.tî n, mawredd
Magnanimity, mag.nâ.nim'í.tî n, maun
wri, mawrfryd, mawrfrydigrwydd '
Magnanimous, mag.nan'î.mus n, mawr
frydig [suraid.J
Magnesia, mag.nî'shâ n, sylwedd gwrth J
Magnet, mag'net n, ehedfaen, tynfaen 'j
Magnetic, mag.net'ik, Magnetical, mag j
net'i.kal a, tryawchol, durdynol
Magnetism, mag'net.izm n, tryawcl
tryawchedd, durdyniad
Magnetize, mag'net.'iz vt, tryawchu
Magnific, mag.nif'ik, Magnifical, magA
nif'i.kal a, mawrwych, ardderchog I
Magnificence, mag.nif'î.sens n, mawm
edd, ardderchogrwydd, godidogrwyd»
Magnificent, mag.nif'i.sent a, mawij
wych, mawreddog, mawreddus, ail
dderchog. mawiygol. godidog [VenicS
Magnifico, mag.nif'i.ko n, pendefig jM
Magnify, mag'ni.f i" vt, mawrygu, mawi
eddu, moli, mwyhau, mawrhai.
Magnifying - glass, mwyad - ddrycl
chwyddwydr [iait
Magniloquence, mag.nil'o.kwens ra,uche
Magnitude, mag'nî.tiid n, maint, main"
ioli; mawrder ilp} S (
Magpie, mag'pi n, pi, pia, piode
194
öre; läte, line, no, mute; she, zh=z azure; thin, this; j=dzh. MAL
Mahogany, mâ.hog'â.nî re, math o goed
gwerthfawr [Mahometiaeth
Mahometanism, mâ.homì.tamizm re,
Maid, mäd re, geneth, gwyryf, morwyn,
eigr. Old maid, hen ferch weddw
Maiden, mii'dn ?e, gwyryf; offeryn i
ddienyddio: «, morwynol, gwyryfol.
Maidèn-hair, briger Gwener, diwhth
Maidenly, mä'dn.lî a, morwynaidd
Maidhood, mäd'hẁd, Maidenhood, ma'-
dn.hẁd re, morwyndod, gwyryfdod
Maidservant, madsur.vant re, gwasan-
aethferch, gwasanaethyddes
Mail, mäl re, llythyrgod, codaid o lyth-
yrau; man ar bìu aderyn; llurig.
Mail-coach, llytlryrgerbyd, llythyr-
glud [re, nam, anaf, anafod; niwed
' Maim, mäm vt, anafu, briwo, efryddu :
Main, man a, penaf, prif, nrwyaf: re,
cwbl, y cyfan; crynswdd; y cefnfor.
Main-land, cyfandir. Main-mast, yr
hwylbren mawr. Main-sail, yr hwyl
fawr. Main-sea, y môr mawr, cefnfor,
cyfanfor. Main-top, pen yr hwylbren
mawr. Main-yard, yr hwyl-lath fawr.
The main body, y corff cyfan
Mainly, män'lî ad. yn benaf, yn alluog
Mainpernable, män'pûr.nâ.bl a, mech-
n'iadwy f_mach
Mainpernor, man'pûr.nûr re, meichai,
Mainprize, man'pr'iz re, mach gorfodog
Maintain, män.tän' vt, dal, cynnal, cadw,
mynturaio, diffyn, amddiffyn, porthi
Maintainable, män.tä'nâ.bl a, cynnal-
adwy, amddirTynadwy
Maintenance, män'ten.ans », cynnaliaeth
Maize, maz re, gwenith India
Majestic, ma.jes'tik e,breninaidd, tywys-
ogaidd, mawrhydig, ardderchog
Majesty, maj'es.tî re, ardderchogrwydd,
mawrhydi, mawredd, teyrnoldeb
Major, mä'jûr a, mwy, mwyaf, penaf,
prif: re, uchgadben
Majority, mâ.jor'î.tî re, mwyafrif. mwyaf-
iaeth, y rhan fwyaf ; llawn oedran
Make, mak (made) vt, gwneuthur,
gwneyd ; creu ; peri ; achosi : re, gwneu-
thuriad, cyfansoddiad ; dull, ifurf,
gwedd. To make a bed, taenu gwely.
To make amends, gwneuthur iawn,
talu am y niwed. To make a noise,
cadw ystŵr. To make away with.
Hadd, llofruddio. To make friends.
heddychu, cydgymmodiad, gwneu-
thur cymrnod rhwiig. To make haste,
dyfrysio, brysio. To make off, cilio,
To make ready, parotoL To
make sure, sicrhau. To make use
of, defhyddio. To make war, rhyfela.
To make way, cilio yn ol, troi o'r
ffordcL To make words, amlhau geir-
iau [awdwr
Maker, ma'kur », gwneuthurwr; Cre-
Maladminístration, mal.ad.min.is.trä'-
shmi re, camlywodraeth, camdriniaeth,
dryglywodraeth [iechyd
Malady, mal'â.dî re, clefyd, dolur, af-
Malapert, mal'â.pûrt a, caseiriog, haer-
llug, tafodgas, tafodrydd
Malar, mä'lûr a, bochaidd
Malaxate, ma.lak'sat vt, meddalhau,
meddalu, lleithio, tyneru
Male, mäl re, gwryw : a, gwryw
Malecontent, mal'kon.tent a, anfoddog:
re, gwrthryfelwr, gwrthbleidiwr
Maledicted, Wl.Ldik'ted a, melltigedig
Malediction, maU.dik'shun re, rheg,
rhegfa, melltith [camwedd
Malefaction, mal.Lfak'shun re, trosedd,
Malefactor, mal'Lfak.tur re, drygweith-
redwr, drwgweithredwr [weidiol
Malefic, miLiefik a, drygionus, ni-
Malevolence, ma.lev'o.lens », drwg
ewyllys, dryganian, dygasedd
Malevolent, ma.lev'O.lent a, drwg ei
ewyllys, maleisus, gwenwynig
Mahce, mal'is re, malais, cenfigen, dygen,
cynghorfyn, llid ; gwenwyn
Malicious, mâ.Hsh'us a, maleisus, cen-
figenus, dygasog [aniaeth
Maliciousness, mâ.lish'us.nes re, dryg-
Mahgn, mâ.lîn' a, maleisus, niweidiol,
gwenwynig, dinystriol,drygiog_, adgas :
vt, caserlyn, casddrygu, niweidio,
drygu; enlhbio, trawsdduo
Malignancy, mâ.lig'nan.sî, Malignity,
mâ.lig'nUî re, dryganian, drygedd,
dryganiaeth, adwythedd, dygasedd
Malignant, mâ.lig'nant a", athryfar,
dryganiannus, anianddrwg ; adwythig
Malkin, mo'kin re, ysgubell ffwrn, mop,
mopa ; bwgan adar ; budrogen
Mall, môl re, gordd ; chwareu pel-ordd ;
talwrn pel-ordd: vt, euro a gordd,
pwyo, taro, baeddu
Mallard, mal'ûrd re, eeiliog hwyadgwyllt
Malleability, maLyâ.bil'ì.tî re, mwrth-
wyledd
Malleable, mal'yâ.bl a, mwrthwyliadwy
Malleate, mal'i.ät vt, mwrthwyho
Mallet, mal'et re, gordd bren, gordd
Mallow, raal'ö re, hocys, y feddalai.
Garden mallows, hocys bendigaid.
Marshmallows, hocys y morfa
195
MAN path, fat, ére, met, mâ-rine, pin, orb, on, curve, cut, tvv=too, tẁk=took;
Malmsey, mâm'zî n, matli o feluswin
Malpractice, mal.prak'tis n, drygwaith
Malt, môlt n, brag, heiddfrag: v,
bragu, brago, gwneyd brag. Malt-
house, bragdy. Malt-kiln, odyn frag.
Malt-worm, diotwr. A grain of malt,
bregyn [ddrwg
Maltreat, mal'trit vt, cam-drin, trin yn
Maltreatment, mal.trît'ment n, cam,
drygdriniaeth, triniaeth ddrwg
Maltster, mòTstûr n, bragwr [dichelldro
Malversation, mal.vur.sa'shun n, ystryw
Mamma, ma.mâ' n, mam
Mammal, mam'al n, anifail sydd yn
rhoi sugn, anifail tethog [tethogion
Mammalia, ma.mä'liâ H/?,mammaethion,
Mammet, mam'et n, delwan, llamddelw
Mammillary, mam'il.ur.î a, bronol,
bronaidd, tethol [n, dryllyn
Mammoc, mam'uk vt, darnio, dryllio:
Mammon, mam'un n, duw y bydolddyn
eilun-dduw cyfoeth ; cyfoeth, golud
Mammonist, mam'un.ist n, bydolddyn,
erinwas, cybydd, cerlyn
Mammoth, mam'uth n, cawrfil y eynfyd,
cawrfil eloddiannol, mammwth
Man. man (/> men) n, dyn, gwr, gwryw :
vt, diwallu â gwŷr. Man-eater, dyn-
fwytawx. A little man, dynyn. Lit-
men, dynos. Man-of-war, Hong ryfel,
cadlong. Man of war, milwr, rhyi'elwr
Manacle, man'a.kl n, llawhual, gefyn
i'r dwylaw, breichrwym: vt, rhwvmo
dwylaw, llawhualu, gefynu'r dwylaw
Manage, man'äj v, rheoli, trefnu, trin;
llywodraethu, llywiadu: n, trefniad,
triniaeth ; marchwriaeth
Manageable, man'ä.jâ.bl a, rheoladwy,
hydrin, hywedd, hydyn, hywar
Management, man'äj.ment n, trefniad,
llywiadaeth, triniaeth, rheolaeth
Manager, man'ä.jûr n, trefnwr, rheolwr
Manation, mâ.na'shun n, deilliad, tardd-
iad [can
Manchet, man'tshet n, barâ coeseel, bara
Mancipate, man'sî.pät vt, caethiwo
trosi meddiant
Manciple, man'sî.pl n, darparwr llun-
iaeth, arlwywr mewn athrofa
Mandamus, man.dii'mus », llysorchym-
myn, archwys [China
Mandarin, man.díi.rîn' n, pendefig yn
Mandate, man'dät n, gorchyminyn, arch
Mandatory, man'dá.tur.î a, gorchym-
mynol, eirchiol [gwrn yr en
Mandible, man'dî.bl n, gén, genogl, as-
Mandrake, man'drak n, numdragor
Mandril, man'dril n, math o epa
Manducate, man'du.kat vt. cnoi, bwyta
Manducation, man.du.ka'shun n, cnoad
Mane, man n, mwng ; myngen [meirw,
Manes, ma'niz np, gwyllion. ysbrydion y
Manful, man'fẁl a, gwrol, dewr, eofn
Manfulness, man'fẁl.nes n, gwroldeb,
dewredd [llwydwyn
Manganese, mang'ga.mz n, adwyn
Mange, mänj n, clafr, clefri, brech y cẃn
Manger, män'jûr n, preseb, cafn ebran
Mangle, mang'gl vt, cigyddio; anafu;
difynio; llyfnhau
Mango, mang'gb' n, ifrwyth o'r India
Mangouse, mang ' gwz, Mangouste,
mang'gŵst n, llygoden Pharaoh
Mangy, män'jî a, clafrllyd, clafrog
Manhood, man'hwd n, oèdran gwr, dyn-
deb, dyndod, gwrolaeth, gwroldeb
Mania, mä'nî.â n, gwallgofrwydd, cyn-
ddaredd [fydyn: a, gwallgofus
Maniac, ma'ni.ak n, gwallgofyn, yn-
Manifest, man'î.fest «, egìur, goíeu,
amlwg : vt, amlygu, diargelu, dangos :
n, llongysgrif, rhestr llwyth llong
Manifestation, man.î.fes.tä shun n, am-
lygiad, eglurhâd [rwydd
Manifestness, man'i.fest.nes n, amlyg-
Manifesto, man.î.fes'tö n, cyhoeddiad,
cylchlythyr [ami, amrywiol
Manifold, man'î.fold a, amryw, lluosog,
Manikin, man'i.kin n, dynyn, cbryn
Manilio, mâ.nil'yö n, breichled
Maniple, man'i.pl n, dyrnaid; byddin
fechan; breichled offeiriad Pabaidd
Mankind, man.k'ind' n, dynolryw
Manks, mangks n, Manawaeg
Manlike, man'li'k a, gŵraidd, dynol
Manliness, man ' lî . nes n, gw
gŵreidd-dra, dyndeb, dewredd
Manly, man'lî a, gwrol, dewr, dynol.
gwrol wych [wlitl:
Manna, man'â n, manna; awyrfel, mel-
Manner, man'ûr n, modd, dull, gwedd.
agwedd, But, moes; ffordd; arfer:
defod. Good manners, moesau da
Mannerism, man'ur.izm n, priod-ddull
Mannerliness, man'ùr.lî.nes n, moesgar-
weh, moesohwydd
.Mannerly, man'ûr.lî a, moesog, moesgai
Manish, man'ish a, dynol, gŵraidd
Manoeuvre, ma.mv'vur n, dyfais, dyfeis-
dro, cyfrwyswaith, calldro, ystryw:
v, callddyfeisio, trefnu yn gyfr\r\-s
Manor, man'ûr n, arglwyddiaeth, maen-
or, maenol. Manor-house, maenordj
Manse, mans », persondv, fferm
196
ôre; läte, line, nö, miite; she, zh=z azure; thin, this; j=dzh.
MAR
Mansion, man'shun n, trigfa, trigle,
cartref, maenordy, preswylfod
Manslaughter, man'slô.tûr n, dynladd-
iad, llofruddiaeth diragfyfyr
Manslayer, man'slä.ûr n, dynleiddiad,
llofrudd [tiriondeb
Mansuetude, man'swî.tüd n, tynerwch,
Manteger, man'tî.gûr a, math o epa
mawr [n, mantellan
Mantelet, man'tl.et, Mantlet, mant'let
Mantle, man'tl n, mantell, cochl, ffaling :
v. mantellu ; lledu esgyll
Mantlepiece, man'tl. pis n, cladde
Mantology, man.tol'ü.jî n, dawn pro-
phwydol
Mantua, man'tii n, g\Vn benyw, ysgin
Mantuamaker, man tu.mii.kur n, gwhi-
adyddes; ysginyddes
Manual, man'ii.al a, perthynol i'r Haw:
n, llawlyfr, llyfryn, llyfran. Manual
labour, gwaith Haw
Manualist, man'ü.al.ist n, llawgehyddwr
Manubial, mâ.nü'bî.al a, a ysglyfiwyd
mewn rhyfel [arweiniad
Manuduction, man.ii.duk'shun n, llaw-
Manufactory, man.ii.fak'tur.i n, gwaith,
gweithfa, gweithdy
Manufacture, man.ii.fak'tshur n, llaw-
waith, gwaith ; gwneuthuriad : v,llaw-
weithio, gweithio, gwneuthur
Manufacturer, man.u.fak'tur.ur n, llaw-
weithiwr, gallofydd ; meistr llaw-
weithwyr [had, gollyngdod
Manumission, man.ii.mish'un n, rhydd-
Manumit, man'ii.mit vt, rhyddhau, di-
gaethiwo, rhyddfreinio, gollwng
Manurable, mâ.nü'r'â.bl a, gwrteith-
iadwy, achlesadwy [amaethiad
Manurage, mâ.nü'r'äj n, gwi'teitldad,
Manure,mâ.nü'r'^,tail, gwrtaith,achles :
vt, gwrteithio ; teilo, brasäu
Manuscript, man'ii.skript n, ysgrifen,
llawysgrifen ; ysgriflyfr, ysgrifwaith
Mans, inangks n, Manàwaeg
Many, men'i (more, most) a, llawer,
ami, lluosog, tra ami. As many,
cynnifer. Many-leaved, amlddeiliog.
Many-coloured, amryliw, amliwiog.
Many a time, Many times, yn fynych,
llawer gwaith, amlwaith, yn ami.
How many times ? pa sawl gwaith ?
Map, map n, darlun, darlunlen, daiarlen :
v, darlunio [math o fasarn
Maple, mä'pl n, gwiniolen, peisgwyn;
Mar, mâr vt, nivveidio, anafu, îlygru,
gwrthuno, gwaethygu [luddewaidd
Maranatha, mar.fi.nâ'thá «, melltithiad
Maraud, mâ.rod' vi, ysbeilio, anrheithio
Maraudei*, mâ.rô'dûr n, ysbeilfilwr, an-
rheithiwr, ysglyfeithwr
Marble, mâr'bl n, mynor, marmor, maen
clais : a, marmoraidd, mynoraidd : vt,
mynori, mynorliwio
Marcasite, mar'ka.s'it n, maen tan
Marcescent, mâr.ses'ent a, gwywol
Marcescible, mâr.ses'î.bl a, diflanadwy,
gwywadwy
March, mârtsh ra,Mawrth ; ymdaith,hynt,
rhyfelgyrch ; cyffin, terfyn: vi, cyrchu
Marchioness, mâr'shun.es n, ardalyddes
Marchpane, mârtsh'pän n, math o fara
melus, perdeisen
Marcid, mâr'sid a, cul, teneu, gwywedig
Mare, me'r n, caseg, gwilog ; yr hunllef
Margarite, mâr'gâ.ri't n, maen myrierid
Margin, mâr'jin n, ymyl, cwr, goror
Marginal, mâr'jî.nal a, ymylawl, ar yr
ymyl. Marginal note, ymylnod
Margrave, mar'grav n, ardalydd
Margraviate, mar.gra'vi.at n, ardalydd-
iaeth, ardalaeth
Margravine, mâx - 'grâ.vîn n, ardalyddes
Marigold, mar'î.göld n, rhyddos, gold,
goldwyr. Corn marigold, graban
Marinate, mar'îmät vt, cyifeithio pysg
mewn olew
Marine, mâ.rîn' a, morol, arforol, Uyng-
esol: n, morfilwr. Marines, mor-
fyddin, morlu [mordwywr
Mariner, mar'î.nûr n, morwr, llongwr,
Marish, mar'ish a, corslyd, siglenog,
rhoslyd: n. — Marsh
Marital, mâ.rî'tal a, perthynol i wr priod
Maritime, mar'î.tim a, morol, arforol,
arfor. Maritime town, arfordref.
Maritime country, arfordwy, arfordir
Marjoram, mâr'ji>.ram n, eidran, pen-
rydd. Wild marjoram, mintys y
creigiau
Mark, mark n, nod, amod, marc, arwydd ;
amlygyn ; man ; ol, arlwybr ; more
(sef 13s. 4c.) : vt, nodi, marcio ; ed-
rych; ystyried; craffu ar; gwahan-
nodi. Land-mark, fun, cyffin. The
mark of his feet, ol ei draed. Mark
of elision, ysgythrnod (')
Market, mar'ket n, marchnad, maelor,
maelfa: t'i,marchnata; maelera. Mar-
ket-house, marchnatty. Market-place,
marchnadfa. Market-price, pris y
farchnad. Market-town, maeldref
Marketable, mar'ket.a.bl a, gwerthadwy,
a ellir ei werthu, hywerth, marchnadol
Marksman, marks'man n, annelydd
197
MAS path, fat, êre, met, mâ-rîne, pin, orb, on, curve, cut, t\v=too, tẁk=took ;
Marl, mârl n, marl, cleibridd, brasbridd
v, marlio, cleibriddo
Marline, mâr'lin n, llinvn pygedig, pyg-
linyn. Marline-spike, twea morwr
Marly, mâr'lî a, marlaidd, llavra marl
Marmalade, mâr'mâ.läd rc,cyffaithaeron
Marmorean, mâr.mö'r'î.an a, mynoraidd ;
marmoraidd [bychan
Marmoset, mar'mo.zet n, math o epa
Marque, mark n, braint i attreisio
Marquee, mar.ki' n, maesbabell
Marquis, mar'kwis n, ardalydd, ardalawr
Marquisate, mar'kwiz.at n, ardalaeth
Marriage, mar'äj n, priodas ; neithior
Marriageable, mar'ii.jâ.bl a, priodadwy,
mewn oed i briodi [ruddyn
Marrow, mar'ö n, mer, madrndd, mad-
Marrowfat, mar'ö.fat n, math o bys
Marry, mar'î v, priodi, ymbriodi, dy-
weddi'o; gweddogi; gwreica. Married,
priod, gweddog
Marsh, marsh n, morfa; corsdir
Marshal, mâr'shal, Mareschal, mar'esh-
al n, cadlyw, cadlywydd, penciwdod :
pengwastrawd ; byddinwr; trefnydd.
Field-marshal, maeslywydd
Marshal,mâr'shal t'í,iawndrefnu, rhestm
Marshalship, mâr'shal.ship n, swydd
byddinwr, cadlywyddiaeth [morfaog
Marshy, mâr'shî a, corsog, siglenog.
Marsupial, mâr.sü'pî.al a, bolgodog: n,
anifail bolgodog
Marsupialia, már.sü.pî.ä.'lî.â np, bolgod-
ogion
Mart, mart n, maelfa, maelawr; march-
nad, marchnadfa [o wenci
Marten, mâr'ten n, bele, carlwm, math
Martial, mâr'shal a, milwraidd, rhyfel-
og, rhyfelgar [laddwr
Martialist, mâr'shal.ist n, rhyfelwr, ym-
Martin, mâr'tin, Martlet, martlet n,
math o wennol. House martin, gwen-
nol y tai. Sand martin, gwennol y môr
Martingale, mâr'tin.gäl n, cenglrTrwyn
Martinmas, mâr'tin.mas n, gwyl Far-
thin, Tachwedd llfed [merthyru
Martyr, mâr'tûr n, merthyr, tyst: vt,
Martyrdom, mâr'tûr.dum n, merthyrdod
Martyrology, mâr.tu.rol'ö.jî n, mer-
thyraeth, banes y inert hyron
Marvel, mar'vel n, rhyfeddod, syndod,
eresi : vi, rhyfeddu, synu, arutliro, eresu
Marvellous, mar'vel.us a, rhyfeddol,
aruthr, aruthrol, ores, syn [gwrou
Masculate, mas'kii.lat vt, gwreiddio,
Masculine, mas'kii.lin a, gwryw, gwr-
ywaidd ; gwrol, dynol, dewr
Mash, mash n, cymmysg, eisin gym-
mysg : vt, cymmysgu ; swtrysu, dryllio.
Mashing-stick, rhodol, ffon gerwyn
Mask, mask n, mwgwd: v, mygydu,
cuddio, gwynebguddio [cymmysgedig
Mashn, maz'lin n, amyd, brithyd, yd
Mason, mä'sn n, saer maen, saer ceryg.
Free Masons, cymdeithas a elwir felly,
Maenseiri Ehyddion
Masonic, ma.son'ik a, perthynol i'r
Maenseiri Ehyddion
Masonry, ma'smri », maensaerni'aeth,
saerni'aeth maen ; gwaith maen
Masquerade, mas.ku.rad' n, mygyd- ,
Mass, mas n, clamp, clap, mwl, talp,
crug, twr; corff y bobl; yr offeren:
vi, offerenu, oflerena. A round mass,
crynswdd, crwnswth
Massacre, mas'a.kur n, galanasdra, cyf-
lafan : vt, cigyddio, lladd, cyflafanu
Massiness, mas'î.nes, Massiveness, mas'-
iv.nes n, trymder, dwysbraffder; gor-
faint, mawrswm, pwysfawredd
Massive, mas'iv, Massy, mas'î a, trwm,
pwysig, pwysfawr; mawr; cadarn-
traíF, corffog, braisg
Mast, mast ra, hwylbren ; ffrwyth ffawydd
a derw. Fore-mast, rhaghwylbren.
Main- mast, prif hwylbren. Mizzen-
mast, hwylbren ol
Master, mas'tûr », meistr, llywydd;
athraw: vt, meistroh, gorfod, llywio,
trechu; dysgu yn llwyr. Master-
hand, pen-gampwr. Master of arts,
athraw yn y cehyddydau
Masterdom, mas'túr.dum n, meistrolaeth
Masterless, mas'tûr.les a, direolaeth,
cildyn, difeistr
Masterly, mas'tûr.lî a, trachywrain,
penigamp, campus; meistrol, meis-
trolgar, meistrolaidd
Masterpiece, mas'tûr.pîs n, campwri,
campwaith, prifwaitíi, prif orchwyl
Mastership, mas'tùr.ship n, meistrol-
aeth, penogaeth, uwchafiaeth; medr,
cywreindeb [ddannodd
Masterwort, mas'tûr.wûrt n, llysiau'r
Mastery, mas'tur.î n, goruchafiaeth,
gorthrech; cywreindeb. To get the
mastery over, gorchfygu, meistrolaethu
Mastic, mas'tik n, math o wyddlud, glud i
Masticate, mas'ti.klit vt, dygnoi, cnoi
Mastication, mas.ti.ka'shun n, dygnoad
Masticatory, mas'tî.kä.tur.î », meddyg-
iaeth i'w gnoi : a, dygnoawl [cadgi
Mastiff, mas'tif n, gafaelgi, cystawcci,
198
ore ; läte, line, no. miite ; she, zh=z azure ; thin, Tiiis ; j=dzh. MAY
Mat, mat n, mat, bannas, rhestog, ys-
traill : vt, plethu fel mat, cydblethu
Match, matsh n, pabwyryn; cymhar;
priodas; ymdrechfa: vt, cymharu;
cystadlu; cyfartalu; cydweddu; cyd-
ieno ; cyfaddasu. Match - maker,
lluniwr priodasau
Matchable, mat'shâ.bl a, cymharadwy,
cyfaddasol, cymhwys ; gogystal, cyd-
raddol, ieuadwy [gyftelyb, digynnyg
Matchless, matsh'les a, digymhar, di-
Mate, mat n, cydymaith; islywydd, is-
lyw: vt, cymhani, cydraddu, cydieuo
Mateless, miit'les a, digyfaill, amddifad
Material, mâ.tí'r'î.al a, defnyddiol, syl-
weddol, corfforol ; pwysfawr ; hanfodol :
n, defnydd, sylwedd, nwydd. Mater-
ials, defnyddiau, moddion
Materialism, ma.ti'r'i.al.izm n, defnydd-
ioldraeth, sylweddoliaeth
Materialist, mâ.tî'r'î.al.ist n, defnydd-
iawdwr, defnydd iolwr, sylweddolwr
Materiality, mâ.tî'r.î.al'î.tî n, defhydd-
ioldeb, corfforoldeb [iadu
Materialize, mâ.tí'r'î.al.iz vt, defnydd-
Materially, mâ.tî'r'î.al.î ad, o lawer, o
gryn bwys, yn fawr ; o ddefnyddiau ;
yn hanfodol
Materiate, mâ.tí'r'î.ät a, sylweddol
Materíation, mâ.tî'r.î.ä'shnn n, deíhydd-
iad, defnyddiant
Maternal, mâ.tûr'nal a, mamol, mam-
aidd; tyner, caruaidd [mamogaeth
Maternity, mâ.tûr'nî.tî n, mamwys,
Math, math n, glaswellt, gweirladd.
Latter math, adladd
Mathematical, math. î. mat 'i.kal a,
mesuronol, gwyddonol ; arddangos-
yddol, diammheuol. Mathematical
demonstration, eglurbrawf diymwad
Mathematician, math.î.mâ.tish'an n,
gwyddonydd, meidronydd
Mathematics, math.i.mat'iks np, meidr-
oniaeth, mesuroniaeth, gwyddoniaeth,
celfyddyd rhif a mesur
Mathesis, mâ.thî'sis n, athrawiaeth,
gwyddoniaeth, gwybodaeth
Matin, mat'in a, borenol, boreol, plyg-
einiol : n, plygain [ plygam
Matins, mat'ins np, addoliad boreuol,
Matrass, mat'ras n, math o ddysdyll-lestr
Matrice, mä'tris, Matrix, mii'triks n,
croth, bru ; mold, llythyrfold
Matricide, mat'rî.sid n, mamladdiad,
mamlofruddiaeth ; mamlofrudd, mam-
laddiad [fyned yn aelod o brifysgol
Matriculate, ma.trik'ii.lat v, derbyn neu
Matrimonial, mat.rî.mö'nî.al a, priodasol
Matrimony, mat'rî.mun.î n, priodas
Matron, mä'trun n, hynafwraig, gwreig-
dda; meistres
Matronly, mä'trun.lî n, gwreigaidd
Matross, mâ.tros' n, magnelfilwr
Matter, mat'ûr n, defnydd, sylwedd;
mater, peth, achos ; gôr, crawn, gwaed-
grawn: vi, gori, crawni; dawr. A
matter of fact statement, adroddiad
diaddurn. It is no matter of mine,
ni pherthyn i mi. It matters not, ni
ddawr, ni waeth, nid gwaeth. What
is the matter with you? pa beth
sydd arnoch ?
Mattery, mat'ur.î a, crawnllyd, gorllyd,
gorlyd [ceibio
Mattock, mat'uk n, caib, matog: v,
Mattress, mat'res n, matras, gwely gwellt
Maturate, mat'shü.rät v, addfedu ; gori,
crawnu [addfediad
Maturation, mat.shü.rä'shun n, goriad,
Mature, mâ.tü'r' a, addfed; mewn oed;
pwyllus, ystyriol; cyflawn, perifaith:
vt, addfedu ; perffeithio
Maturity, mâ.tü'r'î.tî n, addfedrwydd,
addfededd; llawndyfiad, Uawn oed,
perffeithiad, perffeithrwydd
Maudlin, môd'lin a, lledfeddw [ddiolch
Maugre, mô'gûr ad, er gwaethaf, heb
Maul, môl vt, maeddu, baeddu, pwyo,
euro : n, gordd bren, gordd [dota
Maund, mând n, basged gestog : vi, car-
Maunder, mân'dûr vi, grwgnach, grym-
ial ; cardota : n, cardotyn
Maundy, mân'dî n, cardawd, cyfarwys.
Maundy Tbursday, dydd Iau Cablyd
Mausoleum, mô.sö.lî'um n, gwyddfa,
beddgor, beddadail
Maw, mô n, crombil, cropa, caul, cylla.
Maw-worm, llyngyren y cylla
Mawkish, mo'kish a, dirlas, merf [neblyd
Mawmish, mô'mish a, ynfyd; gwrthwy-
Maxillary, mak'sil.ur.i a, perthynol i
asgwrn yr ên uchaf, bochgemol
Maxim, mak'sim n, arwireb, diarel),
gosodedigaeth, gwireb
May, mä n, Mai ; blodeufis : v, def ( pt
might), gallaf, gelli, &c. ; dichon i
mi^ i ti, &c. May-bloom, blodau'r
drain gwynion, ysbyddad. May-day,
dydd calanmai. May-pole, bedwen
Fai. May be, fe allai. Be what may,
bydded a fyddo
Mayor, mô'r n, maer, penswyddog
Mayoralty, mê'r'al.tî n, maeronaeth
Mayoress, mê'r'es n, maeres, maerones
199
MED path, fat, êre, met, mâ-rîne, pin, ôrb, on, curve, cut, tŵ=too, t\Vk=took;
Hazard, maz'urd re, asgwrn yr ên, cern,
bochgern, gên : vt, cernodio
Mazarine, maz.ur.fe' re, lliw glas tywyll
Maze, m'az re. dyrysfa, bachdrofa; syn-
dod, astrusi, petrusi, petrusder
Mazy, ma'zi a, dyrus, tröedig
Me, mî pn, myfi, mi, fi, i. Me also,
minnau. From me, oddi wrthyf
Mead, mid re, medd, meddyglyn
Mead, mid, Meadow, medò' re, dôl,
gweirglawdd, gwaen; rhos. Mea-
dow-sweet, llysiau'r forwyn, erwaint
Meagre, mí'gûr a, cul, teneu, truan,
gwanclyd [cnlni
Meagreness, mî'gûr.nes re, truander,
Mea'k, mik re, bach hirdroed
Meal, mil re, blawd; pryd o fwyd: vt,
blodio, biota. Meal-begger, blotai.
Meal-house, blotty. Meal-man, blod-
iwr, blawdwerthwr, bloteiwr. To
beg meal, biota. To sprinkle with
meal, blodio
Mealy, mî'lî a, blodiog, blodwy. Mealy-
mouthed, safnfeddal, gwenieithus
Mean, min re, cyfrwng; modd ; canol-
fFordd: a, canolig; gwael, gorwael,
arwael, isel, salw, -ach: vt (meant),
meddwl, tybio, bwriadu, amcanu, ar-
wyddocäu', arwyddo. The mean time,
y cyfamser. Mean people, poblaeh
Meander, mî.an'dûr re, dolystumiad, am-
lwybr, amdroad; dyryswch: vi, am-
lw'vbro, dolystumio, dolenu
Meaning, mi'ning re, ystyr, meddwl,
arwvddocad, amcan, bwriad, deall.
Words of double meaning, mwyseiriau
Meanness, mi'nes re, salwedd, gwaelder.
dielwedd; crintachrwydd, anhaelder,
cybydd-dod, cybyddiaeth
Means, minz np, moddion, offerynau,
cyl'ryngau; meddiant, cyfoeth. By
fair means or foul, trwy dég neu trwy
hagr. By all means, trwy bob modd.
By" any means, mewn un modd. By
no means, er dim. By what means ?
Meant, me:,: ptkpp. — Mean [pa fodd?
Meantime, min'ti'm, Meanwhile, mîn'-
whil ad, yn y cyfamser [cant
Mease, miz n, mwys o benweig, set' pum
Measles, mi'zlz np, y frech goch
Measurable, inezh'ur.a.bl a, rnesuradwy
Measure, mezh'ur vt, mesur, mesuro
re, mesur; meidr, mydr; llestraid;
fl'ordd, trefn; cyfran, dogn. Cubic
measure, mesur cyfangortf. tryfesur.
Square measure, mesur ysgwûr. To
devise or adopt measures, Uunio ftyrdd
Measureless, mezh'ur.les a, difesur, an- .'
fesurol. anfeidrol
Measurement, mezh'ur.ment re, mesur- '
yddiaeth, meidraeth, mesuredigaeth
Meat, mit re, ymborth, bwyd: cigfwyd. i
Meat-offering, bwydoffrwm. Meat-
safe, bwydgell. Fat meat, cig bras. I
Lean meat, cyhyrgig. Meat and drink,
bwyd a diod, bwyd a llvn
Mechanic, mi.kan'ik re, "llawgelfyddwr, i|
crefftwr, gallofydd, llawweitliiwr, '
celfyddydwr. Mechanics' institution,
gwyddonfa crefrtwyr
Mechanic, mi.kan'ik, Mechanical, rot- J
kan'i.kal a. gallofyddol, llaw-weithiol. J
Mechanical arts, llaw-gelfyddydau. [|
Mechanical power, mudalluoedd
Mechanician, mek.a.nish'an, Mechanist, I
mek'a.nist re, peiriannydd, gallofydd,»
gallofyddiaethwr
Mechanics, mi.kan'iks np, gallofiaeth, ,
gallofyddiaeth, llawgelfyddiaeth ; gall- 1|
ofyddion, y llawgelfyddydau
Mechanism, mek'a.nizm re, llawgelfydd- .
waith, peirianwaith
Meconium, mi.ko'ni.um re, sudd y pabi |j
Medal, med'al re, bathodyn
Medallic, mi.dal'ik a, batheiniol
Medallion, mî.dal'yun re, bathodyn mawrj
Medallist, med'al.ist re, batheinydd
Meddle, med'l vi, ymyru, ymhel
Meddler, med'lûr re, yrnyrydd, ymyrwr 1
Meddlesome, med'l.sum a, ymyrus
Mediate, mî'dî.ät a, cyfryngol; canol-|
aidd: vi, cyfryngu, eiriol, eirioli
Mediation, mi.di.ä'shun re, eyfryngdod 1
Mediator, mî'dî.ä.tûr re, cyfryngwr, eir-1
iolwr. canolwr
Mediatorial, mî.dî.â.tö'r'î.al a, cyfryngol J
Mediatorship, mî'di.ä.tûr.ship re, cyf-I
ryngyddiaeth, eirioliaeth
Mi-diatrix, mi'di.ii.triks n, cyfrynges J
Medicable, med'i.ka.bl a, meddygadwy,»
iachadwy, gwdladwy
Medical, medi.kal, Medicinal, mi.dîs'î-jl
nal a, meddygol, meddyginiaethaLl
meddygin, iachaol
Medicament, med'i.ka.ment re, medd-'
yginiaeth, meddygiaeth, eli
Medicate, med'i.kiit vt. meddygu
Medicine, med'î.sin re, meddygiaeth
meddyginiaeth, cyffer, moddion medd-
ygol [hamiei
Mediety, mî.dî'î.tî re, canoligrwydd
Mediocre, mi'di.o.kur a, canolig '
Mediocrity, nn.di.ok'ri.ti n, canoledd
canoligrwydd. cymmedrolder
200
öre; läte, l'íne, nö, miite; she, zh=z azure; thin, this; j=dzh. MEN
Meditate, med'î.tät v, myfyrio, meddylio, I Melodious, mî.lö'dî.us o, peroriaethol,
vstyried, darbwyllo ; bwriadu ; dyfeisio perseiniol, hyfrydlais
Meditation, med.î.tä'shun n, myfyrdod, Melody, mel'ö.dî n, peroriaeth, melus-
myfyriaeth, ystyriaeth, darbwyll, efryd
Meditative, med'i.ta.tiv a, myfyrgar,
meddylgar, myfyriol, ystyriol
Mediterranean, med.î.te.rä'nî.an «,canol-
dir, canoldirol. Mediterranean Sea,
Môr y Canoldir
Medium, mi'di.um w, cyfrwng; y canol
Medlar, med'lûr n, ceri'en, afal tindoll,
merys. Medlar tree, meryswydden
Medley, med'lî n, cymmysgedd, cym-
mysg, cybolfa. Chance medley, dyn-
laddiad damweiniol
Medullar, mî.dul'ûr, Medullary, mî.dul'-
ur.î a, meraidd, merol
Meed, mid n, gwobrwy, gwobr, tâl, rhodd
Meek, mik a. addfwyn. Ilariaidd
Meeken, mi'kn vt, llareiddio
Meekness, mik'nes n, addfwynder, llar-
Meer. mi'r n, llyn [ieidd-dra, tiriondeb
Meet, mit (pt & pp met) v, eyfarfud,
cyffwrdd, taro with ; mesuro : a, addas,
gweddus, eymhwys, priodol .
Meeting, mi'ting n, cytarfod, cyffwrdd.
Meeting-house, ty cwrdd, addoldy
Meetness, mît'nes n, addasrwydd, cy-
mhwysder, gweddusdra
Megalonyx, meg.a.lo'niks, Megalosau-
rus, meg.al.ö.sG'rus, Megatherium,
meg.â.thî'r'î.um n, anghenfilod y cyn-
oesoedd; amrosgfil
Megalopolis, meg.â.lop'ö.lis n, prifddinas
Megrim, mi'grim n, y bendro
Meiosis. mi'.ö'sis n. lleihfid, eiddileb
Melancholic, mel.an.kol'ik, Melancholy,
mel'an.kol.i a. prudd, athrist, tryin-
11yd ; pruddglwyfus
Melancholy, mel'an.kol.i n, prudd-
glwyf. dulyn, dueg, duegwst ; cyllaeth :
a. — Melancholic
Melange, me.longzh' n, cymmysgedd
Meliorate, mi'ii.ö.rät rí.trwsio; gwelläu.
diwygio [gwelliant, diwygind
Melioration, mî.lì.ö.rä'shun n, gweìlìiâd,
Melliferous, me.lif'ur.us a, meìddwyn
Mollification, mel.î.fî.hä'shun n, gwneu-
thuriad mel, melwneuthuriad
Mellifluence, me.lif'lii.ens n, melred,
melffrydiad, melrediad
Mellifluent, me.lif'lü.ent, Mellifluous,
me.lif'lii.us a, meldardd, melredol;
parablber, melenau. melusber
Mellow, mel'ö a, addfed; meddal; go-
feddw : v, addfedu ; meddalhau
Mellowness, mel'ü.ne* u, addfedrwydd
gerdd, eilw, maws, erddygan
Melon, mel'un n, melwn. pompiwn
Melt, melt v, toddi, dadleithio, dadmer,
ymdoddi
Member, mem'bûr n, aelod, aelawd.
Member of parliament, seneddwr,
aelod y senedd [croenyn
Membrane, mem'brän n, pilen, pilionen,
Membraneous, mem.brä'ní.us a, pilen-
aidd, croenaidd [cofarwydd
Memento, mî.men'tö n, arwydd coffaol,
Memoir, mem'wôr n, cofiant, dargofiant,
brud [corns; hynod, hygof
Memorable, mem ö.râ.bl a, cofiadwy,
Memorandum, mem.ö.ran'dum (p me-
moranda, mem.ö.ran'dâ) n, cofnod,
cofnodiad. Memorandum-book, coflyfr
Memorial, mî.mö r'î.al n, cofeb, cofiaeth,
dargoffa, coffa, coffadwriaeth, cof-
arwydd. cofwyl, deiseb
Memorialist, mí.mô'r'í.al.ist n, dargofiwr,
cofenwr; deisebydd, gofyniedydd
Memorialize, mi.mo'r'i.al.'iz vt, erchi,
Memorize, mem'O.riz vt, dargoffa [deisyf
Memory, mem'ö.ri n, cof ; coffadwriaeth
Memphian, mem'fi.an a, Aiphtaidd
Memphitis, mem'fi.tis n, drewchwa
Men, men np, dynion, gwŷr. — Man
Menace, men'äs n, bwgwl, bwgwth,
mynas : vt, bwgwth, bygylu, mynasu
Menage, men.azn n, milgasghad: v',
tori ceffyl mewn
Menagerie, men.azb'uri n, milfa. milodfa
Mend, mend v, gwellau, cyweirio, trwsio
Mendable, men'dâ.bl a, diwygiadwy,
gwelladwy [wch, celwydd
Mendacity, men.das'î.tî n, celwyddgar-
Mendicant, men'di.kant a, cardotol, car-
dotlyd : n, cardotai, cardotyn
Mendicate, men'di.kat vt, cardota
Mendicity, men.diö'i.tî n, cardoteiaeth
Menial, mi'ni.al a, teuluaidd, cartrefol:
n, gwas, iswas, isweinydd
Menology, men.ol'ö.jî n, misrestriad
Menses, inen'siz np, misglwyf, mislifiant
Menstrual, men'strŵ.aì a, misglwyfol
Menstruous, men'strŵ.us a, misgiwyfus
Menstruum, men'strŵ.um n, dadleith-
ydd, toddydd [adwy
Mensurable, men'shü.râ.bl a, mesur-
Mensurate, men'shü.rät wí,mesur, mesuro
Mensuration, men.sü,rä'shun n, mesur-
iaeth, mesureg
Mental, men'taf a, meddrliol, synwyrol
" 201
MET path, fat, ere, met, mâ-rîne, pin, ôrb, on, curve, cut, tŵ=too, tẁk=took ;
Mention, mp.n'shiin n. frvhwvll. rnr- Mprrv. mpr'î n. hvlnn hnpnns llnwpr
Mention, men'shun re, crybwyll, cor-
bwyll, gair ; vt, crybwyllo, coffäu, son.
Above-mentioned, rhagddywededig
Mentorial, men.tö'r'î.al a, eynghoriadol
Mephitic, mi.fit'ik, Mephitical, mî.fit'î-
kal a, drewcbwaol, drewedig [sawr
Mephitis, mef'î.tis re, drewchwa, arew-
Meracious, mî.rä'shus a, pur, gloew,
digymmysg [masnachol
Mercantile, mar'kan.til a, marchnadol,
Mercenariness, mûr'sî.nur.î.nes n, cyflog-
eiddrwydd ; lmnanedd ; gwobrgarwch
Mercenary, mûr'sî.nur.î a, gwobr-
chwantus, hnnangeisgar, hunanus,
cyflogaidd : re, cyflogddyn [ydd
Mercer, mûr'sûr re, sidanwerthwr, sidan-
Mercery, mûr'sur.î n, nwyddau sidan
Merchandize, mur'tshan.di'z n, da neu
nwyddau masnach ; maeleriaeth, mas-
nachaeth, marsiandaeth : vi, masnachu
Merchant, mûr'tshant re, masnachydd,
trafnidydd, maelwr, marsiandwr
Merchantable, mûr'tshan.tá.bl a, march-
nadol, hywerth [nachlong
Merchantman, mûr'tshant.man re, mas-
Merciful, mûr'sî.fẁl a, trugarog, trugar,
tosturiol [ogrwydd
Mercifulness, mûr'sî.fẁl.nes re, trugar-
Merciless, mûr'sî.les a, didrugaredd, an-
nhrugarog, dideimlad, annhosturiol
Mercurial, mur.kii'r'i.al a, a wnaed o
arian byw; hoew, bywiog, hoenus
Mercury, mûrTiü.rî re, y duw Mercher ; y
blaned Mercher; arian byw
Mercy, mûr'sî re, trugaredd, tosturi;
maddeuant. Mercy-seat, trugareddfa
Mere, mî'r a, unig, syml, gwir, pur;
moel, noeth ; hollol : re, llyn, lhvch
Merely, mî'r'lî ad, yn unig, yn hollol
Meretricious, mer.î.trish'us a, anllad,
puteinllyd, budr, budrogaidd
Merganser, mûr.gan'sûr re, hwyadwydd
Merge, miuj v, soddi, suddo, trochi
Meridian, mî.rid'yan re, canolddydd,
nawn; llinell canolddydd [nawnol
Meridional, mî.rid'yun.al re, deheuol,
Merino, mî.rî'nö re, math o ddafad Ys-
paenaidd ; math o wlanen
Merit, mer'it vt, haeddu, rhyglyddu,
teilyngu, dirperu : re, haeddiànt, teil-
yngdod, rhyglyddiant, arobryn, arobrid
Meritorious, mer.î.tô'r'î.us a, teilwng.
haeddiannus, haeddiannol, clodwiw
Merlin, mûr'lin re, math o gudyll
Mermaid, mûr'mäd re, morforwyn
Merriment, mer'i.ment n, llawenydd, di-
grifwch, hoenusrwydd
Merry, mer'î a, hylon, hoenus, llawen.
Merry-andrew, chwydawydd, croesan,
ffwl y ffair, digrifyn, ysgentyn. Merry-
making, noswaith lawen. Merry-
thought, asgwrn y gwenydd
Mersion, mûr'shun re, trochiad, suddiant
Mesenteric, mez.en.ter'ik a, perthynol
i'r cefndedyn
Mesentery, mez'en.ter.i re, cefendedyn
llengig, llieingig, percini, perfeddlen
Mesh, mesh re, magi, masg, masgl, twl
Meshy, mesh'î a, masgl og, tyllog [rhwyc
Meslin, mez'lin re, brithvd, cymmysgyd
Mesne, min a, canol [bwyta, cydfwyti
Mess, mes re, arlwy, saig o fwyd: vi
Message, mes'äj re, cenadwri, neges, gai;
Messenger, mes'en.jûr re, cenad, neges
ydd, negeswas
Messiah, me.s'i'â re, Crist, Eneinios
Messieurs, mesh'urz np, meistri,
meistri [sai;
Messmate, mes'miit re, cydfwytäwr, cys
Messuage, mes'wäj re, tyddyn, ty a gard-
Met, met pt & pp. — Meet
Meta- px, tros, traws, ar-
Metabasis, mî.tab'â.sis re, trosfynediad
Metachronism, mi.tak'ro.nizm re, cam
Metage, mi'täj re, mesuriad [amseria
Metal, met'al re, metel, delid, adwyn
Metalepsis, met.á.lep'sis re, trawsgyre
meriad [men
Metaleptic, met.a.lep'tik a, trawsgyir
Metallic, mi.tal'ik a, metelaidd, ac
wynol, delidaidd
Metalline, met'al.in a, metelog, delido
Metallist, met'al.ist, Metallurgist, met
al.ûr.jist re, delidwr, fferyllt
Metallurgy, met'al.fìr.jî re. meteliaeth
Metamorphose, met.â.môr'fös vt, dul
newidio, gweddnewid
Metamorphosis, met.â.môr'f ö.sis (p me
amorphoses, met â.môr'fö.sîz)
gweddnewidiad, dullnewidiad
Metaphor, met'â.fûr re, trawssymmm
iad, trawsymddwyn ; cytfelybiaeth
Metaphorical, met.a.for'i.kal a, traw
symmudol ; cyifelybiaethol
Metaphrase, met';ì."fräz re, cyneithu
caeth, cyfieithiad llythyrenol
Metaphrast, met'â.frast re, cyfieithyi
llythyrenol [soddol, uchanian
Metaphysical, met.a.fiz'i.kal o, ardda:
Metaphysics, met.a.fiz'iks np, athrona
arddansoddau, uchaniaeth, dansod
iaeth, arddansoddiaeth
Metastasis, mî.tas'tâ.sis n, symmudia^
trosglwyddiad
202
ôre ; läte, l'íne, nö, müte ; she, zh=z azure ; thin, thìs ; j=dzh. MIL
Metatarsus, met.â.târ'sus n, gwar y
troed ; esgyrn bychain y traed
Metathesis, mî.tath'î.sis n, trawsosodiad
Mete, mît vt, mesur, mesuro, meidro
Metempsychosis, nii.temp.si.ko'sis n,
fcrawseneidiad [ionen
Meteor, mí'tî.ûr n, awyrdan, goruch-
Meteoric, mi.ti.or'ik a, goruchionllyd
Meteoric stones, ceryg y Uuched
ceryg y cythraul ; awyrfeini
Meteorologist, niî.tî.or.ol'ö.jist n, goruch-
ionydd [iondraeth
Meteorology, mî.tî.or.ol'ö.jì n, goruch-
Meter, mî v tûr n, mesurydd [medd
Metheglin, mi.theg'lin ?i, meddyglyn,
Methinks, mi.thingks' {pt methought)
. v, def, yr wyf yn tybied, tebvgwn,
tebygaf, tybiaf "[dull
Method, ineth'ud n, trefh, ffordd, modd,
Methodical, mi.thod'i.kal a, trefhus,
rheolaidd [iaeth
Methodism, meth'ud.izm n, treftiydd-
Methodist, meth'ud. ist n, Trefniedydd,
Trethydd [trefhu
Methodize, meth'ud. 'iz vt. iawndrefhu,
Methought, mi.thot' pt. — Methinks
Metonymy, met'ö.nim.î n, trawsenwad
:Metre, mî'tûr n, mydr, mesur, meidr;
mesur yd Ffrengig, 39.87079 o fod-
i feddi. Compound metres, adlawiaid
Metrical, met'ri.kal a, mydrol, mesurol,
i cyghaneddol, ar gân
íMetropolis, mî.trop'ö.lis n, mamddinas,
■ prifddinas [esgob: a, prifddinasol
MetropoUtan, mí.trö.pol'î.tan n, arch-
Mettle, met'l n, hawnt, bywiogrwydd,
yni, calon, awch, ysbryd, bywyd
Mettled, met'ld a, by\viog, calonog, ynig,
! hoenus. High-mettled, ffi-oenuchel
View, mii n, hebogdy, mud, muding;
- gwylan: v, mewian; cau i mewn;
bwrw plu ; bwrw cyrn ; bwi-w henflew
VIewl, miil vi, bloeddlan fel baban
,tfezzo- px, hanner
vlezzorelievo, met.zo.ri.li'vO n, math o
gertiad yn sefyll allan ond ychydig
■lezzotinto, met.zo.tin'to n, math o gerf-
iad ar elydr neu ddur, hanner-baent
iiasina, mi.az'ma (p miasmata, m'i.az'-
mâ.tâ) n, nwy heintddwyn
Ike. mi's up. — Mouse [29fed o Fedi
lichaelmas, mik'l.mas n, gvryl Fihangel,
Iiche, mitsh vi, llechu, llercian
lickle, mik'l a, llawer: n, ciyn lawer
ticrocosm, mii'kro.kozm », hyd bychan,
bydan; dyn [fesur-ofleryn
hcrometer," mi'.krom'i.tur n, math o
Microscope, m'i'kro.skop n, chwydd-
wydr, mwyadur
Mid, mid a, canol, cydbell
Midday, mid'ä n, hanner dydd, canol
dydd, canolddydd, nawn
Middle, mid'l n, canol, craidd: a, canol.
Middle-aged, canoloediog
Middlemost, midl.möst, Midmost, mid'-
möst a, nesaf i'r canol
Middling, mid'ling a,canohg ; cymmedrol
Midge, mij n, gwybedjm, ednogyn
Midland, midland a, canoldiroi [nos
Midnight, mid'nît n, canol nos, hanner
Midriff, mid'rif n, llieingig, llengig
Midshipman, mid'ship.man n, is swydd-
og ar long, canol-longydd
Midst, midst n, canol, hanner, craidd
Midstream, mid'strîm n, canolffrwd,
brwj*uen afon
Midsummer, mid'sum.ûr n, canol haf,
alban hefin. Midsummer day, gwyl
loan, 21fed o Fehehn
Midway, mid'wä 11, hanner y ffordd
Midwife, mid'w'if (p midwives, mid'-
wi'vz) n, bydwraig, colwynes, esgor-
wraig. Man-midwife, colwynydd
Midwifery, mid'wif.ri n, bydwreigaeth,
colwynyddiaeth
Midwinter, mid'ì\in.tûr n, canol gauaf,
byrddydd gauaf, alban arthan
Mien, mm w, golwg, pryd, gwedd, ag-
wedd, edrychiad, trem
Might, mi't n, nerth, grym, cadernid,
gallu, galluedd : pt. — May
Mightiness, mî'tî.nes n, galluogrwydd
Mighty, m'i'ti a, cadarn, galluog, cryf,
grymus, nerthol. Mighty in arms,
dewrarfog [mudo
Migrate, mî'grät vi, symmud trigias,
Migration, mî.grä'shun n, symmudiad,
mudiad, trawsfudiad
Milch, miltsh a, blith, blithog, llaethog.
Milch-cows, gwartheg bhthin
Mild, mild a, tyner, tirion, mwynaidd,
hynaws, llariaidd, gwâr, tawel
Mildew, mil'dii n, melgawod, melwlith,
mallder, brychni, llwy^dni
Mildness, m'ild'nes n, tynerwch, tirion-
deb, mwyneidd-dra, llarieidd-dra, by-
nawsedd, addfwynder
Mile, m'il n, milltir, milldir, 1760 Hath
Milestone, mil'stön n, careg filltir
Miliary, mil'yur.i a, bychan, gronynol
Militant, mil'i.tant a, milwrus, rhyfelus,
milwriaethus
Military, mil'î.tur.î a, milwraidd, mil-
wriaethol, rhyfelgar, llwvddog
203
MIN path, fat. êre, met, mâ-rìne, pin, orb, on, curve, cut, tŵ=too, t\vk=took;
Militate, mil'î.tät vi, ymegn'io, milwrio
Militia, mí.li.sh'â n, milwyr cartrefol,
cartreflu
Milk, milk n, llaeth, blith : vt, godro ;
armeilio. Milk-maid, Ilaethwraig,
maerones. Milk-pail, ystwc godro,
celwrn, cunnog. Milk-pan, padell
laeth. Milk-porridge, caw] llaeth.
Milk-sop, mursenddvn. Milk-tray,
ceulawr; mail. Milk and water,
glasdwr. Destitute of milk, dilaeth
First-milk, cynllaeth, blaenllaeth,
Second -milk, armael. Sweet-milk,
llefrith
Milken, mil'kn a, o laeth, llaethaidd
Milkiness, mil'ki.nes n. llaetheiddrwydd
Milky, mil'ki a, llaethawl, llaethlyd.
Milky-way, y llwybr llaethog. galaeth.
heol y gwynt, Caer Gwydion, eirianrod
Mill, mil n, melin; breuan: vt, malu,
melino; yinyl-rigoli. Mill-dam. pwnt.
argae melin. Mill-race, ffrwd y felin.
Mill-stone, maen melin
Millenarian, mil.en.ê'r'î.an n, milflyn-
yddwr
Millennial, mi.len'yal a, milflwydd
Millennium, mi.len'yum n, milflwydd-
iant, y mil o flynyddau
Millepede, mil'í.píd n, milcerdd, mil-
troed, milred, gwrach y lludw
Miller, mil'úr n, melinydd, malwr. Mil-
ler's-thumb, penbwl. penbwla
Millesimal, mi.les'i.mal a. milfedol
Millet, mil'et n, milet [yddes
Milliner, mil'î.nûr n. ysgines, penwisg-
Millinery, mil'i.nur.î n, penwisgoedd
Million, mil'yuu n, miliwn. mflfil, mil o
filoedd, buna, deg rhiallu, 1,000,000
Millionaire, mil.yun.é'r' n, un a biau
filiwrj o bunnau, dyn cyfoethog
Millionth, mil'yunth a, miliynfed
Milt, milt n, grawn pysgod, lleithon
lleithban, cleddyf Bleddvn
Milter, mil'tûr n, pysgodyn, lleithon,
pysgodyn gwryw
Mime, mini n, dynwaredydd, digrifwas
Mimic, liiini'ik n. dynwaredydd. gwat
warydd: vt, dynwaredu. argydgamu,
mocio, gwatwar: a.dynwaredol
Mimicry, miin'ik.ri n, dvnwaredyddiaeth
Mimographer, mî.mog'râ.fûr n, ysgrif-
enydd cocgchwareuon
Minaceous. mi.nä'.-dms, Minatory, min'
â.tur.î a, bygythiol, bygylus
Minaret, min ur.et «, pigwn uchel
Mince, mins vt, manfriwio; goddywedyd,
lledguddio ; rhygyngu, mursenu
Mind, mind n, meddwl, bryd, gofeg.t
bwriad; tyb, barn; cof; pwyll: v.
meddylied, ystyried; jrofalu; cofio. ;
Double-minded, ans^fydloçr. Narrow-
minded, anhael. Out of his mind I
gorphwyllog, maes o'i bwyll. Of f
sound mind, yn ei iawn bwyll, yn e
synwyrau. Presence of mind, parod-j
rwydd meddwl, pwyll. Sober minded I
ystyriol, pwyllog. To have a mind to,
bod am, bod â chwant arno, bod â'l
fryd ar. Time out of mind, cyn cof 1
To bear in mind, cofio. Worldly!
minded, bydolfryd, bydolserehus
Mindful, mind'fẁl a, gofalus. cofus^
meddylgar [garwch
Mindfulness, mind'fwl.nes n, gofal: cof.
Mindless, mind'les a, diofal. anghofus '
Mine, mîn/m, fy, mau, eiddof: v. ìnwn'
gloddio: n, mwnglawdd. cuddglawdc»
cloddfa. A silver mine, mŵn ariai
arianglawdd, ariangloddfa. To sprin]
a mine, chwythu cuddglawdd. l\
friend of mine, cyfaill i mi. This i
mine, mi biau hwn
Miner, mi'nûr n. mwnwr. mwngloddiwil
Mineral, min'ur.al n, raẁn : a. mwnol i
Mineralist, min'ur.al.ist n, mwnydd
Mineralogist, min.u.ral'ö.jist n, mwol
yddiaethydd, mwnofydd [iaet
Mineralogy, min.u.ral'ö.jî n, mwnofyddl
Mingle, ming'gl v, cymmysgu ; britho I
Miniature, min'yâ.tshü'r n, manddarlniB
Miniature painting, manddarluniad 1
Minikin, min'i.kin n, bychanigyn: <■
bychanig [wyn; còry.í
Minim, min'im »,mymryn, adfanig. peit
Minimum, min'î.inum n. y gradd íleiaiÉ
Minion, min'yun n, anwylddyn: gwei
ieithiwr; math o argrafflythyren
Minish, min'ish v, lleihau, cwtäu, toH *
Minister, min'is.tûr v, gweini, gweinBj
dogaethu: n, gweinidog, gweinydiB
Prime minister, prif weinydd. cynwü
Ministerial, min.is.tî'r'î.al a, gweinido»
aethol [swyci
Ministery, nrin'is.tur.î n, gwasanaet '
Ministrant, min'is.trant a. s_ r weinidog< '
gweiniol [iad, gweinydda
Ministration, min.is.trä'shun n, gweu
Ministry, min'is.tri n. gweinidogaet .;
sweinyddiaeth: gwasanaeth
Minnow, min'ö, Menow, men'o n, p:>
codyn, math o bysgodyn bychan
Minor, mi'nûr a, bychan; îlai: n, v
dan oed C tc
Minorate, min'ö.riit vt. lleihau, bychan I
204
ore; läte, l'íne, nö, mute; she, zh=z azure; thin, this; j=dzh.
MIS
Minoration, min.ö.rä'shun n, lleihâd,
tohad, bychaniad
Minority, mî.nor'î.tî n, maboed, mebyd ;
isrif, niter lleiaf, lleiafrif, lleirif
Minotaur, min'ö.tôr n, anghenfil dychym-
mygol rhwng dyn a tharw
Minster, min'stûr n, mynachlog; eg-
lwys gadeiriol [teleiddẁr, ffilor
Minstrel, min'strel n, clerwr, cerddor,
Minstrelsy, min'strel.sî n, clerwriaeth
Mint, mint n, bathdy ; mintys : v, bathu.
Fish mint, mintys y dwfr. Spear mint,
mintys Mair. Wild mint, mintys
llwydion [fathu
Mintage, min'täj n, bathiad; treth am
Mintraan, mint'man n, bathwr, bathydd
Minuet, min'ü.et n, math o daplas
Minus, m'i'nus a, llai: n, erthyneb ( — )
Minute, mî.nüt' a, bach, bychan, man;
manwi
Minute, min'it n, mynyd, meityn ; cof-
nod: vt, cofnodi, byrnodi. "Minute-
gun, dryll a danir bob mynyd
Minuteness, mî.nüt'nes n, manylrwydd
Minutias, mî.nü'shî.î np, manion, man
byneiau, manylion
Minx, mingks n. coegen, mursen
Miracle, mir'a.kl n, gwyrth, rhyfeddod
IMiraculous, mi.rak'ii.lus a, gwyrthiol,
! arathrol, rhyfeddol, goruchanianol
Mirac-ulousness, mi.rak'u.lus.nes n,
' gwyrthioldeb, rhyfeddolrwydd
•Mirador, mir.â.dö'r' n, oriel, rhodfa
Mirage, im.razh' n, hudnwy, twyll-olwg
Mire, m'i'r n, llaid, llaca, torn, baw
;Mirksome, murk'sum, Mirky, mur'ki a,
■ tywyll, gwyll, anoleu, gwrm
Mirror, mir'ûr n, drych
Mirth, murth n, Uawenydd, digrifwch
Mirthful, mûrth'fẁl a, llawen, hylon.
'. gorfoleddus, lion
Miry, m'f'r'i a, lleidiog, tomlyd, bawlyd
Vlis- px, yn arwyddo ammhriodoldeb,
j neufai; cam- [camgymmeriad
Misacceptation, mis.ak.sep.tH'shun n,
disadvcnture, mis.ad.ven'tshur n, dryg-
I ddamwain, anffawd. aflwydd
disadvice, mis.ad.v'is' n, gaugynghor
•lisadvise, mis.ad.v'iz' vt, camgyngbori
■lisaim, mis.äin' v, camgyfeirio
■Iwuithrope, mis'an.thröp n, dyn-gas-
äwr [gar
Iisanthropic, mis.an.throp'ik a, annyn-
lisanthropy, mis.an'throp.î n, dyn-
■ gasedd, annyngarwch
lisapplication, mis . ap . lî . kä ' shun n,
camgymhwysiad, camddefnyddiad
Misapply, mis.a.pli" r^cambriodoli, cam-
arfer, camddefnyddio, camgyinhwyso
Misapprehend, mis.ap.rî.hend' vt, cam-
ddeall [camsyniad
Misapprehension, mis.ap.rî.hen'shun n,
Misarrange, mis.a.ränj' vt, camdrefnu
Misascribe, mis.as.krib' vt, cambriodoli
Misbecome, mis.bi.kum' vt, drwgweddu
Misbehave, mis.bi.hiiv' v, caraymddvvyn
Misbehaviour, mis.bî.h'á'vî.ûr n, cam-
ymddygiad, drygfoes, anweddusrwydd
Misbelief, mis.bî.îif' n, camgoel, geugred
Misbelieve, mis.bi.Kv' vi, camgredu;
anghoelio
Miscal, mis.koT vt, camenwi, difenwi
Miscalculate, mis.kal'kiUat v, camgyf-
rif, camrifo, camfwrw
Miscarriage, mis.kar'aj n, erthyliad,
twymynwely; aflwyddiant [anffynu
Miscarry, mis.kar'i vi, erthylu; methu,
Miscellaneous, mis.e.lä'nî.us n, amryw-
iog, amlryw, amrywiol, amryfath
Miscellany, mis'el.â.nî n, amrygasgliad,
amrywdeb, brithnodach
Mischance, mis.tshans' n, dryglam,
aflwydd, drygddamwain
Mischief, mis'tshif n, drwg, drygioni,
asbri, camwedd, ysgelerder, auras;
niwed, dryglam, aflwydd: vt, drygu,
niweidio. Mischief-maker, terfysgwr,
pwt y gynhen, cwd y gynhen
Mischievous, mis'tshi.vus a, drygionus,
niweidiol, diraid, asbr'iol, barus
Mischievousness, mis'tshi.vus.nes n, di-
reidi, drygedd, anfadrwydd
.Misrilile, mìs'î.bl a, cymmysgadwy
Miscitation, mis.î.tä'shun n, geuddyfyn-
iad, camddyfyniad
Miscite, m\.sh'"vt, camddyfynu
Misclaim, mis.klam' n, camhawl, cam-
arddelw: v, camofyn, camarddelwi
Misconceive, mis.kon.siv' v, camddeall,
camdybied [dyb
Misconception, mis.kon.sep'shun n. cam-
Misconduct, mis.kon'dukt n, camym-
ddygiad [ddwyn
Misconduct, mis.kon.dukt' vt^ camym-
Misconjecture, mis.kon.jek'tshur «,cam-
amcaniaeth: v, camddychymmygu
Misconstruction, mis.kon.struk'shun n,
camddeongliad, camgymmeriad
Misconstrue, mis.kon'strw vt, camdde-
ongli, camesbonio [rifo
Miscount, mis.kuwnt' v, camgyfrif, cam-
Mi screance, mis'kri.ans n, geugred
Miscreant, mis'kri.ant n, anfadyn, adyn,
ysgelerddyn ; anghredadyn
205
MIS path, fat, êre, met, mâ-rîne, pin, orb, on, curve, cut, tŵ=too, tẁk=took ;
Miscreate, mis'kri.at a, camffurfiedig
Misdate, mis.dät' vt, camddyddio
Misdeed, mis. did' n, drygweithred,
drygwaith, trosedd [synied
Misdeem, mis.dîm' vt, camfarnu; cam-
Misdemean, mis.d î.mín' vt, camymdd wyn
Misdemeanour, mis.di.mî'uûr n, cam
ymddygiad, trosedd
Misdevotion, mis.di.vo'shun n, gau-
addoliad [wyddo
Misdirect, mis.di.rekt' vt, camgyfar-
Misdo, _ mis.d ŵ' {pt misdid, mis'.did',
pp misdone, mis.dun') v,camwneuthur.
Misdoings, camweddau, troseddau
Misdoubt, mis.dûŵt' vt, drwgdybio ; ofni
Misemploy, mis.em.plôî' vt, camddef-
nyddio, camarferu • camosod ar waitb
Miser, m'i'zfir n, cybydd, cerlyn, crinwas,
crintachwr, bydolddyn, màb y crinwas
Miserable, miz'ur.a.bl a, gresynol; crin-
tach; annedwydd, tman. A miser-
able person, truenyn
Misery, miz'ur.i n, gofid; trueni, adfyd,
drygfyd, gresyni; annedwyddwch;
cybydd-dod, crintachrwydd
Misfashion, mis.fash'un, vt, camffurfio,
aflunio [ffurfio
Misform, mis.fôrm' vt, dryglunio, cam-
Misfortune, mis.for'tshun n, anflawd,
anhap, drygddamwain, aflwydd
Misgive, mis.giv' {pt misgave, mis.gav',
pp misgiven, mis.giv'n) vt, gwan-
gredu; ofni drwg. Misgiving, am-
mbeuaetb, drygdyb
Misgovern, mis.guv'urn vt, camlywodr-
aethu, aflywodraethu, camreoli
Misgovernment, mis.guv'urn.ment n,
aflywodraeth [flbrddiad
Misguidance, mis.g'i'dans n, camhy-
Misguide, mis.gi'd' vt, camarwain, cam-
dywys [aflwydd
Mishap, mis.hap' n, anhap, dryglam,
Mishear, mis.hî'r' {pt & pp misheard,
mis.hûrd') vt, camglywed.
Misinfer, mis.in.fûr' vt, camgasglu
Misinform, mis.in.fôrm' vt, camhysbysu,
camadrodd, camfynegu [ddeongli
Misinterpret, mis.in.tfir'pret vt, cam-
Misjoin, ìnis.jôín' vt, camgyssylltu
Misjudge, mis.juj' vi, camfarnu, traws-
Miskin, mis'kin n. — Mixen [farnu
Mislay, mis.lii/ vt, camosod, camgyfìëu
Misle, miz'l vi, manwlawio
Mislead, mis.lîd' {pt & p>P misled, mis-
led')i'<,camarwain,camdywys [ casineb
Mislike, mis.l'ik' vt, angharu, casiiu: n,
Misly, miz'li a, manddefnynol
Mismanage, mis.man'äj vt, camdrin.j
camdrefnu [camdrefniad]
Mismanagement, mis.man'äj.ment n
Mismatch, mis.matsh' vt, camgymbaru 1
Misname, mis.näm' vt, camenwi
Misnomer, mis.nö'mûr n, camenwad
Misobsei-ve, mis.ob.surv' vt, camsylwi I
camweled [prioda:i
Misogamist, mî.sog'â.mist n, casäw:J
Misogyny, mî.soj'î.nî n, casineb at fen \
ywod
Mispersuasion, mis.pur.swa'zhun a, cam i
dyb, geugred [gyflëu, camddodl
Mi>pl,ice, mis.pläs' vt, camosod, cam I
Misprint, mis.print' vt, camargraffu : n t
camargraffiad, gwall [ysgornil
Misprise, mislpriz' vt, camgymmeryd (
Misprision, mis.prizh'un n, esgeulusdn ý
dirmyg, diystyrwch ; bradgeliad
Mispronounce, mis.prö.nûẃns' vt, cam*
gynanu [gymmesuil
Mispn iportion, mis.prö.pö'r'shun vt, cam 1
Misquote, mis.kwot' vt, camddyfynu
Misrecite, rnis.rî.s'ít' vt, camadrodd
Misreckon, mis.rek'n vt, camgyfrif
Misrelate, mis.rî.lät' vt, camadrodd
Misreport, mis.rî.pö'rt' vt, camfynegu |
Misrepresent, mis.rep.ri.zent' vt, canK
ddangos, dywedyd anwiredd
Misrule, mis.rŵl' n, annhrefn, aflywod: I
aeth, afreolaeth : vt, camreoh
Miss, mis n, meistresan; cywelye»
meth, pall : v, ffaelu, methu, colü 1
Missal, mis'al n, llyfr yr ofleren
Misshape, mis.shäp' #<, aflunio, camluni?
Missile, mis'il a, ergydiol, tafladwj
hydafl: n, arf tail
Mission, mish'un n, anfoniad; cena»
cenadaeth, cenadwri, cenadwriaeth t
Missionary, mish'un .ur.î n, cenadw»
cenad : a, cenadol, cenadwriaethol |
Missive, mis'iv a, tafladwy ; anfonadirÄ
n, cenadwr; llythyr; rhodd
Misspeak, mi.spik' {pt misspoke, mm
spok, pp misspoken, mi.spo'kn) J
camd dy wedy d [ silla !
Misspel, mi.spel' vt, camsillebu, carl
Misspend, mi.spend' vt, gwastraifu j
Misstate, mi.stät' vt, camadrodd
Mist, mist n, niwl, niwlen ; tarth ; caddi.
Mistake, mis.tak n, eamgymmeriaj
camsvniad, gwall. gwallawd, amr:
fusedd: v {pt mistook, mis.twk, ;■
mistaken, mis.ta'kn), camgymmerj
camsynied, amryfuseddu. To be m. >
taken, camsynied, cael ei gamarwai
cael ei gamddeall
206
ôre ; läte, line, nö, miite ; she, zh=z azure ; thin, this ; j=d:
MOI
Misteach, mis.titsh' {pt & pp mis-
taught, mis.tôt') vt, camddysgu, cam-
addysgu, camathrawiaethu [alw
Ifistenn, mis.tûrm' vt, camenwi, cam-
Misthink, mis.thingk' (pt & pp mis-
thought, mis.thôt') vt, camfeddwl,
camdybio [amseru
Mistime, mis.ti'm' vt, camamseru, an-
Mistiness, mis'tî.nes n, tywyllni, niwledd
Mistitle, mis.t'i'tl vt, camenwi, camalw
Mistletoe, miz'l.to n, uchelfal, uchelfar
Mistress, mis'tres n, meistres; cariad-
fereh; gordderchwraig, cywelyes
Mistrust, mis.trust' n, drygdyb , pryder :
vt, drygdybio, anghoelio [pryderus
Mistrustful," mis.trust'fẁl a, drygdybus,
Mistrustless, mis.trust'les a, ymddir-
iedus [niwlog
Misty, mis'tî a, cymylog, caddugol,
■ Misunderstand, mis.un.dur.stand' (pt
\ & pp misunderstood, mis.un.dur-
i stẁd') vt, camddeall, camsynied
Misunderstanding, mis.un.der.stan'ding
n, camddealliad ; amrafael
Misusage, mis.ü'säj n, camdriniaeth
Misuse, mis. üs' n, camarfer, sarhâd
Misuse, mis.iiz' vt, camarfer, camdrin
ìMite, mi't n, hatling, mymryn, briwyn
gwyfyn, meisgyn, g^iddonyn. Full
i of mites, euddonog. To breed mites,
euddoni, magu euddon neu lwygod
■Mithridate, mith'rî.dät n, meddygin-
• iaeth rhag gwenwyn ; cyflEaith Damo-
; crates, meddyg Mithridates, brenin
! Pontus; mwstardd
•Mitigate, mit'î.gät vt, esmwythäu, 11;
aru, llonyddu, ysgafnhau, lleihau
Mitigation, mit.î.gä shun n, llinariad
Mitre, m'i'tûr n, meitr, coron esgob
•Mitred, mî'tûrd a, meitrog ; coronog
Mittens, mit'enz np, dyrnfolau, menyg
• heb fysedd
Mittent* mit'ent a, anfonol, yn anfon
Mittimus, mit'i.mus n, carcharwarant
Mity, m'i'ti a. gwyddonog, euddonog
Mix, miks v, mysgu, cymmysgu
Mixen, mik'sn n, tomen
Mixture, miks'tshur, Mixtion, miks'-
tshun n, cymmysg, cymmysgiad, cym-
mysgedd, mysgiad
dizmaze, miz'maz re, dyrysfa, dyryswch
Jizzen, miz'n n, hwyl ol, hwyl y Uyw
Jizzle, miz'l vi, manwlawio
lizzy, miz'i n, mignen, siglen, cors
lnemonics, ni.mon'iks np, cofyddiaeth
loan, mön n, ewyn, cwynfan : v, cwyno,
galaru, ymofidio, cwynfan, griddfanu
Moat, möt n, amglawdd, ffos, cylchffos
Mob, mob n, gwerinos, gwerin, tyrfa,
gwerindorf, y bileinlln ; math o gap :
vt, cyd-derfysgu ; difr'io
Mobile, mö.bîî' a, symmudol; anwadal:
n, j werin, gwerinos, pobl gyffi-edin
Mobility, mö.bil'î.tî n, bywiogrwydd,
symmudoldeb ; anwadalwch ; y werin
Mock, mok n, moc, gwawd; gwatwar-
gerdd : a, dynwaredol, gau, rhithiol :
v, mocio, gwawdio, gwatwar; min-
gamu ; dynwared, twyllo, cellwair
Mockery, mok'ur.i n, gwawd, gwatwar,
dirmyg; chwerthiniad am ben; ffug
Modal, mö'dal a, damweiniol
Mode, mod n, arfer, dull, ffordd, trefn
Model, mod'el n, cynllun, cynddelw: a,
cynddelwig : vt, llunio, cynllunio, ar-
lunio, cynddelwi, ffurfio
Moderate, mod'ur.ät a, cymmedrol,
canolig ; rhesymol ; hynaws, rhywiog :
vt, cymmedroli, gweddoli, arafu
Moderation, mod.u.rä'shun n, cym-
medrolder, cymmedroldeb, gweddol-
deb; arafwch [canolwr
Moderator, mod'ur.ä tûr w,cymmedrolwr,
Modern, mod'ûrn a, newydd, diweddar
Modernize, mod'ur.n'iz vt, newydd-
ddnllio, newyddu [diweddariaid
Moderns, mod'urnz np, dynion diweddar,
Modest, mod'est a, gwylaidd, gweddaidd,
diwair [deb
Modesty, mod'es.tî n, gwylder; diweir-
Modicum, mod'i.kum n, ychydigyn,
tameidyn, tipyn, rhan
Modification, mod.i.fi.ka'shun n, ag-
weddiad, dulliad [mhwyso
Modify, mod'î.f l vt, dullio, agweddu ; cy-
Modillion, mö.dil'yun n, math o ys-
gwyddyn [wych
Modish, mö'dish a, moddgar, manol-
Modishness, mö'dish.nes n, moddus-
rwydd, arfergarwch [cymhwyso
Modulate, mod'ü.lät vt, cyweirio Uais,
Modulation, mod.ü.lä'shun n, cj r weiriad
y llais neu seiniau, trawsgyweiriad
Modulator, mod'ü.lä.tûr n, " cy wehydd
cerdd, cynghaneddwr
Module, mod 'iil n, darlun, gwaglun
Modus, mö'dus n, tâl yn lie degwm;
dogndal [dostan
Mogul, mö.gul' n, amherawdi\T Hin-
Mohair, mö.hê'r' n, blew gafr Tyrciaidd
Moidore, môî'dô'r n, darn o aur Portu-
galaidd, gwerth £1 7s.
Moiety, mô'î.tî n, hanner, hannereg
Moil, môîl v, flwdanu, ystnno, trybaeddu
207
MON path, fat, er e, met, mâ-rìne, pin, ôrb, on, curve, cut, tẁ=too, tẁk=took;
Moist, moist re, llaith, iraidd
_, suddlyd,
"eTíyb'rgwlyborÌÌyd ' [gwlychu
Moisten, môi'sn v, lleithio, ireiddio,
Moistness, môîst'nes re, lleithder, ìreidd-
der, gwlybaniaeth, gwlybyrwch _
Moisture, môìs'tshûr re, irdra, yf, lleith-
dra, sudd, gwlybwr, gwlych
Molar, mö'lûr a, maluriol. Molar Teeth,
dannedd malu [tnagl
Molasses, mo.las'iz re, gwaddod siwgr,
Mole, möl re, gwadd, twrch daiar ; man
gem; mwnt, argae, pwnt. Mole-
catcher, gwaddotwr, gwaddwr, tyrcn-
wr. Mole-hill, pridd y wadd
Molecule, mol'Lkul », tameidyn, mym-
ryn, temig, gronyn
Molest, mö.lest' vt, ystuno, anonyddu,
trallodi, blino, dygnu, molochi, drygu
Molestation, mol.es.ta shun re, aflonydd-
wch, blinder [f ol
Mollient, rnol'yent a, esmwythaol, lhn-
Mollifiable, mol'î.f ì.â.bl a, meddaladwy
Mollification, mol.Lfi.ka'shun re, tyner-
iad, llinariad, meddalhâd
Mollify, mol'i.fi vt, meddalhau, tyneru,
ystwytho.esmwytho, llinaru ; llonyddu
Mollusca, mo.lus'ka np, creadunaid
meddalion, meddalogion [meddal
Molluscous, mo.lus'kus a, meddalog.
Molten, mol'tn pp.— Melt: a, tawdd,
toddedig. A molten image, delw dawdd
Molybdenum, mol.ib.di'num re, math o
Mome, morn re, delff, drel,clwpa [adwyn
Moment, mö'ment re, mynydyn, meidyn,
meityn, amrantiad ; pwys, raawrbwyt
Momenta, mÖ.men'tâ rep.— Momentum
Momentary, mö'men.tur.î a, cythrymol,
diflanedig [pwysig, dwys
Momentous, mö.men'tus a, pwystawr
Momentum, mö.men'tum (p momenta)
re, egni, egni'ad, ysgogrym _
Momus, mo mus re, duw y cellwair
Monachal, mon'a.kal a, mynachaidd
Monachism, mou'a.kizm re, mynachaeth
Monad, mon'ad re, peth anhyran, unoldeb
Monarch, mon'urk re, brenin, teyrn, un-
ben, penadur, archdeyrn _
Monarchial, mo.nar'ki.al. Monarchical
mö.nâr'kî.kal a, archdeyrnol, unbenol
Monarchy, mon'ur.ki re, unbenaeth,
teyrnedd, breniniaeth, unbenadunaeth
Monastery, mon'as.tur.î re, mynachlog,
mynachlys, mynachdy _
Monastic, mo.nas'tik, Monastical, mo-
nas'ti.kal a, mynachaidd
Monday, mun'dä re, dydd Llun. Plough
Monday, dydd Llun wedi yr Ystwyll
Money, mun'î re, arian, arian batholj
mwnai. Money-changer, arian- newid 1
iwr, sylltydd. Pin-money, arian Hog 3
ellgwraig. Pocket-money, arian trav ;
Moneyed, mun'icl a, arian og; goludog j
Moneyless, mun'î.les a, diarian, tlawd I
Moneywort, mun'î.wûrt re, canclwyf '
Monger, mung'gûr re, gwerthwr, mat
nachwr [lledryl
Mongrel, mung'grel a, cymmysgryw: «•
Monish. mon'ish vt, cynghori, rhybuddi;
Monition, mö.nish'un re, cynghor, rhj 1
budd; addysgiad ;
Monitor, mon'î.tûr re, rhybuddiedyd
rhybuddiwr; is-ysgolfeistr
Monitory, mon'i.tur.î a, rhybuddiol
Monk, 'mungk re, mynach, monac^
Monk's -hood, llysiaur blaidd I
Monkery, mung'kur.i re, mynachaeth j
Monkey, mung'ki re, ab, epa, simach I
Monkish, mung'kish a, mynachaid
Mono- px, un- [mynach 3
Monochord, mon'o.kord re, cyweirdant ;
Monocular, mo.nok 'ü.lûr a, unllygei
iog [ger'.
Monody, mon'ö.dî re, galargan, gala;
Monogamist, mö.nog'â.inist re, un a
yn erbyn ail briodas, unwreigydd
Monogamy, niö.nog'â.mî re, unbriodas
Monogram, mon'ö.gram re, llythyra
llythyrnod, llythyrenau plethedig
Monologue, mon'ö.log re, hunaraeth
Monomachy, mo.nom'a.ki re, orne;
ymladd benben ( [gofrwyj
Monomania, mon.ö.mä'nî.â re, unwa
Monomaniac, mon.o.ma'ni.ak re, un í
ar un pwnc [ddalen
Monopetalous, mon.ö.pet'â.lus a, u
Monopolist, mö.nop'ö.hst re, gorfaeh
edwicwr, rhagbrynwr [edwi
Monopolize, mo.nop'o.li'z vt, gorfaŵ
Monopoly, mö.nop'ö.lî re, gorf'aelaei
marchnad unllaw, edwicaeth
Monoptote, mon'op.töt re, enw ag
cynwr iddo [air, gair un;
Monosyllable, mon.ö.sil'â.bl re, unsii
Monotheist, mon'ö.thî.ist re, credwr j
un Duw
Monotonous, mö.not'ö.nus a, und<|
undonol, unsain, unseiniol
Monotony, mö.noto.nî re, undonycj
iaeth, cyfacen, unseiniad T
Monsoon, mon.sŵn' re, gwynt sydd 3
chwythu yr un ffordd am chwech i
Monster, mon'stûr re, cynfil, anghenfiU
Monstrosity, mon.stros'î.tì re, anferi
edd, ewrthuni ; dirfawredd
'* 208
ôre ; läte, line, no. miite ; she, zh=.z azure ; thin, thìs ; j=rdzh.
MOR
Monstrous, mon'strus a, anghenfilaidd,
fwrthun, anferth, anferthol ; dirfawr ;
yll, erchyll, aruthr
Montero, mon.tî'r'ö n, cap marchfilwr
Monteth, mon'teth n, llestr i olchi
gwydrau ynddo
Month, munth n, mis; misgwaith. A
month old, misyriad, mis oed
Monthly, munth'lî a, misol, bob mis.
Monthly publications, misolion
Monument, mon'ii.ment n, cofadail,
cofarwydd, gwyddfa; beddgor, bedd-
adail [cofFadwriaethol
VIonumental, mon.ii.men'tal a, coffaol,
Hood, mŵd n, tymmer, tuedd; modd,
Merry mood, anian lawen
Ivloodiness, mŵ'dî.nes n, anfoddogrwydd
Moody, mŵ'dî a, anfoddog, digus
meddyliol ; prudd, trist
loon, mŵn n, lleuad, lloer, canaid.
I Honey-moon, mis yr afaeth. Con-
i junction of the moon, cyfrwng dwy
i leuad. Crescent of the moon, cefn y
i lleuad. First quarter of the moon,
| blaen lloer. Second quarter, adfan
| cynnydd. Half moon, banner lleuad.
i Increase of the moon, cynnydd y
lleuad. Last quarter of the moon, cil
! y lleuad, adfan cil. Wane of the
! moon, adeg y lleuad, gwendid y lleuad
loonbeam, mŵn'bîm n, lloerbelydryn
( Iooncalf, mwn'kaf n, anghenfil; delff
'loonless, mŵnles a, dileuad, dilewyrch
loonlight, rnŵnTít n, goleu leuad,
; lloergan, goleu'r lleuad [lewyrch
'foonshine, mŵn'shin n, lloergan, lloer-
loony, mŵ'nî a, lloeraidd, lleuadol
'foor, mŵ'r n, dyn du; morfa, rhos
corsle : v, angori ; deuangori
Mooring, mvv'r'mg n, angorfa, angorle
Moorish, mŵ'r'ish, Moory, mŵ'r'î a
' corsog, rhoslyd
oorland, mŵ'r'land n, rhosdir, morfa
oose, mŵs n, math o garw
oot, m%H vt, dadleu \_vt, mopio
op, mop n, mop, mopa, ysgubell eddi :
ope, möp vi, pendrymu : n, diogyn
oping, mö'ping a, trymllyd, marvvaidd
oral, mor'al n, moeswers: a, moesol;
■bucheddol; deddfol. The moral law,
v ddeddf foesol, y deg gorchjonmyn.
Morals, moesau; bucheddiad, ymar-
weddiad, ymddygiad
>ralist, mor'al.ist, Moralizer, mor'al-
i'.zur n, moesohvr, dysgawdwr moesau
>rality, mö.ralì.tî n, moesoldeb, moes-
slder, moesolrwydd, moesddysg
Moralize, mor'al.'iz vi, moesoli, moes-
addysgu, moesresymu, moesddeongli
Morally, mor'al.î ad, yn foesol; yn ol
rheswm, yn debygol [nen
Morass, mö.ras' n, cors, siglenydd, mig-
Morbid, môr'lùd a, afiach, clefychlyd
Morbidness, môr'bid.nes n, afiechyd,
heintusrwydd [bar; heintus
Morbific, mor.bif'ik a, heintddwyn,heint-
Morceau, môr'sö n, tameidyn, tipyn
Mordacious, môr.dä'shus a, danneddog,
llymeiriog, brathlyd
Mordant, môr'dant a, brathol, cnoawl:
n, sylwedd a ddefnyddir gan liwyddion
More, mô'r a, ychwaneg, mwy ; rhagor :
ad, yn fwy : cd. — Much, Many. He is
no more, mae efe wedi marv\ T , mae wedi
darfod, darfu am dano. More and
more, fwyfwy. Once more, eto, eil-
waith, trachefn, unwaith eto
Moreover, mo'r.o'vur ad, ym mhellach,
heb law, gyda hyny, ac hefyd, hefyd
Morigerous, mö.rij'ur.us a, hynaws,
ufudd; moesol
Morion, mö'r'î.un n, penifestin, helm
Morkin, mor'kin n, burgun, buria, abwy
Morling, môr'ling n, gwlan hifio, gwlan
gin
Mormonite, môr'mon.'ít n, dilynwr Io-
seph Smith, penboethiad Americaidd ;
un o saint y dyddiau diweddaf
Morn, môrn n, bore, boreu
Morning, môr'ning n, boreu, bore: a,
boreuol, boreol. Morning-gown, boreu-
dwyg. This morning, boreu heddyw.
Early to-morrow morning, boreu fory
yn fore
Morocco, mo.rok'o n, gwlad yn Afirica ;
lledr Morocco [porphor
Morone, mö.rön' a, coch dwfn, dugoch,
Morose, mö.rös' a, anynad, anniddig,
anfwyn, sarig [ros'î.tî n, sarigrwydd
Moroseness, mö.rös'nes, Morosity, mö-
Morphew, môr'f ü n, y clefri gwyn, ysgen
Morphia, môr'fî.â n, cyglys, cysgnur
Morrisdance, mor'is.dans n, dawns y
Mwriaid
Morrow, mor'ö n, y fory. On the mor-
row, tranoeth. The day after to-mor-
row, trenydd. Three days hence,
tradwy. To-morrow, y fory. To mor-
row night, nos y fory
Morse, mors n, morfarch. — Walrus
Morsel, môr'sel n, tamaid, safnaid, tam,
tipyn, tameidyn
Morsure, môr'shûr n, cnoad
Mort, môrt n, can helwriaethol ; cemyw
209
MOU path, fat, eiv, met, mâ-rîne, pin, orb, on, curve, cut, tŵ=too, tẁk=tools 1
Mortal, môr'tal a. manvol; angeuol: n,
un manvol, dyn. Mortals, marwolion,
daiarolion * [euolrwydd, marw
Mortality, môr.tal'î.tî rc,marwoldeb, ang-
Mortar, môr'tûr »,cymmrwd, priddgalch ;
breuan, cymmriwel ; math o gyflegr
Mortgage, môr'gäj n, arwystl, tirwystl :
vt, arwystlo, marw-wystlo
Mortgagee, môr.gä.jì' n, arwystlwr, tir-
wystíwr, achretäwr
Mortgager, môr'gä.jûr n. gwystlroddwr,
bcrithycnvr, echwynwr
Mortiferous, mfìr.tif'ur.us «, marwol,
dinvstriol, angeuol
Mortification, mör.tî.fî.hä'shun rc.marw-
lygriad, madreddi; siomedigaeth, dar-
ostyngiad, dwysofid
Mortify j môr'tî.fî v, marwlygru, marw-
eiddio; blino, siomi, gofidio
Mortise, mor'tiz n, mortais, rhwyll : vt.
morteisio, rhwyllo [aralladwy
Mortmain, môrt'män », meddiant an
Mortuary , môr'tshü.ur.î », rhodd i eglwyi
Mosaic, * mo.za'ik a, Moesenol; brith,
amryliw
Mosque, mosk w, teml Fahometaidd
Mosquito, mos'ki.to n, math o wybedyn
colynog tramor
Moss! mos », mwswg, rawewgl, mwswn.
migwyn; gweryd. Mosses, migneint
Mossy, inos'i a, mysyglyd, mysoglyd
Most, most a, mwyaf; amlaf: ad, yn
fwyaf, yn benaf, tra: sd. — Much.
Many. 'Most of all, yn benaf. Most
wicked, gwaethaf. At most, o fwyaf.
o eithaf, o bellaf
Mostic, mos'tik n, attegffon arliwiwr
Mostly, möst'lî ad, gan mwyaf, yn fyn-
yehaf, yn fwyaf, yn amlaf
Motation, mö.tä'shun n, cynhyi-fiad,
symmudiad, cyfi'road. ysgogiad [yn
Mote, möt n, brych, bryeheuyn, lluwch-
Moth, moth n, gwyfyn, meisgyn, prifyn
dillad. Moth-eaten, ysedig gan wyt'on
Mother, muTH'ur n. mam. Motlier-in-
law, mam yng nghyfraith. Mother-
spot, man geni. Mother -tongue,
mamiaith, prifiaith. Step-mother,
llysfam [mamaeth
Motherhood, muTH'ûr.hẁd 11. mamedd.
Motherless, muTH'úr.les o, difam, heb
fam [ol
Motherly, muTH'ûr.lî a, mamaidd, mam-
Motherwort, muTH'ur.wnrt ft, llysiauY
fam [odlyd
Mothery, muTH'ur.i a. blodeulyd,gwadd-
Motific, mo.tif'ik a, symmudbar, ysgogol
Motion, mü'shun n, chwyf, chwi i
chwiml, chwyfiad, symmudiad, cyl
road, ysgogiad, annogiad ; cynnygn.
ymarllwysiad [symm
Motionless, mö'shun.les a, digyffro, >\
Motive, mo'tiv n, cynhyrfiad, cymhfl'
iad, cyflroad ; egwyddor : n, symmr. I
bar, ysgogol
Motley, mot'lî a, amliwiog, amryliw 1
Motto", mot'ö n, arwyddair, arwyddwH
Mould, mold n, pridd. daiar ; mold, c^l
llun; llwydni: v, moldio, dyluil
llunio ;llwydo. Mould-board, chwel; J
Moulder, möl'dûr v, troi yn llwch, nil
urio; adfeilio: n, moldiwr [Uwyl
Mouldiness, möl'dî.nes n, llwydel
Moulding, mòTding n, addurn-gernaci
Mouldwarp, möld'wôrp n, gwadd, tw 1
daiar
Mouldy, möl'dî a, llwyd. brithlwyd, n *j
Moult," molt vi, bwrw plu
Mound, mûŵnd n, mwnt, gwarglawl
clawdd : vt, amgau, amgloddio
Mount, mûŵnt n, mwnt, bryn, esgyrl
v, esgyn, dringo, dyrchafu
Mountain, mûŵn'tän n, mynydd, ml
bryn. A little mountain, mynydc ,,
A prominent mountain, ban
Mountaineer, mûŵn.tä.nî'r' n, myny*
Mountainous, mûŵn'tä.nus a, mynycf
| Mountebank, muvVn'ti.bangk n, crwjl
feddyg, crachfeddyg, gwagfostiË
llamidydd, digrifwr
Mourn, mô'rn v, galaru, cwyno, arvrS
Mourner, mô'r'nûr n, galarydd. cwi
fanwr [trwm, alaeti
Monmful, mö'rn'fẁl a, galarus, tl
Mourning, mö'rn'ing 72, galarwisg 1
Mouse, mûŵs (p mice, mis) n, Hygo*
Mouse-ear, y fiewynog. Mouse-t ).
llygodfagl, magi líygod. Field-moÄ
twrlla, llyg. Rear-mouse, ystlS
Shrew-mouse.llygoden goch, chwisl
Mouse, múŵz v. llygota, dal llygod I
Mouser, muw'zur n, llygotwr, ílygolB
Mouth, mûŵth (p mouths, mûŵlÄ
11, genau, safn, ceg
Mouth, múŴTH r. cegu, safnu, gw<J
mingamu. Foul-mouthed, drygit i-
og, budreiriog, drwg ei dafod. Mt»
mouthed, safufeddal, gwenieit»
Open-mouthed, cegagored, rheil
chwedleugar, tafodrydd. Roof olÄ
mouth , tafiod y geneu. Wide-moul 1,
safnnvth. Wrv-mouthed, minga
Mouthful, mnŵth'fẁl n. safnai i. I
cegaid, llonaid pen
210
ore; läte, l'íne, no, müte; she, zh=z azure; thin, thìs; j=dzh. MUL
Move, mwv v, ysgogi, symmud, cyffroi,
cynhyrfu, cymhell, cynnyg, chwyfio,
chwimio
Moveable, mw'va.bl a, synimudadwy,
hydreigl, symmudol : n, cyfodedyn
Moveables, mw'va.blz np, da symmudol
da cyffro, cyfodedion
Movement, mwv'ment n, symmudiad,
ysgogiad, cyffroad ; troellwaith
Moving, mw'ving a, cyffröus, cynhyrfiol,
cyfiroawl, ymsymmudol
Mow, mö (pp mown, mön) n, mwdwl,
das, beisgawn : vt, lladd [gwair
Mower, mö'ûr n, pladurwr, lladdwr
Moyle, moil n, mul
Much, mutsh (more, most) a, llawer:
ad, j\\ fawr. As much, cymmaint.
,i Too much, gormod. Much ado, mawr
orchest, ystŵr mawr, ffwdan. So
much the better, goreu i gyd. So
much the worse, gwaetha'r modd
viucid, mii'sid a, llwyd, mws, llysog
tfucidness, mü'sid.nes n, llwydni, llysni,
mysni [llysnafedd
facilage, mü'sî.läj n. sudd; llyslyn,
.lucilaginous. mü.sì.laj'î.nus a, Uyslyn-
aidd, llysnafeddog, llyslyd
Jack, muk n, tail, gwrtaeth, torn, baw:
: vt, teilo. gwrteithio. Muck-heap,
: ( Muck-hill, tomen. Muck-worm, pryf
A ydom; cybydd [cadach
. t Iuckender, muk'en.dur n. Llawlian,
luckiness, muk'i.nes n, baweidd-dra
. ,Iuckle. muk'l a, llawer: n, sypyn
, jlucky, muk'i a, bawlyd, brwnt
lucous, mii'kus, Muculent, mu'kii.lent
. | a, llysnafeddog, Uysnafbl [pigog
iucronated, mii'kro.na.ted a, blaenfain,
lucus, mii'kus n, llysnafedd
jiud, mnd n, llaid, llaca, baw : v, lleidio,
budreddu, budrogi [afloewder
Iuddiness, mud'i.ness n, Ueidiogrwydd,
luddle, mud'l vi, lledfeddwi, gofrwysgo
luddled, mud'ld a, lledfeddw, brwysg
Iuddy. mud'î a, lleidiog, lleidlyd,
afloew : vt, lleidio [glai
ludwall, mud'wôl n, gwal bridd, gwal
luff, muf n, dyrndorch, clydwain [gen
biffin, muf'in n, math o deisen, chwio-
luffle, muf'l v, inoledu, cudclio, mygydu
.uffler, muf 'lür n, moled, wyneborchudd
Jufti. mufti n, archoffeiriad Mahomet-
ug. mug n, diodlestr, cwpan [aidd
uggish. mug'ish, Muggy, mu^'î a,
llwydlyd ; llaith, tarthlyd, tarthdrwm
ugient, mü'jî.ent a, brefol, bugunol
ugweed, mug'wid n, llysiau'r groes
Mugwort, mug'wûrt n, llysiau llwyd,
canwraidd lwyd, bydiog lwyd
Mulatto, mü.lat'ö n, un ganedig o rieni
o wahanol liwiau, un melynddu
Mulberry, mul'ber.i n, ffrwyth merwydd.
Mulberries, mwyar Mair, mwyar
ffremig. Mulberry-tree, merwyddên
Mulct, mulkt n, dirwy, camlwrw: vt,
Mule, miil n, mul [dirwyo
Muleteer, mü.le.tî'r' n, gyrwr mulod
Muliebriety, mü.lî.eb'rî.ti n, gwreigdra,
gwreigeiddrwydd [auhydyn
Mulish, mii'lish a, mulaidd; cyndyn,
Mull, mul vt, brydio, berwi
Mulleen, mul'in n, canwyll yr adar
Muller, mul'ûr n, malui*faen, llawfaeu
malurio
Mullet, mul'et n, barf bysg, penfras
Mulligrubs, mul'i.grubz tip, pryfigedd,
ymgno'r coluddion; sarigrwvdd
Mulloc, mul'uk n, baw, ysbwrial
Mulse, muls n, rnelwin. bragodwin
Multangular, mul.tang'gü.lûr a, aml-
onglog [gellog
Multicapsular, mul.ti.kap'sii.lur a, ami-
Multifarious, mul.tî.fê'r'î.us a, ainlryw,
amryfath, amrywiol
Multifidous, mul.tif'i.dus a, amryhollt
Multiform, mul'tî.fôrm a, anilddull,
amryddull, lluosddull [fath
Multigenerous, mul.ti.jen'ur.us a, ami-
Multilateral, mul.ti.lat'ur.al a. auil-
ochrog [eiriog
Multiloquent, mul.til'o.kwent a, ami-
Multinomial, mul.tî.nö'mì.al, Multino-
minal, mul.ti.nom'i.nal a, amlenwog
Multipartite, mul.tip'ûr.tit a, amlranog,
lluosran
Multipede, mul'ti.pid a, anildroediog
Multiple, mul'ti.pl a, amlblygog, aml-
rifol : n, lluosrif
Multipliable, mul'tî.plî.â.bl a, lluosad-
wy [ ogai
Multiplicand, mul'ti.pli.kand n, lluos-
Multiplication, mul. ti.pli.ka' shun n,
lluosyddiaeth, lluosiaeth, lluosogaeth
Multiphcator, mul'tî.plì.kä.tûr n, lluos-
ogydd
Multiplicious, mul.tî.plish'us a, lluosog
Multiplicity, mui.tî.plis'î.tî n, lluoseud,
lluosogrwydd
Multiplier, mul'tî.prí.ûr «, HuoBogwr,
lluosogydd. Mark of multiplication
( X ), Uuoseb, nod lluosogi
Multiply, murti.pl'i v, lluosi. lluosogi,
amlhau [amryallu
Multipotent, mul.tip'ö.teiit a. amrynerth
211
MUS path, fat, êre, met, mâ-rîne, pin, ôrb, on, curve, cut, t\v=too, tẁk=took j
Multitude, mul'tî.tüd n, lluaws, torf,
tyrfa, mintai ; y werin, y werinos
Multitudinous, mul.tî.tü'dî.nus a, lluosog
Multocular, mul.tok'ii.lur a, aml-lygeid-
iog [f'alu
Multure, mul'tshûr n, tâl neu doll am
Mum, mum n, math o gwrw o frag
gwenith : i, ust ! taw â son ! taw !
Mumble, mum'bl vi, mantachu, grymial
Mumbler, mum 'bíûr n, mantachwr,
myngialwr, grymialydd
Mummer, mam'ûr n, mudchwareuydd
Mummery, mum'ur.î n, mudchwareu
Mummy, mum'î n, corff wedi ei berarogli
Mump, mump v, chwylgnoi, buan-gnoi ;
isel ddywedyd, cardota
Mumper, mum'pûr n, chwylgnöwr, bol-
erwr; cardotyn
Mumpish, mum'pish a, sarig
Mumps, mumps n, esogryn, y bynsach,
y dawedwst, y dwymyn doben
Munch, muntsh v, cnoi, dygnoi
Mund, mund n, tanc, hedd, esmwythder,
llonyddwch, tawelwch
Mundane, mun'dän a, bydol [purad
Mundation, mun.dä'shun n, glanhâd,
Mundatory, mun'dä.tur.î a, glanhaol,
Mundic, mun'dik n, maen tân [purol
Mundify, mun'dî.fî vt, glanhau, gwynu,
puro [gwobrwyol
Munerary, mii'nur.ur.i a, anrhegol,
Mungrel, mung'grel n. — Mongrel
Municipal, mü.nis'î.pal a, dinasol, bwr-
deisiol, dinasfieiniol [deisiaeth
Municipality, mü.nis.î.pal'î.tí n, bwr-
Munificence, mü.nif'î.sens n, haelder,
haelioni [cedfawr
Munificent, mü.nif'î.sent a, hael, cedig,
Muniment, mü'nî.ment n, amddiffyn;
caerwaith ; hawl
Munishun, mü.nish'un n, amddiffynfa.
amgaer, difTynwaith, moddion rhyfel
Munite, mü.n'ít' vt, amgaeru, cadarnhau
Murage, mü'r'äj », murdreth
Mural, miiV'al a, muriol, caerol
Murder, mûr'dûr n, llofruddiaeth, Uaw-
ruddiaeth, mum, murndwm: vt, llof-
ruddio, mumio. Self-murder, hunan-
laddiad, ymdd'ienyddiaeth
Murderer, mûr'dur.ûr n, llofrudd, lleidd-
iad. Self-murderer, hunanleiddiad
Murderous, mûr'dur.us a, llofruddiog,
gwaedlyd [caeru
Mure, mii'r n, mur: vt, murio, gwalio,
Muriatic, mii'r.i.at'ik a, heli'aidd, heli'ol
Muricated, mii'r'i.ka.ted a, llymbigog
Murk, murk n, cibyn, plisgyn ; tywyllni
Murky, mur'ki a, tywyll, cymyloj.
gwrm; cuchiog
Murmur, mûr'mûr vi, grwgnach, conac!
gythu; godyrddu, godyfu: n, grwr
grwyth, grydwst ; grwgnach, tuchai
goruad, dadwrdd. Murmuring of tl
sea, bwmbwr y môr [grymialyi
Murmurer, mûr'mur.ûr n, grwgnachw
Murr, mur n, annwyd
Murrain, mur'än n, chwaren, pla ar ar
Murrey, mur'î a, cochddu [feiüai '
Murrion, mur'î.un n, helm, penwisg
Musaph, mü'saf n, deddfiyfi- Tyrcaidd
Muscadel, mus'ka.del, Muscat, mus'k ;
n, math o winrawn per
Muscadel, mus'ka.del, Muscadine, mu r i
ka.din n, math o win ; math o elleig U
Muscle, mus'l n, cyhir, llywethan, lly ]
eth, gwythi ; pysg cragen las I
Muscosity, mus. kos î.tî n, mysyglydec |j
Muscular, mus'kii.lur o, llywethog, c J
hyrog, cyhyrol, cryf
Muse, muz n, awen : v, myfyrio, yst} I
ied, cyngydio. Muses, naw duwl
dysg neu gerdd, anant [j
Museful, miiz'fwl a, myfyrdodol, m)i:;
Museum, mii.zi'um n, amgeueddi
creirfa, amgueddgell, cy wreinfa. B ]
tish Museum, y Gy wreinfa BrydeiiJ
Mushroom, mush rŵm », bwyd y barciS
maethen
Music, mii'zik n, cerddoriaeth ; alili
eilyw, eilon, cynghanedd, peroriael
Doctor of music, bardd alaw. Musil
master, dysgawdwr cerddoriaeth. '. 'J
strumental music, cerdd dannau. "\I
cal music, cerdd dafod
Musical, mii'zijial a, cerddgar, it
nghaneddol. Musical instrumeif
offer cerdd
Musician, mii.zish'an», cerddwr, ceKf
or,tantor, cynghaneddwr, peror. Chiii
musician, pencerdd
Musk, musk », mwsg. Musk-mell
pompiwn peraroglus. Musk-nl
rhosyn tra pheraroglus
Musket, mus 'ket n, gvm Haw, cad-ddi : .
Musketeer, mus.ke.ti'r' n, saethydd A
Musketoon, mus.ke.twn' n, gwn byr f
Musky, mus'ki a, mwsgaidd, fel mws $
Mushn. muz'lin n, meinwe cotwm
Musrol, mus'rol n, trwyn-ffrwyn mar"
Mussel, mus'l n, misglen, pysg crajij
las. Mussels, y cregin gleision
Mussulman, mus'ul.man n, crefydt '
Mahometaidd [diod yn yr il : v, llw; »
Must, must n, çwin neu ddiod newy ,
212
; läte, line, nö, mute; she, zh=z azure; thin, thìs; j=dzh. NAP
Must, must v, def, rhaid yw, dir yw. I
must read, rhaid i mi ddarllen. I
must not , ni raid i mi ; rhaid i mi heidio ;
nid rhydd i mi
Mustache, mus.tâsh', Mustachio, mus-
tâ'shö n, trawswch, harf y wefus uchaf
Mustard, mus'turd n, ceddw, mwstardd.
Wild mustard, berw'r fam, berw'r gauaf
Muster, mus'tûr v, byddino; profi; rhif-
restru : «.prawf-olygiad ; byddin-rifiad.
Muster-book, Uyfr enwau milwyr.
Muster - master, byddin - restrydd.
Muster-roll, cofrestr llu
Mustiness, mus'tlnes n, llwydni; mysni
Musty, mus'tî a, Uwyd ; mws ; drewìlyd.
To grow musty, llwydo
Mutability, mü.tâ.bil'î.tî n, anwadal-
wch. cyfnewidioldeb [iol
Mutable, mü'tâ.bl a, anwadal, eyfnewid-
Mutation, mü.tä'shun n, newidiad, cyf-
newidiad
Mute, miit n, mudan; mudsain, llyth-
yrenfud; adar-dom: a, mud, tawedog,
dilafar : vi, tomi, teilo, ystlomi
Mutilate, mü'tî.lät vt, anafu, anharddu,
llurgunio, tori aelod
Mutilation, mü.tî.lä'shun n, anafiad,
llurguniad, anharddiad, toriad aelod
Mutineer, mü.tî.nî'r' «,terfysgwr, gwrth-
godwr, gwrthryfelwr [terfysglyd
Mutinous, mü'tî.nus a, gwrthryfelgar,
Mutiny, mü'tî.nî vi, terfysgu, gwrth-
godi : n, terfysg, gwrthgodiad
Mutter, mut'ûr v, tuchanu, grwgnach,
mwngial, gn T nnal, conach
Mutton, mut'n n, cig mollt, cig dafad,
cig myharan ; dafad, myharan
Mutual, mü'tshü.al a, cy-, cyd-, cyf-,
i cys-, o'r ddwy ochr, y naill a'r llall.
Mutual hatred, cydgasâd [newidiad
•Mutuahty, mü.tshü.arLtî n, cydgyf-
Mutually, mü'tshü'alâ ad, ar gylch, ar
gyfnewid, o bob ochr, cyd-
Mutuation, mü.tshü.ä'shun n, echwyniad
Muzzle, muz'l n, genau, safh, ceg ; pen-
flfrwyn, penor, penwar : v, penÖrwyuo,
. safnrwymo, rhoi penor ar drwyu
Muzzy, muz'i a, meddw
My, m"f (heb bwyslais, mi) pn, fy ; mau.
Myown,eiddof,eiddoffi,eiddoffifyhun
'Myography, m'i.og'râ.f'î n, cyhyrydd-
Vlyology, mi'.ol'ö.jî n, cyhyrdraeth"[iaeth
Myope, mî'öp n, un byr ei olwg
Vlyopy, m'i'ö.pî n, byrdra golwg [mil
Myriad, mir'î.ad n, myrdd, 10,000, deng
Myrmidon, mur'mî.dun n, dyhiryn,
■ anfad-ddyn, ysgelerddyn
Myrrh, mûr n, myr: a, myrllyd
Myrtle, mur'tl n, myrtwydd, madwydd
Myself, mî.self ' pn, mi "fy hun, myfi fy
hunan [dirgehon
Mystagogue, mis'tâ.gog n, deonglydd
Mysterious, mis.tí'r'î.us a, dirgelaidd,
dirgel, tywyll, aneglur, cyfrinol
Mysterize, mis'tur.i'z vt, dirgel ddysvedyd
Mystery, mis'tur.î n, dirgelwch, rhin,
cyfrin, cyfriniaeth ; mwysder [gehon
Mystic, mis'tik n, djehymmygwr dir-
Mystic, mis'tik, Mystical, mis'ttkal a,
cyfrinol, cudd, dirgel, dirgelaidd
Mysticism, mis'ti.sizm n, dirgelyddiaeth,
Myth, mith n, dammeg, chwedl
Mythic, mith'ik a, dammegol, chwedl-
onog [aidd
Mythological, mith.o.loj'i.kal a, chwedl-
Mythologist, mî.thol'ö.jist n, deonglwr
chwedlau, chwedlonydd
Mythologize, mi.thol'oji'z v, trin neu
ddeongli yr hen chwedlau paganaidd
Mythology, mî.thol'ö.jî n, chwedl ddysg,
chwedloniaeth,chwedldduwinyddiaeth
N.
Nab, nab vt, dal yn ddisymmwth
Nabob, nä'bob n, penaeth yn yr India
Nadir, nä'dûr n, y fan dan ein traed,
isbwynt, gwrth%vyneb
Nag, nag n, crynfarch, corfarch
Naiad, nä'ad n, duwies y„dyfroedd a'r
fFynnonau, afondduwies
Nail, näl n, hoel, hoelen, cethr, cethren ;
ewin; ewinfedd, 2\ o fodfeddi: vt,
hoelio, cethru
Nailer, nä'lùr n. hoehwr, gof hoelion
Nailery, nä'lur.î n, gweithfa hoelion
Naked, na'ked a, noeth, llwm. Stark-
naked, noethlymun. The naked truth,
y gwir diorcìiudd. To strip naked,
dynoethi [dra
Nakedness, na'ked.nes n, noethni, llytn-
Name, nam n, enw, enwad: vt, enwi;
galw. To call names, difenwi, difrio
Nameless, näm'les a, dienw, dienwad
Namely, näm'lî ad, wrth enw, yn enw-
edigol ; sef, hyny yw
Namesake, nam'sak n, cyfenwydd
Nankeen, nan.kin' n, math o gotymwe
Nap, nap n, hun, hunell, amrant-hun;
ceden, casnach, pan, gra: v, huno,
dargysgu; cedenu. A short nap,
hunyn. To take a nap, cysgu hun
Nape, näp n, gwar ; gwegil
Napery, nap'ur.i n, bwrddlieiniau
213
NEB path, fat, ere, met, mâ-rîne, pin, ôrb, on, curve, cut, t\v=too, twk=took;
Naphtha, nap'thâ n, gwlybwr hylosg
Napiform, nap'i.form a, ar ddull erfinen
Napkin, nap kin n, cedanen, cadach,
cewyn; llawliain
Napless, nap'les a, digeden, digasnach
Nappy, nap î a, cedenog, casnachog
Narcotic, nar.kot'ik a, cysgbar
Narcotics, nar.kot'iks np, cysgolion
Nard, nârd n, prysgen beraroglus
Nare, nê'r n, irroen [adwy
Narrable. nar'â.bl a, adroddadwy, traeth-
Narration, na.rä'shun, Narrative, nar'â-
tiv n, adroddiad, traethiad, mynegiad ;
hanes; chwedl [ydd
Narrator, na.rä'tûr n, adroddwr, hanes-
Narrow, nar'ö a, cul, cyfyng; caeth.
crintach, anhael: v, culhau, eyfyngu.
Narrow cloth, brethyn unlled. Nar-
row-minded, culfaru. Long and nar-
row, hirgul
Narrowly, nar'ö.lî ad, yn gyfyng; yn
graff, yn fanwl ; prin, o'r braidd
Narrowness, nar'ö.nes n, culedd, culdra,
colder, culni, culi; cyfyngder; crin-
tachrwydd [sonants, trwynolion
Nasal, nii'zal a, trwynol. Nasal con-
Nascent, nas'ent a, cynnyddol, tarddol
Nastiness, nas'tî.nes n, budreddi, ffieidd-
dra [bawlyd
Nasty, nas'tî a, brwnt, aflan, budr, swga,
Natal, nä'tal a, genedigol, genol
Natalitious, nä.tâ.lish'us a, perthynol i
ddydd genedigaeth
Natation, nâ.tä shun n, nofiad, nofiant
Natatores, nii.ta.to'r'iz np, nofiedyddion
Nathless, nath'les ad, eto, er hyny
Nation, nä'shun n, cenedl, ciwdod ; gwlad
National, nash'un.al a, gwladol, gwlad-
wriaethol ; cenedlaethol
Nationality, nash.un.al'î.tî n, cenedlig-
rwydd, cenedlgarweh
Native, na'tiv n, brodor, priodor: a,
genedigol, genol ; cynnwynol, cynhenid ,
greddfol; dechreuol
Nativity, na.tiv'i.ti n, genedigaeth
Natural, nat'shii.ral a, anianol, naturiol,
cynnwynol; hanfodol: n, ffol geni,
symlyn, ynfydyn. A natural child,
anhap ei fam, bagdardd, plentjm gor-
dderch. Natural philosopher, anian-
ydd
Naturalism, nat'shii.ral.izm n, aniander
Naturalist, nat'shii.ral.ist », anianydd,
naturiaethwr [rhyddfreiniad
Naturalization, nat.shii.ral.i.za'shun n,
Naturalize, nat'shii.ral.i'z vt, trwydded-
ogi ; cywladu ; breinioli, brodori
Nature, nä'tshûr n, anian, natur, nawd
naturiaeth; y byd, y greadigaeth I
rhyw, math, bath. Good-nature)
mwynder. Good - natured, mwyn J
caruaidd. Ill-nature, gwrthyni. Ill
natured, sarig, cas. Of the sam-
nature, unrhyw
Naught, not n, dim : a, drwg, brwnt
Naughtiness, nó'tî.nes n, direidi, dryg
ioni [ionu
Naughty, nô'tî a, diriaid, drwg, dryg
Naumachy, no'nia.ki n, rhith raonin
ladd [loesygia
Nausea, nô'shî.â n, gwrthwyneliKld. ai
Nauseate, nô'shî.ät vt, gwrthwynebd
ffieiddio. gwrthod
Nauseous, nG'shus a, gwrthwyneblyi
ffiaidd, diflas; adgas [rwyd4
Nauseousness, nô'shus.nes n, ffieidéj
Nautical, no'ti.kal a, mordwyol, Hoag
wriaethol, morwriaethol
Nautilus, nô'tî.lus n, math o gragenbys 1
Naval, nii'val a, llyngesol ; morol
Nave, nav n, corff eglwys ; bogel, botÄ
Navel, nii'vl n, bogel; y canol [b^Ä
Navelwort, na'vl.wurt* n, dail y gro«
bogeil-lys, bogail y forwyn. Wil
navelwort, llysiau'r geiniog
Navigable, nav'i.ga.bl a, mordwyadw I
moriadwy [wrio, llongiati
Navigate, nav'i.giit vt, mordwyo. Hon: j
Navigation, nav.i.gii'shun n, mordirB
aeth, moryddiaeth, llongiadaeth
Navigator, nav'i.ga.tur n, mordwynB
llongwr; llywydd Hong
Navy, na'vi n, Ilynges; morfyddin. I
little navy, llyngesan
Nay. nä ad, na, nag e; nid felly; na ddl
nid hyny yn unig
Neat'. Hief, nif, Nieve, niv n. dwrn
Neal, nil v, tymmeru trwy wrea
Neap, nip a, isel; treiol. Neap tiiM
llanw isel, iselfor
Near, ni'r (nearer, next) a, agos, c;Ë
agos, eiddwng, wng: ad, yn ag«
ger llaw : v. agositu. To draw ml
nesäu, dynesn. Nearer, nes, agosa*«
Nearest, nesaf, agosaf [tachrwyÄÉ
Nearness, ni'r'nes n, agosrwydd; cr-J
Neat, nit a, dillyn, destlus, cryno, tbl*
twt, hardd, gweddaidd; pur, digy.M
mysg, glân: n. ych, eidion. Ne. ;
herd, bugail gwartheg, heusor. Ne 1
cattle, da duon, gwartheg
Neatness, nît'nes n, destledd, tlysni, d fl I
ynder; digymmysgedd, purder
Neb, neb n, trwyn. pic gvlfin ; cog, s t
214
öre; läte, line, no, miite; she, zh=z azure; thin, thìs: j=dzh.
NER
Nebula, neb'ü.lâ (/> nebulae, neb'ü.li) n,
niwlcn. ni\\i-S'"r; pik'ii ar v llygad
Ncbulose, neb.ü.lös', Nebulous, neb'ii.lus
a, cymylog, niwlog
Nebulosity, neb.ü.los'î.tî, Nebulousness,
neb'ii.lus.nes n, cymylogrwydd, niwl-
ogrwydd, caddugrwydd
Necessarian, nes.e.sê'r'î.an, Necessitar-
ian, nî.ses.î.tOYî.an n, gwadwr rhydd
weithrediad, angenrheidiwr
Necessary, nes'e.sur.î a, rhaid, rheidiol,
angenrheidiol, dir, anhebgorol : n, peth
angenrheidiol ; geudy. Necessaries,
rlieidiau, angenrheidiau, cyfreidiau,
• bwyd ac ymborth. Not necessary,
afreidiol, diangenrhaid
Necessitate, nî.ses'î.tiit vt, dirgymhell,
angenu, dirio, rheidio, angenrheidio,
gorfod, gorfodogi [rheidus, tlawd
Necessitous, nî.ses'î.tus a, angenus,
Necessitude, nî.ses'î.tüd n, angen, angen-
dod, angenoctyd, eisieu
Necessity, nî.ses'î.tî n, angenrliaid, rhaid
rheidedd; dir, dirni. To make a
virtue of necessity, cymmeryd cy-
nghor gan angen, gwneyd rhinwedd
o reidedd
Neck, nek n, gwddf, gwddw, mwnwgl,
f Neck-band, gwddfdorcb. Neck-bone,
I chwilgorn gwddf. Neck-cloth, cad-
[ ach gwddf, gwddwgen. Stiff-necked,
Í gwar-galed. Wry-necked, gwddfgam.
I To break the neck, tori gwddf, tor-
| fynyglu
Necklace, nek'las n, mwndlws, gwddf-
gadwyn [olaethau
Necrology, ni.krol'o.ji n, cofrestr marw-
iNecromancer, nek'ro.man.sur n, gor-
cheinwr, swynwr, dewin, dyn hysbys,
\ un yn hòni cyfíafáredd â'r meirw
Necromancy, nek'ro.man.si n, gorchein-
iaeth, dewiniaeth [esgyrn
Necrosis, nî.lcrö'sis n, marweiddiad yr
Nectar, nek'tur n, diod y duwiau
.Nectarine, nek'tur.in n, math o ffrwyth
eirinog : a, melus
Sectarious, nek.te'r'i.us a, melusber
N'eed, nid n. angen, rhaid, eisieu, eisiwed,
rheidedd, tlodi: v, rheidio, eisieu,
, angenu, bod mewn eisieu [eisieu
Keeiliness, nî'dî.nes n, angen, tlodi,
heedful, nîd'fẁl a, rheidiol, angen-
rluiiliol, dir, rhaid, cyfreidiol
Seedle, nî'dl n, nodwydd, nydwydd;
■ gwaclndl. Needle-maker, nodwyddwr.
t Knitting-needle, gwiiell, gwachell
v'eedkful. nî'dl.fẁr», nodwvddaid
Needless, nid'les a, afreidiol, diachos
Needlework, ni'dl.wurk n, gwaith nod-
wydd, gwniadwaith, nodwyddwaith
Needs, nidz np, rlieidiau: ad, o raid.
He must needs, rhaid iddo
Needy, ní'dî a, angenog, rheidus, tlawd
Neese, niz vi, tisio, trewi
Nef, nef n. — Nave [ionus, ysgeler
Nefarious, nî.fê'r'î.us a, anfad, dryg-
Negation, nî.gä'shun n, nag, nacâd,
gwad, negyf, negyddiad
Negative, neg'a.tiv n, nag, negyf, nag e,
negydd : a, nacaol, negyddol, gwaclol :
vt, nacäu, gommedd, gwadu
Neglect, neg.lekt' n, esgeiüusdra, di-
ofalwch: vt, esgeuluso, gwalluso
Neglectful, neg.lekt 'fẁl a, esgeulus, di-
ofal [wisg
Negligee, neg.li.zhe' n, math o ŵn ; am-
Negligence, neg'lî.jens n, esgeulusdod,
anofaledd [gwallus
Negligent, neg'lî.jent a, esgeulus, diofal,
Negotiable, nî.gö'shî.â.bl a, newidiad-
wy, marchnadol, masnachadwy
Negotiate, nî.gö'shî.ät v, gorchwỳlio ; ne-
geseua, trafnidio ; marchnadu, march-
nata ; cyflafareddu, cynnadlu
Negotiation, nî.gö.shî.ä'shun n, neges-
euaeth; cyflafaredd, trafnidaeth
Negotiator, nî.gö'shì.ä.tûr n, negeseuwr;
cynnadlydd, cyflafareddwr
Negro, nî'grö n, dyn du [swgr
Negus, nî'gus n, cymmysg o win, dwfr, a
Neigh, nä vi, gweryru : n, gweryriad
Neighbour, nä'bíìrw, cymmydog[ogaeth
Neighbourhood, nä'bûr.hẁd n, cymmyd-
Neighbouring, nä'bur.ing a, cymmydog-
aethol, cyfagos, yn y gymmydogaeth
Neighbourly, nä'bûr.lî a, cymmydogol,
caredig
Neither, nî'THÛr c, na, nac, ychwaith :
a, na'r naill na'r Hall, nid yr un o'r ddau
Nemoral, nem'ö.ral, Nemorous, nem'ö-
rus a, Uwynol [weddog
Neogamist, uî.og'â.mist n, un newydd-
Neoìogy, nî.ol'ö.jî n, dyfeisiad geiriau
newyddion ' [newydd
Neomenia, nî.ö.mî'nî.â n, gwyl y Uoer
Neophite, nî'ö.fit n, dysgybl ieuanc
Neoteric, m.o.ter'ik a, newydd, diweddar
Nepenthe, nî.pen'thî n, cyffyr rhag pob
poen
Nephew, nev'ii n, nai [gareo-
Nephritic, ni.frit'ik a, da rhag dolur y
Nephritis, nî.fri'tis n, ennynfa yr arenau
Nepotism, nep o.tizm n, neiaintgarwch
Nereid, nî'r'î.id ft, mordduwies
215
NIG path, fat, êre, met, mâ-rîne, pin, ôrb, on, curve, cut, tŵ=too, tẁk=took;
Nerve, nurv n, gi, g'ien, g'ieuyn, gewyn :
vt, cryf hau, nerthu. Affection of the
nerves, gihaint. Auditory nerve, g'ien
clywed. Cervical nerves, gi'au'r
gwddf. Ganghonic nerves, g'iau
clyniedig. Gustatory nerve, gi'en
archwaeth. Olfactory nerve, gi'en
aroglu. Optic nerve, gi'en golwg,
g'ien gweled
Nerveless, nûr/les a, egwan, dirym
Nervous, nur'vus a, g'iog, gewynaidd,
nerthol, cryf; pruddglwyfus, ofnus
Nervousness, nur'vus.nes n, grymusder,
cryfder; gwendid, ofnusrwydd
Nescience, nesh'ens n, anwybodaeth
Ness, nes n, penrhyn, pentir; trwyn
Nest, nest n, nyth, nythyn: v, nythu.
A little nest, nythyn [fynwesu
Nestle, nes'l v, nythu; cydgoleddu, ym-
Nestling, nes'ling n, nythgyw, cywyn
Net, net n, rhwyd, balleg, rhwyden,
ballegrwyd : a, glân, disothach. Net-
weight, glân bwys. Wear-net, ball-
aweg [dyfhach; uffernol
Nether, neTH'ûr a, is, isach, iselach;
Nethermost, neTH'ûr.möst a, isaf, iselaf
Netmaker, net'mii.kur n, rhwydwëydd
Netting, net'ing, Network, net'wurk n,
rhwydwaith
Nettle, net'l n, danadl: vt, pigo; llidio;
cyffroi, cynhyrfu. Blind nettle, Dead
nettle, danadlen ddall, danadlen farw.
Nettle-rash, danadl-darddiant
Neurosis, nü.rü'sis n, clefyd y g'iau
Neuter, nii' tur, Neutral, mitral a, am-
mhleidiol: n, ammhleidydd ; canolydd.
Verb neuter, perwyddiad rhydd. Neu-
ter gender, y ganolryw [wch
Neutrality, nü.tral'î.tî n, ammhleidgar-
Neutralize, nii'tral.'iz vt, dieffeithio,
gwrthweithredu
Never, nev'ur ad, ni (nid) ... erioed,
ni...un amser, ni...byth:^j», di-,an-.
Never-ending, diderfjm, annherfynol.
Never-failing, dibaid. There never
was, ni bu erioed. There never will
be, ni fydd byth, byth ni bydd. Never
being, neb fod erioed, heb fod byth
Nevertheless, nev.ur.THi.les' ad, nid an-
llai, eto, er hyny, er hyn oil
New, nii a, newydd; diweddar; cri;
ffres. Bran-new, Span-new, newydd
tanlli. New-fangled, newydd ffurtìog.
New-year's-day, dydd calan. New-
year's-gift, calenig
Newborn, nii' born a. newydd-eni
Newel, nii'el n, canulbust grisiau
Newly, nü'lí ad, o newydd, yn ddiweddai
Newness, nii'nes n,newydd-deb, newydd-
der, newyddrwydd
News, niiz n, newydd, newyddion
Newsman, nuz'man n, newyddiadurwr
Newsmonger, nuz'mung.gur n, heliwi
chwedlau, newvddiwr
Newspaper, niiz'pa.pur n, papvr new
ydd, newyddiadur [chwilei.
Newt, nut n, madfall, geneugoeg, budr
Next, nekst a, nesaf: ad, yn nesaf
sd. — Near [vt, pwyntio ; blaem j
Nib, nib n, blaen pin ysgrifenu; telpya
Nibble, nib'l v, deintio ; dargnoi ; cnithii
Nice, n'is a, moethus; destlus; cain
manol, gofalus, cywraint, dichlyn, per
Niceness, ni's'nes n, manylmT'dd
Nicety, n'i'sí.tî n, cywreinbeth, many]!;
waíth ; manylbwnc ; manylder. Nice ij
ties, ammeuthyddion, danteithion !
Niche, nitch n, cloer, eilunfa, delwgell !j
Nick, nik n, bwlch, rhint: vt, bylcht
rhygndori; taro'r nod; iawn amsero»
twyllo, siomi. The nick of time, yl
iawn bryd, yr adeg [env
Nickname, nik 'nam n, llysenw: vt, llyíl
Nictate, nik'tat vi, amrantu, ysmicio I
Nide, nid n, nythiad, nythlwj-th
Nidification, nid.î.f i.ka'shun n, nythial
Nidorous, n'i'dur.us a, yn arogli fel eil
rhost [iai
Nidulation, nid.ü.lä'shun n, nythdri^
Niece, nis n, nith [cerly j
Niggard, nig'urd n, cybydd, crinwat
Niggardliness, nig'ûrd.lî.nes n, criiÄ
tachrwydd, cybydd-dod
Niggardly, nig'urd.li a, cybyddly
crintach, llawgeuad : ad, ya gybyddlj ■
Niggle, nigl vi, cydofera
Nigh, ni a, agos, cyfagos : ad, yn ag<f
ger llaw, yn ymyí: i\ agosliu, nesäu.
Nighness. n'i'nes n, agosrwydd, agosedi
Night, n'it n, nos; noson, noswait»
Night-faring, nosdeitliiol. By nigb-
hw nos, ar hyd y nos. Dead of nigb '
dvfhder nos. Last night, neithiw
Night before last, echnos, ymanno
To-night, heno. To draw towari
night, nosi ; hwyrhau
Nightcap, n'it'kap n, cap nos
Nightfall, ni't'f ôl n, cyfnos
Nightgown, nît'gûŵn n, gẃn nos
Nightingale, ni'tin.gäl n, eos, eaw
eosig \d) [ad, bob nos, o hyd n
Xiuhtlv, n'it'lî a, nosol, nosweithic
Nightman, nît'man n, carthwr geudai
Nightmare, nit'mê'r n, yr hunllef, gẃ-y
216
ôre; läte, line, nö, miite; she, zh=z azure; thin, thìs; j=dzh. NOM
Nightshade, nît'shäd n, llysiau'r moch,
mochlys. Deadly nightshade, cod-
warth. Enchanter's nightshade, llys
Stephan. Woody nightshade, man-
Nightward, ni't wurd ad, tuar nos
Nightwatch, n'it'watsh n, gwyliadwriaeth
nos; noswyliadwriaeth [yn duo
Nigrescent, ni'.gres'ent a, caddugol;
Nihility, ni.hil'î.tî n, dimedd, diddymder
Nill, nil v, anewyllysio ; pallu, gwrthod :
n, gwreichion elydr toddedig
Nimbiferous, nim.bif 'ur.us a, tymmestl-
ddwyn [sionc
Nimble, nim.bl a, cyflym, buan, heinif,
: Nimious, nim'yus a, gormodol, rhyfawr
Nincompoop, ning'kom.pwp n, penbwl
, Nine, n'in a & n, naw, 9 [dyMyg
j Ninefold, n'in 'told a, nawplyg, naw
I Ninepin, n'in'pin n, ceilysen (p ceilys)
Nineteen, nin.tin'a & n, pedwar ar bym-
i theg, 19
, Nineteenth, n'in.tînth' a &n, pedwerydd
ì ar bymtheg, 19ydd [ugain
\ Ninetieth, n'in'tî.eth a, degfed a phedwar
I Ninety, nîn'tî a & n, pedwar ugain a deg
Ninny, nin.i, Ninnyhammer, nin'i.ham-
ûr n, penbwl, hurtyn, clwpa
i Ninth, ninth a, nawfed, 9fed
: Nip, nip n, cno, cnoad; daif, deifiad
t vt, cnoi ; gwasgu ; deifio ; gwywo
, Nippers, nip'urz np, gefail, gefeihau
j Nipple, nip'l n, diden, teth, tithen, penig
: bron, bronig
. Nisi, n'i'si c, oddi eithr. Nisi prius,
gwys, gwarant. Court of nisi prius,
r llys yr achosion cyffredin. Justices of
! nisi prius, y barnwyr cyffredin
Nit, nit n, nedden, wy lleuen [deb
• Nitency, n'i'ten.si n, claerder, dysgleir-
, Nitid, nit'id a, gloew, dysglaer, claer
■ Nitre, n'i'tur n, halen y graig, creighalen
. Nitrogen, n'i'trö.jen n, blorai, un o ranau
• cyfansawdd yr awyr
Nitrous, n'i'trus a, blorog
Nitty, nit'i a, neddog, llawn nedd [eira
• Nival, n'i'val a, eiryog, llawn nyf neu
Niveous, niv'yus a, eiryaidd, purwyn
No, nö a, neb, neb rhyw, neb un, "dim
ad, ni, nid, nis, na, nac, nad, nas; nag
e, na ddo. At no time, byth. By no
means, nid mewn un modd, er dim.
He is no better, nid yw efe dipyn
gwell. No person, No one, neb. No
\ work shall be done, ni wneir dim
gwaith. To no purpose, yn ofer, yn
ddiles. Yes or no, i'e neu nag t
Nobilitate, nö.bil'ì.tät vt, boneddu
Nobility, nö.bil'î.tî n, bonedd, uchel-
fonedd, dyledogaeth,uchelwaedogaeth ;
dyledogion, pendefigion
Noble, nö'bl a, dyledog, ardderchog,
godidog, arwi-aidd, boneddig, urddasol ;
haelionus : n, pendefig, boneddwr, dy-
ledog; bath aur o werth 6s. Sc. [defig
Nobleman, nö'bl.man n, dyledog, pen-
Nobleness, nö'bl.nes n, dŷledogrwydd,
bonedd; mawredd, ardderchogrwydd
Nobless, nö'bles n, uchelfonedd
Nobly, nö'blî ad, yn foneddol; yn 'ar-
dderchog; yn haelionus; yn rhagorol
Nobody, nö'bod.î n, neb, neb un, neb-
awd, undyn, neb rhyw un, nid... neb,
nid...un [niweidiol
Nocent, nö'sent, Nocive, no'siv a, drygus,
Noctambulist, nok.tam'bii.list n, nos-
rodiwr, nosgerddwr [dydd a nos
Noctidial, nok.tid'yal a, yn cynnwys
Noctiferous, nok.tif 'ur.us a, nosddwyn
Noctiluca, nok.til'ü.kâ n, nosoleuad
Noctuary, nok'tii.ur.i n, noslyfr
Nocturn, nok'tiirn n, noswasanaeth,
nosweddi [nosol
Nocturnal, nok.tur'nal n, deial nos: a,
Nod, nod v, amneidio; hepian. hepio,
penogwyddo: n, penogwyddiad, hep;
awgrym [siol
Noddle, nod'l n, penglog, clopa, clol,
Noddy, nod'î n, hurthgen, drelyn ; cerbyd
deuolwynog [cynghroesiad
Node, nöd n, cwlwm, clwm, oddf, cwgn ;
Nodous, nö'dus a, clymog, cygnog
Noggin, nog'in n, cwpan; chwarter
peint
Noise, noiz n, swn, twrf, godwrf, sain,
dadwrdd, twrdd, trwst, diaspad: v,
dadwrdd; cyhoeddi. A blustering
noise, dwndwr. A chattering noise,
trydar. A rumbling noise, godwrdd.
Noise of birds, sain adar
Noiseless, noiz'les a, diswn, dystaw, di-
dwrdd, didrwst
Noisiness, noi'zi.nes n, twrddusrwydd
Noisome, nôî'sum a, ffiaidd, drewUyd
Noisomeness, nôî'sum.nes »,adgasrwydd,
ffieiddrwydd [ystyrllyd
Noisy, noi'zi a, trystfawr, bìoeddfawr,
Nohtion, nö.lish'un n, anfyniad, anfodd
Nombles, num'blz np, perfedd carw
Nomenclator, no'men.kla.tur n, enwed-
ydd, galwedydd
Nomenclature, no'men.kla.tshur n, enw-
lyfr; enwau pethau [ig°l
Nominal, nomî.nal a, enwol; galwed-
217
NOU path, fat, ere, met, mâ-rîne, pin, ôrb, on, curve, cut, t\v=too, t\vk=took;
Nominally, nom'i'.iial.i ad, wrth ei enw,
erbyn ei enw ; o ran enw, mewn dim
ond enw, mewn enw yn uiiig [penodi
Nominate, nom'î.nät vt, enwi, galw;
Nomination, nom.î.nä'shun n, enwad,
penodiad. enwedigaeth
Nominative, nom'i.nii.tiv a, enwedigol
Nonage, non'äj n, anoed, maboed
Nonappearance, non.a.pîYans n, pall-
ymddangosiad, ammhresennoldeb, ab-
sennoldeb
Nonce, nous ?*, amcan, dyben, bwriad
Nonconformist, non . kon . for ' mist n,
anghydffurfiwr, ynmeilldiiwr
Nonconformity, non. kon. for' mi. ti n,
anghydffurtiad ; ynmeillduaeth
Nondescript, non'di.skript n, peth an-
narluniadwy
None, nun pn, neb, dim, dim un
Nonentity, non.en'tî.tí n, dihanfodedd,
diddim, anfodoliaeth
Nonesuch, nun'sutsh n, un digymhar
Nonexistence, non.eg.zis'tens n, anfod-
olaeth [annhyngol
Nonjuring, non.jii'r'ing a, annhwng,
Nonjuror, non.jii'r'ur n, annhyngwr
Nonpareil, non.pâ.rel' n, peth digymhar ;
math o afal; math o argrafnythyren
Nonpayment, non.pä'ment n, methdaliad
Nonplus, nonplus n, dyrysnod, astrusi :
vt, peri taw; gorddyrysi; attal
Nonponderous, non.pon'dur.us a, dibwys,
ammhwysig
Nonresident, non.rez'i.dent?i,annlirigian-
nydd: a, annhrigiannol [rynedd
Nonresistance, non.ri.zis'tans », diwrth-
Nonsense, non'sens n, ffoledd, ffregod
Nonsensical, non.sen'si.kal a, direswm,
disynwyr [ddattodiad
Nonsôlution, non.sö.lü'shun n, meth-
Nonsuit, non'siit n, anhawl, hawlgoll:
vt, dihawlio [fach
Nook, nwk n, congl, ongl, cornel; cil-
Noon, n\vn, Noonday, nŵn'dä, Noontide,
nŵn'ü'd n, nawn, hannerddydd, canol-
dd}dd: o, nawnol
Noose, nwz n, byddagl, magi; cwlwm
rhedeg : vt, byddagìu, maglu
Nor, nôr c, na, nac
Normal, nôr'mal a, rheolaidd, unionsyth,
syth. Normal school, ysgol athrawon
Norse, nôrs n, Llychlynaeg
North, north n, gogledd: a, gogleddol.
North wind, gogleddwynt
Northerly, nôr'THÚr.lî, Northera, nôr'-
THÛrn a, gogleddol. Northern lights,
goleuni gogleddol, gogleddwawr
Northward,toôrth.'wûrd ad, tua'r gogîedfl
Nose, noz n, trwyn : v, trwyno ; arogli. ]
To turn up the nose, ffroenochi
Nosegay, noz'gii n, blodeuglwm, twff, ]
gwullglwrn. clwm blodau
Noseless, noz'les a. didrwyn, heb drwyn '<
Nostril, nos'tril n, ffroen
Nostrum, nos'trum n, cyfaredd
Not, not ad, na, nac, nad, ni, nid; di-, '
an-, af-. Not many, nemawr. Not
thankful (unthankful), aimiolchgar, (
diddiolch. Not knowing, heb wybod ]
Notable, nö'tá.bl a, nodadwy, nodedigjJ
hynod, enwog ; gofalus
Notableness, nö'tâ.bl.nes n, hynodrwydd,
enwogrwydd; dyfalweh
Notary, nö'tur.i n, nodiadur, nodiedydd |
Notation, nö.tä'shun n, nodiant, nodiad I
Notch, notsh n, bwlch, rhwgn, rhint,l
gwlf : vt, bylchu, bylchdori
Note, not n, arwydd, marc, nod; ysgrif-j.
nod ; sylwnod, eglumod ; nodiad ; ton- 1
nod, sain-nod; enwogrwydd, hynod- 1
rwydd: vt, nodi, sylwi, dal sylvv.fi
cofnodi. Marginal note, ymylnod. 1
Note of hand, Promissory note, ysgrif-j
enrwym
Noted, nö'ted a, nodedig, hynod, enwog J
Nothing, nuth'ing n, dim, diddim .;
Nothing at all, dim yn y byd
Notice, no'tis n, sylw, rhybudd, hysbys- '
rwydd. To take notice, dal sylw
Notification, no.ti.fi.ka'shun n, rhy-]>
buddiad, hysbysiad [amlygt
Notify, nö'tî.f] vt, hysbysu, cyhoeddi,'
Notion, nö'shun n, tyb, meddwl, barn I
rhith, syniad [mygol
Notional, nö'shun.al a, tybiol, dychym- ;
Notoriety, nö.tö.r'i'î.tí, Notoriousness'
nö.tö'r'î.us.nes n, hynodrwydd, am- 1
lygrwj-dd, rhempusrwydd
Notorious, nö.tö'r'î.us a, honaid, carnÄ
hysbys, cyhoedd, hynod
Nott, not vt, cneifio : pp, cneifiedig
Notus, nö'tus n, y deheuwynt
Notwithstanding, not.wixii.stan'ding c
er hyny, eto, anllai : ])r, er (0
Nought, not n, dim, diddim; gwagno»!
Noun, mavTO n, enw ; gair. Noun ad
jective, enw gwan, ansoddair. Noiu
substantive, enw cadarn. sylweddair
Nourish, nur'ish vt, maethu, meithric
magu, cynnal [meithrinadw;
Nourishable, nur'ish.â.bl a, hyfaeth
Nourishmeut, nur'ish.ment n, lluniaett
porthiant; maeth,meitl]riniaeth; cyn
naliaeth; vmborth
21
öre; läte, line, nö, miite; she, zh=z azure; thin, thìs; j=dzh. NUT
Nousle, nuz'l vt, anwesu ; maglu, caetli-
Novation, no.va'shun n, newyddiad [iwo
Novel, nov'el a, newydd: n, newydd-
chwedl, ffugchwedl, ffugdraethawd
NoveHst, nov'el.ist n, ffugchwedlwr
Novelty, nov'el.ti n, newydd-der, new-
ydd-dra ; newydd-beth, peth newydd
November, no.vem'bur n, Tachwedd
Novercal, no.vur'kal a, llysfamaidd
Novice, nov'is n, newyddian, dechreuwr
Novitiate, no.vish'i.iit n, newyddianiaeth,
amser prawf
Now. nûŵ ad, yn awr, y pryd hwn, yr
awr lion, awron : c, bellach, weithian.
Just now, yn awr, gynneu, yn awr fach.
Now-a-days, yn y dyddiau hyn, yr oes
hon. Now and then, ambell waith,
yn awr ac yn y man
Nowes, mvz n, y cwlwm priodasol
Nowhere, nö'whé'r ad, dim yn unlle
Mowise, no'wi'z ad, dim mewn un modd
Noxious, nok'shus a, niweidiol, drygus,
afiach [megin
Nozzle, noz'l n, trwyn, duryn; trwyn
[ Nubble, nub'l vt, dyrnodio, pwyo
Nubiferous, nii.bit'ur.us a, yn dwyn
I cymylau [duo
Nubilate, nü'bî.lät vt, cymylu; tywyllu.
Nubile, nii'bil a, dyweddadwy
' Nubilous, nü'bî.lus a, cymylog, tywyll
Nuciferous, nü.sif'ur.us a, cueuddwyn
Nucleus, nii'kli.us n, cnewullyn, bywyn
Nudity, nü'dî.tî n, noethni, noethedd
', Nugacity, nü.gas'î.tî n, coegchwedliad,
; gwagsiarad [oferwag
Nugatory, nü'gâ.tur.î a, gorwag, ofer,
. Nuisance, nü'sans n, niweidbeth, bun-
t beth, casbeth, bryntwaith, bryntni
' Null, mil a, diddim, dirym, ofer [gred
Nullifidian, nul.î.fid'yan a, dihyder, di-
Nullify, nul'i.f l vt, diddymu, dirymu
Xullity, nul'î.tî n, diddymder
Nullo, nul'ö n, gwagnod (0)
Numb, uum a, merwinllyd, fferllyd, wedi
merwino : vt, fferu, merwiuo
Number, nùin'bûr vt, rhifo, cyfrif: n,
nifer, rhif, rhifedi, ehif, rhifed ; rhifyn.
Numbers, cynghanedd, prydyddiaeth.
f A great number, lluaws. Cardinal
numbers (first, second, &c), rhestr-
' olion (cyntaf, ail, &c). Ordinal num-
bers (one, two, &c), rhifohon (un,
dau, &e.). One of their number, un
o honynt [anehif, dirif, dirifedi
Nttmberless, num'bùr.les a, afrif, afrifed,
Numbness, num'nes n, merwin, merwin-
dod, fierdod ; ewinrew
Numerable, nü'mur.â.bl a, rhifadwy
Numeral, nii'mur.al a, niferol, rhifol : n f
rhifnod, rhifeb. Arabic numerals,
rhifohon Arabaidd, 1, 2, 3, &c. Ro-
man numerals, rhifohon Rhufeinaidd,
i, II, in, IV; i, ii, iii, iv, &c.
Numerary, nü'mur.ur.î a, rhifiannol
Numerate, nü'mur.ät vi, rhihannu, rhif-
nodi, rhifo
Numeration, nü.mu.rä'shun n, rhifiant,
rhifedigaeth, rhifnodiad, niferiant
Numerator, nü'mur.ä.tûr n, rhifedydd,
niferai [niferol
Numerical, nii.mer'i.kal a, rhifnodol,
Numerous, nü'mur.us a, rhifiog, niferog,
lluosog, ami, tra ami, llawer
Numerousness, nii'mur.us.nes n, nifer-
edd, lluosogi"wwdd
Numismatic, nii.miz.mat'ik a, bath-
ofyddol [ofyddiaeth
Numismatics, nu.miz.mat'iks np, bath-
Numismatist, nii.miz'mat.ist, Numis-
matolojist, nu.miz.ma.tol'u.jist n, bath-
Nummary, num'ur.i a, arianol [ofydd
Numskull, num'skul n, penbwl, clwpa
Nun, nun n, mynaches, lleian
Nunchion, nun'tshun n, rhyngfwyd
Nunciature, nun'shî.ä.tshü'r n, cenadwr-
iaeth
Nuncio, nun'shî.ö n, cenadwr y Pab _
Nuncupative, nung'ku.pii.tiv a, geiriol,
cyhoedd-fynegol
Nunnery, nun'ur.î n, lleiandy, gwyryfdy
Nuptial, nup'shal a, priodasol, neithiorol.
Nuptial feast, gwledd briodas
Nuptials, nup'shalz np, priodas, neithior
Nurse, nûrs n, mammaeth, mag wraig :
vt, magu ; meithrin
Nmsery, nûr'sur.î n, ystafell fagu;
maethdy, meitln-infa ; planfa, planigfa
Nm'shng, nûrs'ling n, plentjm maeth,
maethyn, maethen, maethfab
Nurture, nûr'tshûr n, maeth, mag,
maethiad, meithrin, dygiad i fyny : vt,
meithrin, addysgu [wesu
Nustle, nus'l vt, maethu; achlesu, an-
Nut, nut n, cneuen; gwain hoel dro.
Nut-cracker, gefail gnau. Nut-gall,
afal y derw. Nut-tree, pren cnau,
collen. Earth-nuts, bywi, cnau'r ddai-
ar, cylor, clor. Slip-shelled nuts,
cnau gweisgi [blygiad
Nutation, nü.tä'shun n, ysgogiad; go-
Nuthatch, nut'hatsh n, delor y cnau
Nutmeg, nut'meg n, pergneuen India
Nutriment, nü'trî.ment n, maeth, llun-
iaeth, ymborth, portliiant ; magwriaeth
219
t
OBL path, fat, êre, met, mâ-rîne, pin, orb, on, curve, cut, tŵ=too, tẁk=took ;
NutrimentaJ, nü.trî.men'tal, Nutritious,
nü.trish'us, Nutritive, nii'tri.tiv a,
maethol, maethlawn, maethus [iad
Nutrition, nii.trish'un n, maeth, maeth-
Nutriture, nü'trî.tshu r n, maetholrwydd
Nutshell, nut'shel n, plisgyn cneuen
Nuzzle, nuz'l v, trwyno'r ddaiar fel
hwch; tnvyn-haiarnu
Nymph, nimf n, duwies y coedydd, y
gweunydd, a'r dyfroedd ; angyles ; tlos-
ierch, benywen, meinir. Sea-nymph,
mordduwies
Nymphean, nim.fî'an, Nymphical, nim'-
fi.kal, Nymphish, nim'fish, Nymph-
like, nimfl'ik a,perthynol i dduwiesau'j
coedydd
Nymphomania, ni.fö.mä'nî.â n, gor-
anlladedd [amrantiad
Nystagmus, nis.tag'mus n, gwinciad,
0.
O, b* px, gwrth- : i, ! oio ! ha !
Oaf, öf n, delff, hurtyn, penbwl, drel
Oahsh, ö'fish a, delfiaidd, penbylaidd
Oafishness, ö'fish.nes n, hurtrwydd
Oak, ok n, derwen, mesbren ; dâr. Oak-
apple, af'al y derw, darafal. Oak-
grove, llwyn derw, derlwyn. Heart
of oak, derlin. Jerusalem oak, derwen
Gaersalem. A scarlet oak, prin-
wydden. A stately oak, caterwen. A
stunted oak, cor d derwen. A young
oak, glas dderwen
Oaken, O'kn a, deri, derw, derwin
Oakum, o'kum n, rhafìàu dattodedig
Oar, o'r n, rhwyf, rhodl [_n, rhwyfwr
Oarsman, o'rz'man (oarsmen, o'rz'nien)
Oasis, ö'â.sis (p oases, o'a.siz) n, ynys-
dir, ffrwythlonfa
Oast, est n, odyn i sychu hopys
Oat, öt n, ceirchen. Oats, ceirch. Oat-
cake, teisen geirch. Wild oats, ifetur
Oaten, ö'tn a, o geirch, ceirchol
Oath, öth (p oaths, othz) n, llw, twng,
rhaith ; achred. Oath-breaking, llw-
doriad, anudon. A vain oath, lledlw
Oatmeal, öt'mîl n, blawd ceirch. Oat-
meal-bread, bara ceirch
Oaty, ö'tî a, o geirch, ceirchaidd
Ob-, oc-, of-, op- px, yn arwyddo, " yn
y íFordd," gwrth-
Obambulate, ob.am'bü.lät n, amrodio
Obduction, ob.duk'shun n, gorchuddiad
Obduracy, ob'dü.rä.sì n, caledwch, cyn-
dynrwydd ; gwargaledrwydd ; calon-
galedrw f ydd ; ystyfnigrwydd
Obdurate, ob'dü.rät a, caled, calon-galed,
cyndyn, anhyblyg [iad
Obduration, ob.dü.rä'shun n, ymgaled-
Obedience, ö.bî'dî.ens n, ufudd-dod;i
gwarogaeth, darostyngedigaeth
Obediential, ö.bì.dî.en'shal a, ufudd, .
ymostyngol [ymgrymiad
Obeisance, ü.bä'sans n, moesblygiad,
Obelisk, ob'i.lisk n, colofn; bernod (f>
Oberration, ob.e.rä'shun n, crwydrad |
Obese, ö.bîs' a, tew, bras ; pendew
Obeseness, ö.bîs'nes, Obesity, ö.bes'î.t:
n, tewder, gordewedd
Obey, ö.bä' vt, ufuddhau, ymostwng
Obfuscate, ob.fus'kat, Oifuscate, o.fus'-t
kat vt, cymylu, tywyllu
Obit, ö'bit ra, arwyl, marwddefod
Obituary, ö.bit'shü.ur.î n, marwrestr i
Object, ob'jekt n, gwrthddrych, nod I
bwi-iad [gwrthddadleu, achwyij
Object, ob.jekt' vt, eithro, gwrthwynebu,
Objection, ob.jek'shun n, gwrthddadl
gwrthreswm, g^Ttheb, gwrthair, bai ,
Objectionable, ob.jek'shun.a.bl a, eithr-!
adwy, beiadwy, gwrthwynebadwy !
Objective, ob.jek tiv a, gwrthddrychol ■
Objector, ob .jek'tur n, gwrthebydd.
gwrthddadleuydd, gwrthddadlwr _
Objuration, ob.jü.rä'shun n, tyngediaò!
tyngiad [argyhoedd!
Objurgate, ob.jûr'gät vt, ceryddu. senB. -
Objurgation, ob.jûr.gä'shun n, cerydc
argyhoeddiad, sen
Oblate, ob.lät' a, gwastad-ben, lledgrw
Oblation, ob.lä'shun n, offrwm, rhodd I
Oblectation, ob.lek.tii'shun n, boddhâd'
difyrwch, dyddanwch
Obligate, ob'lí.gät vt, cymhell, rhwymc
Obligation, ob . lì . gä ' shun n, dylet'
rhwym, rhwymedigaeth
Obligatory, ob'lî.gä.tur.î a, dyledus'
rhwymedigol, rhwymedigaethol
Oblige, ö.blij' vt, rhwymo, dwyn ta
rwymedigaeth ; dirio; boddio; dii
gymhell, gorfodi. He is obliged to g< ;
mae rhaid iddo fyned. I am oblige '
to you, diolch i chwi
Obligee, ob.lî.jî' n, gofynwr, rhwymwr Í
Obligor, ob . lî . gôr' n, dvledwr
Oblique, ob.lik' a, lleddf, gvvyr, lledba
llettraws, gwyrdraws, ar osgo ; ystlysi
Obliqueness, ob.lik'nes, Obliquity, ol
lik'wi.ti n, gwyredd, gwyrni, gosg'
gogwydd, lledbeiad [tholi, dilë
Obliterate, ob.lit'ur.ät vt, dadlythyn
Obliteration, ob.lit.u.rä'shun n, dileai
dadlythyriad, dadoliad
220
ôre; läte, line, nö, müte; she, zh=z azure; thin, thìs; j=dzh. OCC
Oblivion, ob.liv'yun n, anghof. ebargof-
iant, ebargofiad [anghofas
Oblivious, ob . liv ' yus a, ebargofus,
Oblong, oblong a, hirgul, hirgylch
Obloquy, ob'lo.kwi n, anair, gwarth,
gwaradwydd; gogan, enllib
Obmutescence, ob.mii.tes'ens n, llafar-
golliad [edig; beius
Obnoxious, ob.nok'shus a, darostyng-
Obnubilate, ob.nü'bî.lät vt, cymylu,
tywyllu [myliad
Obnubilation, ob.nü.bî.lä'shun n, cy-
Obreption, ob.rep'shun n, ymlusgiad,
ymüthríad [lithro
Obreptious, ob.rep'shus a, dirgel ym-
Obscene, ob.sin' a, brwnt, aflan, anllad,
anniwair, serth, serthol
Obscenity, ob.sen'î.tî n, bryntni, budr-
iaith, serthi, ffieidd-dra [iad
Obscuration, ob.skii.ra'shun n, tywyll-
Obscure, ob.sku'r' a, aneglur, tywyll,
anghlaer; anenwog, anhynod, isel-
radd : vt, tywyllu, dyrysu
Obscureness, ob.sku'r 'nes, Obscurity,
ob.skii'r'i.ti n, aneglurder, tywyllni;
anenwogrwydd, dinodedd
Obsecration, ob.si.kra'shun n, deisyfiad ;
ymbiliad, erfyniaeth
Obsequies, ob si.kwiz np, arwyliant,
arwyl, defodau angladdol
Obsequious, ob.si'kwi.us a, ufuddgar,
hyblyg, parod i wneyd a fyner
Obsequiousness, ob . sî ' kwî . us . nes n,
ufuddganvch, gwasanaethgarwch
Observable, ob.zur'va.bl a, nodadwy,
hynod, gweladwy
Observance, ob.zur'vans n, cadwad,
parch ; manylbarch ; cyfarchwyliad ;
cyflawniad; nodiad; trefhiad, rheol,
defod [gofalus
Observant, ob.zur'vant a, gwyliadwrus,
Observation, ob.zur.va'shun n, sylw,
sylwad, nodiad, ardremiad; cadwad
Obser\ T ator, ob'zur.va.tur n, arsyllwr,
nodiedydd [ti-emfa, tremynfa
Observatory, ob.zur'va.tur.i n, arsyllfa,
Observe, ob.ziuV v, nodi, arnodi, dal
sylw ; syllu ar ; cad w, parchu, uf uddhau
Obsession, ob.sesh'un n, rhagymosod-
iad, gwarchaead
^Obsidional, ob.sid'yun.al a, gwarchaeol
Obsolescent, ob.sö.les'ent a, yn hen-
eiddio [henaidd, diarfer
Obsolete, ob'sö.lît a, anarferedig, hen,
Obstacle, ob'sta.kl n, rhwystr, lludd,
attalfa [wreigiol, esgoriadol
Obstetric, ob.stet'rik a, colwynol, byd-
Obstetrics, ob.stet'riks np, colwyn-
yddiaeth, bydwreigiaeth
Obstinacy, ob'stî.nä.sî n, cildynrwydd,
cyndynrwydd, ystyfnigrwydd
Obstinate, ob'stî.nät a, cildyn, cyndyn,
ystythig, anhydyn, gwrthnysig, pen-
gam, gwargaled, gwarsyth
Obstipation, ob.stî.pä'shun n, cauad
agenau; bolrwymedd
Obstreperous, ob.strep'ur.us a, gwrth-
floeddgar, dadyrddus, bloeddfawr
Obstriction, ob.strik'shun n, rhwym-
edigaeth, rhwymad [lluddio
Obstruct, ob.strukt' vt, attal, rhwystro,
Obstruction, ob.struk'shun n, rhwystr,
lludd, lluddiant, attalfa
Obstructive, ob.struk'tiv a, rhwystrol,
lluddiol, arluddiol, attaliedigol
Obstruent, ob'strŵ.ent n, rhwystr, attal-
fa: a, rhwystrol. lluddiol
Obtain, ob.tän' vi, cael, caffael, cyr-
haedd, cyrhaeddyd, ennill, ynnill
Obtainable, ob.tä'nâ.bl a, cyrhaeddadwy,
ennilladwy [cyrhaeddiad
Obtainment, ob.tän'ment n, caftaeliad,
Obtenebration, ob.ten.î.brä'shun », ty-
wyllwch; tywylliad
Obtest, ob.test' v, taer ddeisyf, erfyn
Obtestation, ob.tes.tä'shun n, eriyn-
iaeth, ymhŵedd [gymhell
Obtrude, ob.trŵd' vt, ymwthio, traws-
Obtruncate, ob.trung'kat vt, diaelodi
Obtrusion, ob.trw'zhun n, trawsgy-
mhelliad, ymwrthiad
Obtrusive, ob.trvv'siv a, ymwthgar
Obtund, ob.tund' vi, pylu ; marwhau
Obtuse, ob.tüs' a, pŵl, difin, anfiniog
Obtuseness, ob.tiis'nes, Obtusion, ob-
tii'zhun n, pyliad : pylni, pyledd
Obumbrate, ob.um'brät vt, cysgodi, ty-
wyllu, cymylu, bwrw cysgod dros
Obvert, ob.vurt' vt, troi tuag at
Obviate, ob'vi.at vt, rhagflaenu; rhagod,
troi beibio, llesteirio
Obvious, ob'vi.us a, eglur, amlwg, hywel
Obviousness, ob'vi.us.nes n, amlygrwydd
Occasion, o.ka'zhun n, achlysm:; achos,
ethryb, oedfa; cyile, adeg: vt, peri,
achosi, achlysuro
Occasional, o.ka'zhun.al a, achlysurol;
dygwyddiadol [dellni, delli
Occecation, ok.si.ka'zhun », daUiad;
Occident, ok'si.dent n, gorllewin
Occidental, ok.si.den'tal «, gorllewinol
Occiput, ok'si.put n, gwegil
Occlude, o.kliid' vt, cau i fyny
Occluse, o.klus' a. cauedig
221
OFF path, fat, êre, met, mâ-rîne, pin, orb, on, curve, cut, t\v=too, twk=took;
Occult, o.kult' a, cuddiedig, dirgel, eel
Occupation, ok.ul.ta'zhun n, cuddiad,
celedigaeth ; machludiad
Occupation, ok.u.pa'zhun, Occupancy,
ok'ii.pan.si n, meddianniad, daliad;
meddiant; galwad, crefft
Occupier, ok'ii.pi.ur, Occupant, ok'ii-
pant n, meddiannydd, dakwr, deiliad ;
goresgynydd [dal
Occupy, ok'u.p'f vi, meddu, meddiannu;
Occur, o.kur vi, dygwydd, cymmeryd
lie; dyfod i gof [dam wain
Occurrence, o.kur'ens n, dygwyddiad,
Occursion, o.kur'shun n, ymgyfarfod
Ocean, ö'shun n, mor, cefnfor, cyfanfor,
dyfnfor, gweilgi, eigion. Atlantic
Ocean, M6r Werydd. German Ocean,
Môr Tawck. Indian Ocean, Môr
Indiaidd. Pacific Ocean, Môr Taw-
Oceanic, ö..shí.an'ik a, eigionol [elog
Ocellated, ü.sel'â.ted a, llygeidiog, fel
Ocelot, ö'sî.lot n, math o
Ochre, o'kur n, math o liw pridd
Octagon, ok'ta.gun n, wytkongl, dull
wythochrog
Octagonal, ok . tag ' un . al, Octangular,
ok.tang'gii.lur a, wythonglog
Octahedral, ok.ta.hi'dral a, wythochrog
Octant, ok'tant n, trem yn cynnwys -A5
gradd
Octave, ok'tiiv n, wythfed dydd o wyl ,
wythradd ton, gafael wytb [wythplyg
Octavo, ok.ta'vo a, wythplyg: n, llyfr
Octennial, ok.ten'yal a, wythmlwyddol
October, ok.to'bur ?i, Hydref
Octonocular, ok.to.iook'u.lur a, wyth-
lygeidiog
Octuple, ok tii.pl a, wythplyg
Ocular, ok'ii.lur a, golygol,'llygadol
Ocuhst, ok'ii.list n, meddyg llygaid
Odd, od a, anghynuifer, angliydrif; anar-
ferol, digymhar, anghy-nTedin, hynod,
rhyfedd; tros ben, ychwaneg. Odd-
fellow, Odydd. Odd glove, maneg
weddw, maneg anghymhar
Oddity, od ' î . tî, Óddness, od ' nes ,„,
anghyffredinnvydd ; hynodrwydd. An
oddity, anwastadyn, gwammalddyn
Odds, odz np, rhagoriaeth, gwahaniaeth ;
ymrafael, angbydfod ; mantais
Ode, öd n, awdl, tantgerdd
Odious, ö'dî.us a, adgas, cas; ifiaidd
Odiousness, ö'dî.us.nes n, adgasra-ydd
Odium, ö'dî.um n, cas, casedd ; gwarth
Odoriferous, ö.dö.rif'ur.us, Odorous, ö'
dur.us a, peraroglus, aroglber
Odour, ö'dûr n, arogl, arogledd, aawr,
sawyr [inol
(Ecumenical, ek.ii.men'i.kal a, cyffred-
(Edema, î.di'mâ n, chwydd gwyn
CEiliad, 'i'li.ad n, amrantiad, gwing
OEsopbagus, î.sof 'â.gus n, ceg, sefnig
Of, ov pr, o ; gan ; am ; yng nghylch. I
Of me [thee, him, &c], o honof I
[honot, hono, &c.]. The fleetness of î
the greyhound, cyflymdra'r milgi. [.
The mind of man, meddwl dyn. The j
strength of a horse, nerth ceifyl
Oif, of ad, ymaith, oddi yma, i fiwrdd, I
draw : pr, oddi, oddi with : i, ymaith ! .
fiwrdd! hwnt! Off hand, allan o
law. To get off, disgyn ; dianc. To
set off, cychwyn; saethu, ertiydio.
Badly off, yn dlawd arno. Well off,
yn weddol o gyfoethog, da ei fyd
Offal, of'ôl », syrth; gweddillion; col-
uddion, perfedd
Offence, o.fens' n, trosedd, camwedd;
sarhâd, tramgwydd, rhwy&tr, argawdj
Offenceless, o.fens'les n, diniwed, di-
tb-amgwydd, diddrwg, difai
Offend, o.fend' v, troseddu, pechu;
rhwystro, tramgwyddo ; sarhau ; an-
foddio, anfoddloni, digio. To be off- |
ended, digio [weitbredwr li
Offender, o.fen'dûr n, troseud wr, dryg- h
Offensive, o.fen'siv a, adgas, ifiaidd ;|
rhwystrol; tramgwyddol, gormesol;t
ymosodol, rhuthrol,
Offer, of'ûr n, cynnvg, cais, cynnygiad:i:
v, cynnyg; otfrymu"; cyfiwyno; beiddiov..
Offering, of'ur.ing n, aberth, uftrwm;^
offrymiad. Burnt offering, poethf
offrwm, aberth llosg. Heave-offering, j.
offrwm dyrcbafael. Peace-off*ering .<..
aberth hedd , heddoffrwin. Sin-offer- 1 :
ing, pechaberth, pechoffrwm
Offertory, of'ûr.tur.î n, offrymiad; off-,
ryinfa ; offrwmwasanaeth
Office, of'is n, swydd, swyddogaeth:j I
gorchwylfa;gwasaiiaeth ; dyledswydd |
swyddfa. Pay-office, tfddy. A kind!
office, cymmwynas, tra da |
Officer, ofî.sûr n, swyddwr, swyddog
Brother officer, cydswyddog
Official, o.fish'al a, swyddol, swyddfiwl
n, is- swyddog; rhaglaw
Officialty, o.fish'al.tî n, is-swyddogaeth
Officiate, o.fish'î.ät vi, gweinidogaethu
darllen gwasanaeth yr eghvys
Officinal, of.i.s'i'nal a, masnachol
Officious, o.fish'us a, swyddgar, neges-
gar; ymyrgar, ymyrus, ymyrol
222
öre ; läte. îne, nö, miite ; she, zh=z azure; thin, thìs ; j=dzh. ONE
Officiousness. o.fish'us.nes re, swyddgar- ; Olympiad, ö.limp'yad re, ysbaid pedair
wch, ymyraeth [arfor! blynedd gan y Groegiaid gynt
~~ng, of'ing re, mor yng ngolwg tir. ' Olympic, o.lim'pik a, Olympaidd. 01-
Oflscouring, of'skûẁ*r.ing re, ysgarth,
sorod. ysWrial, carthion
Offset, of'set re, ysgewyllyn ; blaguryn
Offspring, of 'spring re, hiliogaeth, epil,
hil. plant
Oft. oft. Often, of'n. Oftentimes, of'n-
t'imz, Ofttimes, of 'ti'mz ad, yn fynych,
lawer gwaith, yn ami, amlwaith
Ogee, ö.ji'. Ogive, o.jiV re, math o fold-
addurn
Ogle, ö'gl vt, llygadu, cilwenu, cipolygn:
Si, llygadiad. cilwen, nwyfolwg
Ogre, ö'gûr, Ogress, ö'gres re, anghenfil
dychymmygol yn y dwyrain
Oh, ii (', o ! och ! oho !
Oil, Gil n, olew, ul: vt, iro, rhoi olew ar,
ireidio. Oil colour, olewliw, paent
olew. Salad oil, olew yr olewwydd.
Train oil, olew'r morfil
Oiliness, ôî'lî.nes re, oleweiddrwydd
Oilman, ôíl'man re, olewwerthwr
Oily, ôî'lî a, olewaidd; ireidlyd
Oint, ôínt vt eneinio, iro, eli'o
Ointment, ointment re, enaint, eli
Old, old {elder, eldest) a, hen, oedranus,
oediog. Old-fashioned, anarferedig,
hendclullaidd. Old age, henaint. Òf
old, gynt, er ys talm; erioed. Two
years old, dwy flwydd oed. Old
English, Uytîjîttcn ÎJÌ3U, llythyren
flewog
Olden, öl'dn a, hen. Olden times, yr
amser gynt [hen
Oldish, öì'dish «, henaidd, go hen, lled-
Oldness, üld'nes re. hender, heneidd-dra
Oleaginous, ö.lî.aj'î.nus, Oleose, ö'lî.ös,
Oleous, ö'lî.us a. olewaidd
Oleander, ö.lî.an'dúr re, rhoswydden
Oleaster, ö.lî.as'tûr re, olewwydden wyllt
Olfactory, ol.fak'tur.i a, ai'ogliadol, ym-
sawrus [aroglus
OHbanum, ol.î.bä'num re, gwyddlud per-
Olid, ol'id, Olidous, ol'î.dus a, drewllyd
Oligarchal. ol.i.gar'kal, Oligarchical, ol-
î.gâr'kî.kal a, ambellenigol
Oligarchy, ol'i.gar.ki re, ambellenigaeth.
llywodraeth gan ychydig lywiawdwyr
Olio, ö'lî.ö re, cymmysgedd^ [ardd
Olitory. ol'î.tur.î a, perthynol i gegin-
Olivastev, oi'i.vas.tur a, olewwyddhw
Olive, ol'iv re. pren olew, olewwydden.
Olive-berries, Olives, grawn yr' olew-
wydden, olifaid. Olive coloixr. olew-
wyddhw. gwineuwyrdd
ympic games, campau mynydd Olym-
pus, a gynnelid bob pedair blynedd
Omega, ö.meg'â re, y llythyren olaf yn
yr egwyddor Roeg ; yrola'f, y diweddaf
Omelet, om'let re, cremog wyau, ffroes
Omen, ö'men re, argoel, arwydd, rhag-
arwydd, coel, armes,darogan, rhamant
Omer, ö'mûr re, orner, mesur Iuddewaidd
Ominate, om'î.nät vt, darogan, argoeh
Ominous, om'i.nus a, argoelus, darogan-
us, rhagddangosol, rhagarwyddol
Omission, ö.mish'un re, gadawiad allan,
esgeulusiad, arwall, gwall, hebgoriad
Omit, ö.mit' vt, gadael heibio neu allan,
esgeuluso, peiuho â gwneuthur, hebgor
Omnifarious, om.nî.fe'r'î.us a, hollfath,
hollryw, hollrywiol
Omniferous, om.nif 'ur.us a, hollddwyn
Omnific, om.nif 'ik a, hollwneuthurol
Omniform, om'nî.fOrm a, hollwedd,
hollddull, bob dull
Omnigenous, om.nij'î.nus a, hollryw,
hollrywiog, hollrywiol [hollsylwad
Omnipercipiency, om.nî.pûr.sip'yen.sî re,
Omnipotence, om.nip'o'.tens, Omnipoten-
cy, om.nip'ö.ten.sî re, hollalluogrwydd,
hollalluogaeth, hollallu, hollalluedd
Omnipotent, om.nip'ö.tent a, hollalluog
Omnipresence, om.ni.prez'ens re, holl-
wyddoldeb, hollbresennoldeb
Omnipresent, om.ni.prez'ent a, holl-
wyddol, hollbresennol, hollwyddfodol
Omniscience, om.nish'ens re, hollwybod-
aeth, hollwybod
Omniscient, om.nish'ent a, hollwybodol
Omnivorous, om.niv'o.rus a, tiollysol,
hollysglyfiol
On, on pr, ar warthaf : ad, ym mlaen
Onager, on'â.jûr re, asyn gwyllt
Onanism, o'nan.izm re, hunanhalogiad
Once, wuns ad, unwaith ; gynt. At once,
ar unwaith. This once, y waith hon
One, wun a, naill, un : re, un, rhyw un.
Great ones, mawrion, rhai mawrion,
gwŷr mawr. Little ones, plant, rhai
bach, rhai bychain. One another, un
y llall. One by one, bob yn un. Some
one, rhyw un. To love "one another,
ymgaru, caru eu gilydd
Oneirocritic, o.n'fr.u.krit'ik re, deonglwr
breuddwydion [rwydd
Oneness, wun'es re, undod, unedd, unig-
Onerary, on'ur.ur.î a, llwythol, pynol
Onerate, on'ur.ät vt, llwvtho, beichio
223
OPP path, fat, êre, met, mâ-rîne, pin, ôrb, on, curve, cut, tŵ=too, tẁk=took;
Onerous, on'ur.us a, llwythfawr, trwm,
pwysig; Uafurus [onions, sib wl
Onion, un'yun n, wynwynyn. Young
Only, ön'lî a, unig : ad, un unig ; ond
Onomancy, on'ö.rnan.sî n, enwddewin-
iaeth
Onomatope, on'ö.mâ.töp, Onomatopy,
on'ö.mâ.tö.pî n, gair â'i sain yn ar-
wydd o'i ystyr; megys. murmur, buzz,
shriek; biomhwr, suo, ysgrech
Onset, on'set, Onslaught, on'slôt n, ym-
osod, rhuthr, argyrch, ymgyrch
Ontology, on.torö.ji' n, bodeg, arddan-
soddiaeth, bodofyddiaeth
Onward, on'wûrd ad, ym mlaen, rhagof
Onyx, o'niks n, math faen gwerthfawr
Oolite, ö'ö.lit «, grawnfaen
Ooze, wz vi, nawsio, dynoddi, godarddu,
tarddellu, bèra: n, llaid; nawsiad:
rhisgflawd, blawd rhisg derw
Oozy, ŵ'zî a, gwlyb, dynoddol, lleidiog
Opacate, o.pa'kiit vt, tywyllu, cymylu
Opacity, ö.pas'î.tî n, afloewder, tywyll-
ni, aneglurder, annhryloewder
Opacous, o.pa'kus, Opaque, o.pak' a,
annhryloew, tywyll, anoleu, cymylog
Opal, ö'pal n, math faen gwerthfawr
Ope, öp v, agor ; ymagor
Open, ö'pn v, agor, agori, egori; ym-
agor: a, agored, anghaued, anglo;
amlwg, digel, digudd, cyhoedd;
rhwydd, rhydd ; didwyll
Opening, ö'pn.ing n, agoriad, egoredig
aeth, bwlch ; ymagonad ; gwig
Openly, ö'pn.lî ad, ar gyhoedd, jm am-
lwg, ger bron y byd
Openness, ö'pn.es n, anghaeadrwydd ;
amlygrwydd ; dihocedrwydd
Opera, op'ur.â n, cân-chwareu. Opera-
house, cân-chwareudy. Opera-glass,
trembeiriant, syllddrych
Operant, op'ur.ant a, gweithredol
Operate, op'ur.iit v< gweithredu, goberu;
effeithio, gweithio
Operation, op.u.rä'shun n, gweithrediad ;
gweithred ; eflfeithiad ; meddygwaith
Operative, op'ur.a.tiv a, gweithredol,
gweithiol; effeithiol: n, gweithiwr,
creiftwr, llawgelfyddwr, gweithred wr
Operator, op'ur.ä.tûr n, gweithredai,
gweithredydd, goberj T dd; llawfeddyg
Operose, op'ur.ös â, poenfawr, llafurus,
trafaelus, blin [dirgel
Opertaneous, op.ûr.tä'nî.us a, celedig,
Ophiasis, ö.fi'â.sis n, moelni [ar seirff
Ophiophagous, of.î.of'â.gus a, yn byw
Ophites, ö.f Y'tîs n, sarffgareg
Opthalmia, op.thal'inî.â, Ophthalmy, op'-
thal.mî n, ennynfa neu fflauieg y lfy-
gaid, llygadws't
Ophthalmic, op.thal'mik a, perthynol i
llygaid, llygadol
Opiate, ö'pí.cät n, cwsgfeddyginiaeth,
sudd y pabi : a, cwsgbar, yn peri cwsg
Opificer, ö.pif 'î.sûr n, crefftwr, celfydd-
wr, celfyddydwr
Opinator, op'í.nä.tûr, Opiniator, ö.pin'-
î.ä.tûr, Opinionist, ö.pin'yun.ist n,
mympwyn-r, cryfdybiwr, yingildynwr
Opine, ö.p'fn' vi, tybio, mympwyo, rhoddi
tyb, llet tybio
Opiniated, ö.pin'î.ä.ted, Opiniative, ö-
pin'i.a.tiv, Opinionate, ö.pin'yun.ät,
Opinionated, ö.pin'yun.ä.ted, Opinion-
ative, o.pin'yun.ii.tiv a, cryfdybus,
mympwyol, tybgar ; huna'ndybiol,
pengam, ystyfnig, cyndyn
Opiniativeness, o.pin'i.a.tiv.nes, Opinia-
try, ö.pin'yâ.trî, Opinionativeness,
o.pin'yun.a.tiv.nes n, ystyfnigrwydd
Opinion, ö.pin'yun n, tyb, meddwl, barn ;
cred, coel ; tybygiad, dahad ; mympwy
Opiparous, ö.pip'â.rus a, mawrwych, *
gorwych [cj-mhorf
Opitulation, ö.pit.shüJä'shun n, port!
Opium, ö'pî.um, n, cysglys, cysgnur, •
sudd y pabi
Opletree, ö'pl.trî n, pren cyrafol
Opodeldoc, op.o.del'dok «,'math fedd
yginiaeth sebonaidd, sebondrwyth
Oppidan, op'î.dan n, trefwr, dinesydd
Oppignerate, o.pig'nur.iit vt, g^ystlo
Oppiiation, op.î.lä'shun », boírwymiad
Opponency, o.pö'nen.sî n, gwrthwynel
iad, gwrthwynebrwydd, gehmiaeth
Opponent, o.pö'nent n, gwrtl^vynebw
gwrthebydd, g'svrthblaid, cyferbyni J
gelyn : a, gwrthwynebus, croes
Opportune, op.ûr.tün' a, prydlawn, <
addas, cyfamserol, cyflëus
Opportunity, op.ûr.tü'nî.tî n, amser c
addas, cyfle, cyfamser, cyfleusdi
achlysur, odfa, oedfa, hamdden, ad«
Op]X)se, o.poz'fi, gwi*thwynebu, gwrthl
gwrthsefyll; gwrthddadleu;
bynu, gwynebu, rhwystro
Opposite, op'o.zit a, gwrtbwyneb, cro
cyfanvyneb, cyferbyn ; gogyfer
Opposition, op.o.zish'un n, gwrthwynet
iad,gwrthsafiad; cyferbyniad, |
osodiad, cyfareynebiad
Oppress, o.pres' vt, gorthrymu, I
tnrechu, gormesu [g° rr
Oppression, o.presh'un n, gorthrymd<
224
ôre ; läte, line, nö, müte ; she, zh=z azure ; thin, thìs ; j=dzh.
ORG
Oppressive, o.pres'iv a. gorthrymus, gor-
mesol, treisiol, gorthrechol
Oppressor, o.pres'ûr re, gorthrymwr,
gorthreehwr, gormeiliwr, gormeswr
Opprobrious, o.prö'brî.us a, gwarthus,
enllibus [gwarthusnvydd
Opprobriousness, o.prö'brî.us.nes re,
Opprobrium, o.prö'brî.um re, gwarad-
wydd, gwarth [wynebu
Oppugn, o.piin' vt, gwrthsefyll, gwrth-
Oppugnancy, o.pug'nan.si re, gwrthwy-
nebiad, gwrthryn, gwrthymdrech
Opsimathy, op.sim'áCthî re, addysg ddi-
weddar, hwyrddysg
Optative, op'ta.tiv a, dymunedigol, dy-
muniannol, eiddunedigol
Optic, op'tik, Optical, op'ti.kal ft, golyg-
ol, tremol. Optical instrument, trem-
beiriant
Optic, op'tik re, Hygad, golwg-beiriant.
I Optics, tremyddiaeth, tremofyddiaeth
i Optician, op.tish'an re, trembeiriannwr,
\ tremiadur, tremofydd. Optician's
: trade, trembeiriannaeth, tremyddiaeth
'Optimacy, op'tî.mä.sî re, goreugwyr,
i goreuon, boneddigaeth [defig
.Optimate, op'tî.mät re, goreugwr, pen-
Optimism, op'tim.izm, Optimity, op-
tím'i.tî re, goreuaeth
Option, op'shun re, dewisiad, dewis
Opulence, op'ii.lens, Opulency, op'ii.len-
, si re, cyfoeth, golud, cyfoethogrwydd
'opulent, op'ii.lent a, cytbethog, goludog
Or, or c, neu, ai, ynte, naill ai : re, eur-
Hw, aur [gwr doeth
Oracle, or'a.kl re, dewinfa; ateb-dduw;
Oracular, o.rak'ii.lur a, dwyfol, dewiniol
)raison, or'a.zn re, gweddi. — Orison
)ral, ô'r'al a, geneuol, geiriol, o enau i
: enau, anysgrifenedig
Grange, or'änj re, eurafal, afal euraidd :
a, inelyngoeh, rhuddfelen [berllan
)rangerŷ, or'än.jur.î re, eurafallach, eur-
)ration, ö.rä'shun re, araeth, arawd
)rator, or'â.tûr re, areithiwr
>ratorical, or.a.tor'i.kal a, areithyddol
>ratorio. or.â.tô'r'î.ö re, cyfansoddiad
cyngbaneddol
Tatory, or'â.tur.î re, areithyddiaeth,
i ffraetheb ; cafell weddi
xb, orb re, pel, pellen, bwl, cronen,
cronell; y llygad. Orb of the Moon,
; hoergant ' [dad
rbate, ôr'bät a, amddifad ; diblant ; di-
rbation, ôr.bä'shun re, amddifadiad
rbed, ôr'bed a, cylchol, cylchog
rbicular, or.bik'u.lur a, crwn, cvfrgrwn
15 ' ' 8
Orbit, ôr'bit n, cylehlwybr, rhod, cylch-
dro, cylchdaith, chwylgylch: pwll y
llygad, twll y llygad
Orchard, ôr'tshûrd re, perllan, afallacb.
Cherry -orchard, ceirioslan
Orchestra, or'kes.tra re, cerddfa
Orchis, or'kis re. caldrist [ordeinio
Ordain, ôr.dän' vt, gosod, sefydlu ; urddo,
Ordeal, ôr'dî.al re, tanbrawf ; dwfrbrawf
Order, ôr'dûr re, trefn, rheol; rhestr,
trefniant, dull ; gorchymmyn, archeb ;
gosodiad ; urdd : v, trefnu, trin ; gor-
chymmyn, erchi; urddo. In order,
trefnus. In order to, er mwyn
Orderless, or'dur.les a, didrefn, didrefnns
Orderliness, ôr'dûr.lî.nes re, trefnoldeb,
trefnusrwydd, rheoleiddrwydd
Orderly, ôr'dûr.lì a, rheolaidd, trefnus,
gweddaidd : ad, mewn trefn, yn drefnus
Ordinal, ôr'dî.nal a, rhestrol, trefn-
iadol: re, urddlyfr esgob; rheol-lyfr
crefydd-dy. Ordinal numbers, rhestr-
olion (cyntaf, ail, &c.)
Ordinance, ôr'dî.nans re, deddf, cyfraith,
rheol sefydledig, gorchymmyn ; gosod -
edigaeth, gosodiad, ordinhâd, trefned-
igaetb, penodiad; defod
Ordinary, ôr'dî.nur.î a, cyffredin, arfer-
ol; canolig, lledwael, llêdhagr, gwrth-
un : re, gweinidog sefydledig, rhaglaw
esgob ; ciniaw eyffredin
Ordinate, ôr'dî.nät a, trefnus, rheolaidd :
vt, trefnu, gosod, penodi
Ordination, ôr.dì.nä'shun re, gosodiad,
urddiad, urddiant ' [nelau
Ordnance, ôrd'nans re, cyflegrau, mag-
Ordonnance, ôr.don'ans re, iawndrefniad
rhanau adeilad
Ordure, ôr'jûr re, torn, baw, tail [edig
Ore, ô're re, mwn, delid, metel anghoeth-
Orfgild, ôrf'gild re, iawn a wna'cantrcf
am ysbeiliad liw dydd [waddod
Orgal, ôr'gal re, gwaddod gwin, sych-
Organ, ôr'gan re, organ; ofFeryn, peir-
iant, ermig. Organ-builder, saer or-
gan. Organs of nutrition, peiriannau
maeth. Organs of reproduction, peir-
iannau adepiliad. Organs of speecb,
peiriannau llafar, periannau yr ym-
adrodd. Chylifactive organs, ceul-
iadon. Digestive organs, peiriannau
treuliannol
Organic, Cr.gan'ik a, offerynol, ermi^ol,
peiriannol; cyfluniedig, cyfiuniol, °ar-
dumiol; gwreiddiol
Organism, Gr'ga.nizm re, gosodiad peir-
iannol, cyd-drefniad rhanau
22.5
OTA path, fat, ere, met. mâ-rîne, pin, Srb, on, curve, cut, t\v=too, tẁk=took;
Organist, ôr'gâ.nist re, organwr
Organization, or.gan.i.za'zhun re, ffurf-
iad, gosodiad, cyfluniad, cyrnheiriant
Organize, oVga.n'iz vt, trefnu, ardumio
Organy, ôr'gâ.nì re, llysiau'r coludd.
Wild organy, mintys y creigiau
Orgasm, oi'gazm re, ysbonc, hwp; eais
Orgy, ôr'jî re, gloddestwyl, noswyl y
meddwyn
Orgillous, ôr'gil.us a. baleh, nchelfalch
Orient, ö'r'î.ent re, dwyrain, dwyr: a,
dwyrain; dwyreol; dysglaer
Oriental, ö'r'î.en.tal a, dwyreiniol: re,
dwyreiniwr
Orientalist, O'r'î.en.tal.ist re, un hyddysg
yn yr ieithoedd dwyreiniol
Orifice, or'î.fis re, agorfa; safn briw
Origan, or'î.gan re, mintys y creigiau
Origin, or'i.jin re, decbreu, dechreuad;
fiynnon ; gwreiddyn ; cynwraidd ; bon-
edd; cyff
Original, ü.rij'î.nal re, cynllun, cynysgrif :
a, dechreuol, gwreiddiol, cyntefig,
cyssefin, cynenid; hen; cyn-
Originary, ö.rij'î.nur.î a, cyntefig, dech-
reuol [codiad, cychwyn
Originate, ö.rij'î.nät v, decbreu; tarddu,
Origination, ö.rij.î.nä'shun re, dechreuad,
Orison, or'i.zn re, gwetldi [deilliad
Orlop, ôr'lop re, llongloft
Ornament, ôr'nâ.ment re, addurn, dillyn
harddwch ; tlws : vt, addurnio, trwsio,
harddu, prydferthu. Ornaments, cein-
ion, addurnau [addumiadol
Ornamental, ôr.nâ.men'tal a, addurnol,
Ornate, ór.nät' a, addurnedig
Ornature, ôr'nâ.íshur re, addurniaeth,
trwsiadaeth [adaryddiaeth,eduogaeth
Ornithology, ôr.nî.thol'ö.jî re, adardraeth,
Orography, ö.rog'râ.f î re, mynydd-ddar-
luniaeth
Orology, ö.rol'ö.jî re, mynyddyddiaeth
Orphan, ôr'fan re, amddifad, plentyn am-
ddifad : a, amddifad, heb rieni, diriant
Orphanage, ôr'fan.äj re, amddifedi
Orpiment, ôr'pî.ment re, eurlliw, eur-
bibau
Orpine, ôr'pin re,llysiau Tahesin, canewin
Orrery, or'nr.î re, serddarluneg, cysodell
Orris, or'is re, y gleddyflys
Orthodox, Gr'tlio.doks a, uniongred,
iawn-nyddiog. uuiondyb
Orthodoxy, or'tho.dok.si re, iawn-flydd-
iaeth, iawn-grededd, iawn-gred
Orthoepy, ôr'thij.i.pí re. llafareg, llafar-
iaeth, iawn-gynaniaeth [ydd
Orthoepist, ôr'thö.î.pist re, iawn-gynan-
Orthogon, ôr'thö.gun re, dull umawn- I
onglog [ on gl°g i
Orthogonal, ôr.thog'ö.nal a, uniavrn- ,-
Orthographer, ôr.thog'râ.fúr re. arddy- 1
graflydd [ddygraffol \
Orthographical, or.tho.graf'i.kal «, ar-
Orthography,ôr.thog'râ.fi re,llvthyraeth,
llythyreniaeth, arddygraff, orgraff, I
silliadaeth, llythyreniad
Ortive, or'tiv ra, cyfodol, dwyreol [enw
Ortolan, ôr'tö.lan re, aderyn bychan o'r |
Orts, ôrts np, gweddillion. gwehilion
Orvietan, ôiwî.í'tan re, gwrthwenwyn
Oscillate, os'ü.ät vi, ymsiglo, sigídanuf
yn ol ac ym mlaen fel dringlyn
Oscillation, os.i.lä'shun re, sigldafliad,?
dringlyniad, sigliad o ystlys i ystlys Ì
Oscillatory, os'i.lii.tur.î a, dringlynaidd i
Oscitancy, os'î.tan.sî, Oscitation, os.î.tä'-|
shun re, dylyfiad gên; cysgadrwydd. '
syrthni, diofalwch
Oscitant, os'î.tant a, cysglyd
Oscitate, os'i.tät vi, dylyfu gên
Osculate, os'ku.liit vt, cusanu
Osculation, os.kii.la'shun re, cusaniad 1
Osier, ci'zhur re, merhelygen. Ozier-I
holt, merhelygfa [gwalch y weilg
Ospray, os'prä re, moreryr, eryr y mór
Osselet, os'i.let re, gargragen march
Osseous, osh'us a, esgyrnog, esgyrnol I
Ossicle, os'i.kl re, esgyrnyn [esgyrniacf
Ossification, os.i.fi.ka'shun re, asgyrniadf
Ossifrage, os'î.fräj re, gwyddwalch, mor £
eryr mawr ; esgym-dorwr
Ossify, os'i.f i' v, esgyrnu, esgyrneiddio I
Ossivorous, o.siv'o.rus a, yn difa esgyrn.
Ossuary, os'ü.ur.î re, esgyrnfa, esgyrndy !•,
Ost, öst re, odyn i grasu hopys
~3tealgia, os.tî.al'jî.â re, poen yn yr es,
gym, esgyrnwst
Ostensible, os.ten'sî.bl a, dangosadiTjft
ymddangosol [ ddangosc .
Ostensive, os.ten'siv a, dangosol, ym
Ostent, os.tent' re, ymddangosiad, dull i
Ostentation, os.ten.tä'shun », rhodre;
gwag ymddangosiad, balchder
Ostentatious, os ten.tä'shus a. rhodres
gar, dangosiadus, gwagogoneddgar
Osteocope, os'ti.o.kiip re. esgyrnwst
Osteology, os.tî.ol'ö.jí re, esiryrndraeth
Ostiary, os'tshî.ur.î re, ceg afon, aber ]
Ostler, os'lûr re, ostler; marchwas
Ostracism, os'tra.sizm re, alltudiaeth
Ostrich, os'tritsh re, estrys
Otacousticon, ö.tâ.kû\v'stì.kon, Otacou.-
tic, ü.tâ.kûẁ'stik n, ofieryn i gyi
northwyo'r clyw, clvwgorn
226
ore ; läte, line, no, miite ; she, zh=z azure ; thin, thìs ; j=dzh. OUT
Other, wTJi'ùr pn, all, arall, Hall. From Outfit, ûẁt'fit n, darpariad i fordaith
one end to the other, o ben bwygilydd.,Outform, uvvt'form n, jnnddangosiad
One another, eu (eich, ein) gilydd. allanol
[allanfa
Somehow or other, trwy ryw fodd neu Outgate, ûŵt'gät n, mynedfa allan,
mivriri Tlio «tV, u ,- ciric ni' tr +„ Vi-nmf \ Outgeneral, ûŵt.jen'ur.al vt, rhagori
mewn cyfrwysdra
Outgoings, uvt t'go.ingz np, mynediadau
allan ; costau, cyrau eithaf
Outgrow, üŵt.grö' (pt outgrew, ûŵt-
grŵ'; pp outgrown, ûẁt.grön') vt,
trech-dym, tyfu mwy
Outguard, ûŵt'gârd n, blaen-warchawd-
wyr [ysgelerdra, gorherodi
Outherod, ûŵt.her'od vt, rhagori mewn
Outhouse, ûŵt'hûŵs n, allandy, maesdy
Outlandish, ûŵtJan'dish a, dyeithr, es-
tronol, allwladol, allaidd
Outlast, iivvt.last' vt, parhau yn hwy
Outlaw, ûŵt'lô n, ysbeiliwr; un allan o
nodded y gyfraith, dyn nawdd-goll;
herwr
Outlaw, ûŵt.lô' vt, dinoddi [noddiad
Outlawry, ûŵt'lö.rî n, herw-1'arn, di-
Outlay, ûŵt'lä n, traul, cost [dysg
Outlearn, ûŵt.lûrn' vt, rhagori mewn
Outlet, ûŵt'let n, gollyngle, allanfa
Outline, ûŵtT'in n, amlinell, cylchlinell,
cynlinell, brasluniad [fucheddu
Outlive, CuH.liv' vt, byw yn nwy, gor-
Outlook, uwt.lwk' vt, gwynebfeiddio
Outmeasure, uwt.mezh'ur vt, rhagori
mewn mesur
Outmost, ûŵt'möst a, nesaf allan; eithaf
Outnumber, ûŵt.num'bûr vt, rhagori
mewn nifer, bod yn lluosocach
Outpace, ûŵt.päs' vt, blaenu ar
Outparish, ûŵt'par.ish n, allanblwyf
Outpost, ûŵt'pöst n, rhagorsaf
Outpour, ûŵt.pô'r' vt, tywallt allan
Outprize, û.ŵi:.pr'iz' vt, gorbarchu; gor-
brisio
Outrage, ûẁt'räj n, dirdra, trais, dir-
drais ; terfysgwaith, terfysg ; ysgeler-
der: vt, dirdreisio, sarhau
Outrageous, ûŵ-t.rä'jus a, drygwyllt,
ffyrnig ; cynddeiriog, gorddrygus, an-
fad, ysgeler [gelerder
Outrageousness, ûŵt.rä'jus.nes n, ys-
Outreach, ûŵt.rîtsh' vt, cyrhaedd ym
mhellach; twyllo
Outrider, ûŵt'r'i.dûr n, rhagfarchogydd
Outright, ûwt.rit' ad, yn gwbl, yn llwyr ;
yn ddiattreg, yn ddioed [wreiddio
Outroot, ûŵt.rŵt' vt, diwreiddio, dad-
Outrun, ûŵt.run' (pt outran, ûŵt.ran' ;
pp outrun) vt, rhedeg yn gynt na,
gadael ar ol, rhedeg heìbio i
227
Silydd. The other side of, y tu hwnt i
erwise, uth'ui-.wiz ad, amgen, os
amgen, amgenach, onid e, oni bai hyny,
mewn modd arall, yn wrthwyneb
Otter, ot'ûr «, dyfrgi, dwrgi [fechan
Ottoman, ot'ö.man a, Tyrciaidd : n, ystol
Ought, ôt n, un peth, un rhyw beth, dim :
v, def, I [thou, he, &c] ought, dylwn,
dylit, dylai, dylem, dylech, dylent. I
ought to have been, dylaswn fod
Ounce, ûẁns n, wns; math o wylltfil
Ouphe, ^"f ii, ellyll, gwagysbryd
Our, uvi'r pn, ein; ein...ni
Ouranography, û\v'r.an.og'râ.fî n, ser-
ddarluniad
Ours, uw'rz pn, eiddom, einom, eiddom
...ni. A friend of ours, cyfaill i ni
Ourselves, uw'r.selvz' pn, ni, nyni, ein
hunain
Ousel, vv'zl re,'aderyn du, merwys, mwy-
alchen. Water ousel, rhegen y dwfr
Oust, ûŵst vt, gwaghau; cymmeryd
ymaith ; bwrw allan, troi allan, difeddu
Out, iivvt n, allan, i maes : px, rhag-,
tra-, gor-. Out of humour, maes o
hwyl. Out of spite, o genfigen. Out
of time, ammhrydlawn. Out of use,
anarferedig. Out of pocket, ar ei
golled. To put out, troi allan ; dyrysu.
To speak out, llefaru yn groch, siared
yn uchel
Outact, û\vt.akt' vt, gweithredu tu hwnt i
Outbid, ûŵt.bid' vt, cynnyg dros ben,
uwch-gynnyg
Outbound, ûẁt.bûŵnd' a, allfordwyol
Outbrave, uwt.brav' vt, dirmygu, trech-
feiddio [haerllugrwydd
Outbrazen, uwt.bra'zn vt, trechu trwy
Outbreak, uwt'brak n, toriad allan
Outcast, uvvt'kast n, crwydryn, crwydr-
iad, gwibiad,gwibddyn, deolyn. Out-
casts of society, gwehilion y bobl
Outcry, uvvt'kr'i n : gwaedd, bloedd, dolef,
arwaedd [trechfeiddio
Outdare, ûŵt.dê'r' vt, anturio tu hwnt i,
Outdo, ûŵt.dŵ' ( ^íoutdid, uvvt.did' ; pp
outdone, ûŵt.dun') vt, rhagori, blaenu
Outer, ûŵ'tûr a, allanol, nes allan [ar
Outermost, ûŵ'tûr.möst a, nesaf allan;
eithaf, pellaf [nebu, gwynebfeiddio
Outface, ûẁt. fas' vt, taeiu allan ; gwy-
Outfall, úŵt'fôl n, pistyll; gofer; ym-
ryson, cynhen
OVE path, fat, êre, met, mâ-rîne, pin, ôrb, on, curve, cut, tŵ=too, tẁk=took;
Outsail, ûŵt.säl' vt. hwylio yn gynt
Outset, ûŵt'set n, dechreu, declrreuad
Outshine, ûŵt.sh'in' (pt Si pp outshone,
úẃt.sbon') vi, dysgleirio mwy, gor-
ddysglcirio ; tywynu allan
Outside, ûŵt.si'd' n,j tu allan, arwyneb-
edd ; clawr : a, nesaf allan, allanol
Outsit, ûŵt.sit' (pt & pp outsat, ûŵt-
sat') ifí, eistedd yn hwy
Outspread, ûŵt.spred' (pt & pp out-
spread) v, llettaenu
Outstanding, ûŵt.stan'ding a, dyledus
Outstretch, ûŵt.stretsh' vt, estyn
Outstrip, ûŵt.strip' vt, blaenu, rhedeg
yn gynt na
Outswear, ûŵt.swG'r' (pt outswpre, ûŵt-
swö'r'; pp outsworn, ûŵt.swö'rn') vt,
trechu trwy dyngu
Outtalk, ûŵ.tôh', Öuttongue, ûŵ.tung'
vt, trechu ar tafod [pris
Outvalue, uwt.val'u vt, rhagori inewn
Outvie, invt.vi" vt, rhagori, trechu
Outvote, uwt.vot' vt, trechu trwy bleid-
leisiau [na, blaenu
Outwalk, uvVt.wok' vt, cerdded yn gynt
Outwall, ûŵt'wôl n, allanfur
Outward, ûŵt'wûrd a, allanol, nesaf
allan: ad, i barthau tramor, tuag allan
Outwardly, ûŵt'wûrd.lî ad, yn allanol,
oddi allan, o'r tu allan, yn arwynebol
Outwards, uwt'wurdz ad, tuag allan
Outweigh, ûŵt.wä' vt, gorbwyso
Outwit, fuvt.wit' vt, bod yn rhy gall i.
trechu trwy gyfrwysdra, hud-dwyllo
Outwork, uvvt'wurk n, rkagddiffyn-
waith, diffynwaith allanol
Oval, o'val a, hirgrwn, ar ddull wy ; hir-
gylchol: n, hirgylch [wyaidd
Ovarious, ü.vê'r'î.us a, yn magu wyau;
Ovary, o'vur.i n, hadlestr
Ovate, o'vat n, ofydd : a, hirgrwn
Ovation, u.va'shun n, isorfoledd
Oven, uv'n n, ffwrn
Ovenful, uv'n.fwl n, ffyrnaid
Over, 5'vurjjrj uch, uwch ben, tros : ad,
rhy, tra : px, gor-, tra-, rhy-. Over-
anxious, tra gofalus. Over-kind, rhy
dirion,. Over and above, heb law.
dros ben. Spotted all over, tryfrith.
To be over, bod wedi myned heibio.
Before the service was over, cyn gor-
phen y gwasanaeth
Overact, o.vur.akt' v, gorwneuthur
Overarch, o.vur.firtsh' vt, raydu, bwäu
Overawe, o.vur.G' vi, cadw dan ofn, ar-
Bwydo [gorbwyso
Overbalance, o.vur.bal'ans v, gorfantoli,
Overbearing, o.vur.beVing a, meistrol. {
anghydoddef [i'rmôjj
Overboard, o.vur.bo'rd' ad, tros y bwrdd
Overburden, o.vur.bur'dn vt. gorlwytho |
Overbuy, o.vur.bi" (pt & pp overbought
o.vur.bot') v, prynu yn rhy ddrui
prynu gor mod [bel
Overcarry, o.vur.kar'i vt, cario yn rhj '
Overcast, o.vur.kast' (pt & pp over
cast) vt, taflu yn rhy bell; cymylal
tywyllu ; trawsbwytho, trawswni'o I
Overcharge, o.vur.tsharj' vt, gorlwythcfl
gorlenwi; gorofyn, gofyn gormod: r,í
gorbris [cymybS
Overcloud, ö.vûr.klûŵd' vt, caddugtl
Overcome, o.vfir.kum' (lit overcame, of
vur.kam' ; pp overcome) vt, gorchfygtl
darostwng, meistroli, trechu
Overdo, o.vCir.dvv' (pt overdid, u.vurfl
did'; pp overdone, o.vnr.dun')
gwneutbur gormod ; gorweithio
Overdress, o.vur.dres' vt, gordrwsio
Overexalt, o.vur.eg.zGlt' vt, gorddyJ
chafu, tra dyrchafu
Overfeed, o.vur.fid' (pt & pp overfet
V) vt, gorbesgi, bolrythu
Overfill, o.vur.fiT vt, gorlenwi [drosod |
Overflow, o.vur.flo' v, gorlifo, llü
Overflow, o'vur.flo n, arlanw
Overgrow, o.vur.gro' (pt overgrew, \
vur.grvV' ; pp overgrown, o.vur.gron ,
v, gordyfu ; gorthyfu, gorchuddio j
Overhang, o.vdr.hang' (pt & pp oveii
hung, o.vur.hung') v, gorddibyni I
crogi drosodd ; crogi uwch ben
Overhead, o.vur.hed' ad, uwch ben
Overhear - , o.vur.hi'r' (pt ScpjJ overhear
o.vur.hurd') vt, celglywed, goglywec
Overheat, o.vur.hit' vt, gorfrydio, go: J
dwymo [lawenhau; goriawenychj
Overjoy, o.vfir.joi' vt, gorlawenu, go
Overlade, o.vur.lad' (p>t overladen, <3
vur.la'dn) vt, gorlwytho
Overlay, o.vur.la' (pt & pp overlai*
o.vur.lad') vt, arletliu, gorchuddio I
Overleap, o.vur.lip' vt, neidio dros
Overlie, o.vur.li" (pt overlay, o.vur.la
pp overlain, o.vur.lan') v, gorwedd a
Overlive, o.ver.hv' v, byw ar ol, byw 3
hwy. goroesi
Overload, o.vur.lod' (overladen, ö.vû
lii'dn) vt, trallwytho, gorlwytho
Overlook, o.vur.Rvk' vt, arolygu, go
uchwylio; edrych dros; esgeuluso
Overmaster, o.vur.mas'tur vt, gorcl
fygu, gorthrechu [drech, treel
Overmatch, o.vur.matsh' vt, bod J
228
öre ; Kite, l'íne, nö, müte ; she, zh=z azure ; thin, thìs ; j=dzh. OXY
Overmatch, o'vur.matsh n, un trech nag
arall, un rhy gryf i arall
Overmea.sure, o.vur.mezh'ur vt, mesur
tros ben ; camfarnu [blaenaf
Overmost, o'vur.most a, uehaf; penaf,
Overpays, o.vur.pas' vt, myned dros;
myned heibio; esgeuluso
Overpay, o.vur.pii' {pt 8c pp overpaid,
ö.yûr.päd') vt, gordalu, gorbwytho
Overplus, o'vur.plus n, gweddill, sarid,
gwarged, rhelyw
Overpoise, o'vur.poiz n, traphwys
Overpoise, o.vur.poiz' vt, traphwyso
Overpower, ö.vûr.pûŵ'ûr vt, gorthrechu,
gorehfygu, treclm [wasgu
Overpress, o.vur.pres' vt, gorwasgu, dar-
Overprize, o.vur.pri'z' vt, gorbarehu;
gorhofh; gorbrisio [drethu
Overrate, o.vu.rat' vt, gorbrisio; gor-
Overreach, o.vu.ritsh' v, gorhaeddu, gor-
ymestyn, myned dros; twyllo
Overrule, o.vu.rwl' vi. gordwyo, goruch-
reoli ; meistroli ; gwrthod, llysu dadl
Overrun, ij.vu.run' {pt overran, o.vu-
ran' ;pp overrun) v, rhedeg dros, ym-
daenu dros; gorchuddio; anrheithio:
trawsredeg llinellau argraifwaith
Oversee, o.vur.si' {pt oversaw, o.vur.so';
overseen, o.vur.siu') vt, edrych ar ol,
arolygu, goruchwylied
Overseer, o.vur.si'r' n, arolygwr, golyg-
wr, goruchwyliwr, gorwyliwr
Overset, o.vur.set' {pt & pp overset) v,
dymehwel, dadymchwel, dymchwelyd
Overshadow, o.vur.shad'o, Overshade,
o.vur.shad vt, argysgodi, cysgodi;
caddugo, tywyllu
Overshoot, o.vur.shwt' {pt & pp over-
shot, o.vur.shot') vt, saethu dros y
nod, gorergydio ; goranturio
Oversight, o'vur.sit n, amryfusedd
gwallolygiaeth ; arolygiaeth
Oversleep, o.vur.slip' {pt Si pp over-
' slept, o.vur.slept') vt, cysgu dros yr
amser, cysgu gonnod, gorhuno
Overspend, o.vur.spend' {pt 8c pp over-
■ spent, o.vur.spent') v, arradu
•Overspread, o.vur.spred' {pt & pp over-
spread) vt, gordaenu; gorchuddio
Overstep, o.vur.step' v, pasio, myned dros
Overstock, o.vur.stok vt, gorystorio,
gorlenwi, prynu gormod [estyn
Overstrain, o.vfir.striin' v, gorthynu, gor-
Overstride, o.vur.stri'd' v, gorchamu
•Oversway, o.vur.swa' vt, goruchreoh,
meistroli
Overt, o'vurt a, amlwg, eglur ; cyhoedd
Overtake, o.vur.tak' {pt overtook, o.vur-
t\vk'; pp overtaken, o.vur.ta'kn) vt,
gorddiwed, gorddiwes, dal [dasgu
Overtask, o.vur.task' vt, gorthasgu, gor-
Overtax, o.vur.taks' vt, gordrethu
Overthrow, o.vur.thro' {pt overthrew,
b'.vur.thrw', pp, overthrown, o.vur-
thrön') vt, dinystrio, dymehwel, dad-
ymchwel, dadymchwelyd [dinystr
Overthrow, o'vur.thro* n, dadymchwelyd,
Overtly, o'vdrt.li ad, yn amlwg, yn gy-
hoedd [rhagori ar
Overtop, o.vur.top' vt, tyfu yn uwch;
Overture, o'vur.tshu'r n, cynnyg, cyn-
nygiad ; cyfansoddiad cerddorol
Overturn, o.vur.turn' vt, dymchwelyd
Overvalue, o.vur.val'ii v, gorbrisio
Overveil, o.vur.val' vt, gorhuddo, gor-
chuddio [arwylio
Overwatch, o.vur.watsh' vt, gorwylio,
Overweening, o.vur.wi'ning a,rhy hunan-
gar, ucheldybus, gorfalch [phwyso
Overweigh, ö.YÛr.wä' vt, darbwyso. tra-
Overwhelm, o.vur.whelm' vt, gorwasgu.
croTchuddio, gorlwytho, gorehfygu
Oviform, o'vi.form a, ar lun wy, hirgrwn
Ovine, o'vi'n a, perthynol i ddefaid
Oviparous, o.vip'ur.us a, yn dwyn wyau,
dodwyol, dodwyog ; a fagir o wy
Ovipositor, o.vi.poz'i.tfir n, wyosodydd
Ovoid, o'void a, hirgrwn, ar ddull wy
Owe, ö vt, bod mewu dyled, bod dan
rwymau, dylu
Owl, ûŵl re, dylluan, cuan, y flodeuwedd.
Screech-owl, aderyn y corff. Young
owl, coegddylluan
Owler, ûŵ lur n, nos-rednwyfwr
Owlet, ûŵ'let n, coegddylluan
Own, ön pn, eiddo : a, priod,priodol: vt,
meddu, perchenogi ; arddel, addef, ar-
ddelwi, cyfaddef, cydnabod ; piau. My
own, eiddof, eiddof fi, eiddof fy hun.
His own, ei eidd ) ei hunan
Owner, ö'nùr n, perchenog, meddiannydd
Ownership, ö'nûr.ship n, perchenogaeth
Ox, oks {p oxen, ok'sn) n, ych, eidion.
Ox-eyed, llygadiawr. Ox-driver,
cethreawr, cethreiny .'.d. Ox-stall, côr
ychen. Oxen, ychen. A wild ox,
Dual. A young ox, bustach
Oxide, oks'id n, egrid
Oxidize, oks'id.'iz v, egrido
Oxlip, oks'lip re, llysiau'r parlys
Oxonian, oks.o'ni.an n, aelod neu radd-
olwr prifysgol Khydychain
Oxter, oks'tur n, cesail [egr a dwfr
Oxvcrate, ok'si.krat n, cvmmvsg o win-
^229
PAL path, fat, êre, met, mâ-rîne, pin, ôrb, on, curve, cnt, tŵ=too, tẁk=took;l
Oxygen, ok'si.jen n, ufelai [a mél
Oxymel, ok'si.mel n, cymmysg o winegr
Oxypkony, oks.if'o.ni n, crochder llais
Oyer, ö'yûr n, gwrandawiad. Oyer and
terminer, llys clyw a dosbartb, prawf-
Oyes, ö.yes' i, clywch; gosteg [lys
Oyster, ôîs'tûr n, llymareh, Ìlymarchen,
Oyster-wench, Oyster-wife, Oyster-
woman, llvmeirchwraig ; budrogen
Ozama, ö.zí nâ n, llynor yn y ffroenau
Pabular, pab'ü.lûr, Pabnlous, pab'-
ii.lus a, ymborthol, maethol [maeth
Pabulation, pab.ü.lä'shun n, porthiant.
Pabulum, pab'ii.lum n, ymborth, bwyd
Pacated, pa.ka'ted a, heddyehedig
Pacation, pa.kii'shun n, heddychiad
Pace, pas n, cam, camre; mesur cam.
2^ droedfedd: v, camu, mesur â
chamrau ; rhygyngu, cerdded yn araf.
Geometrical pace, 5 troedfedd [ydd
Pacer, pä'sûr n, rhygyngfarch, rhygyng-
Pacha, pâ.shô' n, islywydd yn Nhwrci
Pacbydermata, pak.î.dûr'mâ.tâ np, mil-
od tewgroen, tewgroenohon
Pacific, pa.sif'ik a, heddychol, hedd-
ychlawn, heddus, dyhuddgar; tawel,
llonydd. Pacific Ocean, Môr Tawelog
Mor Tawel
Pacification, pâ.sif.î.kä'shun n, hedd-
ychiad, dyhuddiad, tangnefeddiad
Pacificator, pa.sif 'i.ka.tur, Pacifier, pas'-
î.f'i.ûr n, tangnefeddwr, heddychwr
Pacify, pas'î.ff vt, dyhuddo, diddigio,
hecídychu, tawelu
Pack, pak n, swp, sypyn, trwl, beichyn,
pwn, baich, byrnaid, bwrnel; cnud:
v, sypynio, llwytbo, pynorio, pynio.
Pack-cloth, sachhain. Pack-horse,
pynfarch. Pack-saddle, ystrodur.
Pack-thread, edau rwymo [sjPT 11
Package, pak'iij n, pynordal ; sypyniad ;
Packet, pak'et n, sypyn; llythyrgod;
Hong
Pact, pakt, Paction, pak'shun n, am-
mod, cyfammod, cytundeb
Pad, pad n, clustogan; corfarch, ceflyl-
yn; Ueidr traed: v, troedio; ysbeilio;
sachellu, clustogi
Padar, pad'ûr n, rhynion, brasflawd
Paddle, pad'l n, rhodl; rhwyf: v, rhodli,
. rhwyfo ; yslotian
Paddock, pad'ukrc, llyffant mawr; llan-
erch, cae. Paddock-stool, bwyd y
barcud
Padlock, pad'lok n, clo egwyd [oroia
Pa^an, pí'an n, can o orfoledd, mawlgai
Psedobaptism, Pedobaptism, pî.dö.bap
tizm n, bedydd babanod
Pagan, pä'gan n, cenedlddyn, un digrei
eilunaddolwr: a, digred
Paganism, pa'gan.izm n. paganiaet
anghristiaeth, eilunaddoliaeth
Page, päj n, tudalen; gwesyn, gwa
gwastrodyn : vt, nodi tudalenau ; gwei
Pageant, paj'ant n, coeglun: a, coe;
wych, gwagfalch, rhodresol
Pageantry, paj'an.tri n, coegwychdif
rbodres, rhwysgfawredd, gwagyr i
ddangosiad
Paginal, pä'jî.nal a, tudalenol
Pagoda, pâ. gö 'dâ, Pagod, pä'god ,'|
eilun-deml Indiaidd
Paid, ip'áäpt &pp. — Pay
Pail, piil n, ystwc, crwc, celwrn, paeol j
Pailful, päl'fẁl n, ystycaid, celyrnaid a
Pain, pan n, poen; gwaew, gwst, doll
gofid; poenedigaeth ; llafur; cosp:
poeni, dolurio, blino. Pains-takii
llafurus, diwyd. Pain of the bowc
coluddwst. Extreme pain, dirboi
To take pains, ymboeni, ystiga, y:
drafferthu [llafui
Painful, pän'fẁl a, poenus, dolurv
Painfulness, pän'fẁl.nes n, poenusrwyj f
Painim, pä'nim n, anghredadyn [haw*
Painless, pän'les a, diboen; esmwy'
Paint, pänt n, paent, lliw, darlunhw:
paentio, lliwio, arliwio ; darlunio
Painter, pän'tûr n, paentiwr; arliwy«
darhwydd, arluniwr [darl
Painting, pän'ting n, paentiad; 11
Pair, per n, par, dau, cwpl: v, pa;
cymharu ; cydio. Pairs, cymhariapj
Palace, pal'iis n, llys, plas, neuadd [cr|
Paladin, pal'â.din n, marchog y bwij |
Palaeology, pä.h.ol'ü.jî n, henafiondraj j
Palaeontology, pä.lî.on.tol'ö.jî n, clo< i
iandraeth, henfodaeth
Palanquin, pal.an.kin' n, math o glui
a ddygir ar ysgwyddau dynion
Palatable, pal'â.tâ.bl a, chwaefcbJ
blasus
Palatal, pal'â.tal a, gorchfannol. Pa*
tal consonants, gorchfannolion
Palate, pal'Ht n, taflod y geneu, gorl
fant, gorchfannedd ; archwaeth, bli'.
Palatial, pâ.la'shal a, llysaidd, lly >
ardderchog; gorchfanneddol
Palatic, pal'a.tik a, gorchfanneddol^ fl
Palatinate, pâ.lat'í.nät n, breinia -
aeth, breinia
230
ôre ; läte, line, no, miite ; she, zh=z azure ; thin, this ; j=dzh.
PAN
Palatine, pal 'â. tin a, breiniarllaidd,
breiniog. Count palatine, breiniarll
Palaver, pa.la'vur re, gormod-siarad.
baldordd : vi, bragaldian, gwagsiarad
Pale, päl a, gwelw, gwelwlas, gwynwelw.
glaswyn, llwydaidd; glas: re, pawl,
I cledr, cledrbawl; pahs; clawdd;
awdurdodaeth, rhaglawiaeth ; argae,
caerau, amgaerau: v, cledru, cledr-
gau; palisio. Pale-eyed, Uygadbwl.
Pale-faced, wyneblwyd. To turn pale,
gwyneblasu
fPalendar, pal'en.dûr re, math
1 fechan [wyni
Paleness, päl'nes re, gwelwedd; glas-
Paleous, pä'lî.us a, eisinog, uslyd, cibog
I Palette, pal'et re, lliwfwrdd paentiwr
'; Palfrey, pal'frî n, crynfach, palfre, pal-
| ffrai, gwilwst
j Palinode, pal'î.nöd re, gwrthgan .
j Paling, pii'ling re, cledriad, paliswaith
(Palisade, pal.î.säd', Palisado, pal.î.sä'dö
I w, palis, gwalc, cledrwaith
jPalisade, pal.î.säd' vt, cledrgau, palisio
IPaüsh, pä'lish a, gowelw, llwydaidd
(Pall, pôl re, elorlen : v, diflasu ; llyfrhau
I brawychu ; cuddio ag elorlen
'Palladium, pa.lä'dî.um re, math a fetel
ì diogelwch
Pallet, pal'et re, gwely bychan, glwth
(Palliament, paí'yâ.mentre, gwisg, dilled-
' yn, achre
tPalliard, pal'yûrd re, godinebydd
Palliate, pal'î.ät vt, esgusodi ; ysgafnhau
Palliation, pal.î.ä'shun re, esgusodiad
Palliative, pal'i.a.tiv a, esgusol; es
mwythaol : re, esgusodai ; llinarydd
Pallid, pal'id a, gwelw, glaswyn, llwyd
Pallmall, pel.mel' re, math o chwareu â
1 phel a gordd ; gordd
Palm, pain re, pair', llawf, cledr Haw; lied
; llaw ; balalwyf ; palmwydden ; buddug-
| oliaeth: vt, palfu; cudd-dwyllo; tadu
ar. Palm-Sunday, Sulyblodau. Palm-
tree, palmwydden, palmidwydden
Palmer, pâ'mûr re, pererin. Palmer-
worm, pryf cadachog [wydden
Palmetto, pal.met'ö re, math o balm-
3 almiferous, pal.mif'ur.us a, a ddygo
, balmwydd [palfdroediog
3 almiped, pal'mî.ped a, cyfandroed,
J almister, pal'mis.tûr re, llawddewin,
palmistry, pal'mis.tri re, palfddewiniaeth
^almy, pâ'mî a, palmwyddog
Palpability, pal.pâ.bil'î.tî re, hydeimledd ;
eglurder, amlygrwydd
Palpable, pal'pfi.bl a, hydeiml, teimlad-
wy; hynodol, eglur, amlwg
Palpitate, pal'pî.tät vi, dychlamu, euro,
dyheuo, tysmwyo
Palpitation, pal.pi.tä'shun re, dychlam-
iad y galon, calon-guriad, tysinwyad
Palsgrave, pGlz'grav re, teyrn-iarll
Palsical, pol'zLkal, Palsied, pol'zid a,
parlysaidd [gwywkaint
Palsy, pol'zi re, parlys, haint y gi'au,
Palter, póTtûr v, gwastraffu, ofera;
cecru [gwaeledd
Paltriness, pôl'trî.nes re, distadledd,
Paltroon, Poltroon, pôl.trŵn' re, llyfrgi
Paltry, pôl'trî a, distadl, gwael, gorwael
Paludal, pâ.lü'dal a, corsog, corsenog
Pampas, pam'paz np, gwastadleoedd
Deheudir America
Pamper, pam'pur vt, pesgu, mwyth-
borthi, mwythlenwi, gorbesgu
Pamphlet, pamf'let re, llyfran, llyfryn
Pamphleteer, pamf.le.tî'r' re, Uyfrenydd
Pan, pan re, padell, padellan, pan
Panacea, pan.â.sî'â re, meddyginiaeih
holliachol [uwdVara can
Panada, pâ.nä'dâ, Panado, pâ.nä'dö n,
Pancake, pang'kak re, cremog, cremogen,
crammwyth, crammwythen "[us
Pancratic, pan.krat'ik a, meistrol-gamp-
Pancreas, pang'kri.as re, cefndedyn
Pandect, pan'dekt re, cyflawn-draethawd
Pandemic, pan.dem'ik a, perthynol i'r
bobl neu'r wlad oil, cyffredinol
Pandemonium, pan.dî.mö'nî.um re, cyth-
reulfa, cythreul-lys, mallgyrch
Pander, pan'dûr re, llatai, ceisydd putain :
vi, gweini, nwyfweini
Panderism, pan'dur.izm n, llateiaeth
Pandiculation, pan.dik.u.la'shun re, ym-
ystwyriad, estyniad
Pandour, pan'dŵ'r re, traedfilwr yn
Awstria [ crwth
Pandurated, pan'dü'r.ä.ted a, ar ddull
Pane, pan re, pedronyn, cwar, cwarel
Panegyric, pan.Ljer'ik re, canmoliaeth,
arwyrain _ [einiol, moliannol
Panegyrical, pan.î.jer i.kal a, arwyr-
Panegyrist, pan.î.jer'ist re, moliannwr
Panel, pan'el re, pennill, pedronglyn o
estyllwaith; rheithrestr [gwaew
Pang, pang re, gloes, pang, gwasgfa,
Panic, pan'ik re, dychryn, arswyd, braw,
echrys, echiyndod, dyclnyn diachos:
a, disymmwyth, heb achos. Panic-
struck, Panic-stricken, dychrynedig
Panivorous, pa.niv'o.rus a, yu bwyta
bara, barafwyta
231
PAR path, fat, êre, met, mâ-rîne, pin, orb, on, curve, cut, tŵ=too, tẁk=took;
Pannade, pa.näd' n, carlam, carlamiad
Pannage, pan'äj n, mes a chyffelyb
flfnvy thau'r goedwig ; mesfraint, hawl
i fesa [sadell, pynoreg; cromil hebog
Pannel, pan'el n, panel, ystrodyr, ystarn ;
Pannier, pan'yûr n, cefn-gawell, ys-
borthen, pynoreg
Panoply, pan'ô.plî n, llwyrarfogaeth
Pansofical, pan.sof 'i.kal a, hollddoeth
Pansy, pan'zi n, y feidiog drilliw, y
blodeu ofergaru
Pant, pant m,dyhëu, dychlamu ; hiraethu
Pantaloon, pan.tâ.hvn' ra, digrifwas, y:
gentyn. Pantaloons, llodrau
Pantheon, pan.thi'un n, teml yr holl
dduwiau, yn Ehufain ac Athenia
Panther, pan'thûr n, math o fwystfil
rheibus, tebyg i'r llewpart
Pantile, pan'ti'l n, cambeithynen
Pantler, pant'lûr n, ceidwad y bara
Pantofle, pan.tŵ'fl n, esgid, nosesgid
Pantology, pan.tol'ö.jî «, hollwyddoreg
Pantometer, pan.tom'î.tûr n, ollfesur-
ydd, hollfesurydd
Pantomime, pan tö.mì'm n, mudehwareu
ymystumiwr, mud-ddynwaredydd
Pantry, pan'trî «, hwydgell, bwytty
Panurgy, pâ.nûr'jî n, hollfedrusedd
Pap, pap ra, uwd; diden, tetb, bron
Papa, pa. pâ' n, tad, tada, data
Papacy, pä'pâ.sî n, pabaeth
Papal, pä'pal a, pabol, pabaidd [pab'iol
Papaverous, pfi.pav'ur.us a, pabi'aidd,
Paper, pä'pûr n, papyr : vt, papyro ; rhoi
ar bapyr. Paper-maker, papyrydd,
papyrwr. Paper-mill, melin bapyr.
Paper-stainer, papyrliwydd. Blot-
ting-paper, sugnbapyr. Brown-paper,
papyr llwyd
Papery, pä'pur.î rt, papyraidd, fel papyr
Papescent, pâ.pes'ent a, bywynog;
meddal
Papier-mâche', pap.î.ê.mâ'she- n, defn-
ydd cyfansoddedig o bapyr mwydedig
Papilio, pâ.pil'yö n, eilier, glöyn byw
Papilla, pâ.pil'à (j) papillae, pâ.pil'i) »,
diden, teth, tethan
Papillary, pap'i.lur.î, Papulous, pap'i-
lus a, didcnol, tethol, tethog
Papist, papist n, pabydd [aidd
Papistical, pâ. pis'ti.kal a, pabyddol,pab-
Papistry, pä'pis.trî n, pabyddiaeth
Pappous, pap'us a, gonewog, panog
Pappy, pap'i a, suddlyd, meddal
Papyrus, pâ.p'i'r'us (p papyri, pâ.p'i'r'î)
/i, math o gawn neu gorsfnvynen
Aipbtaidd, papyrfrwyn
Par, par n, cy&rtaledd ; cydbwys, cyf-
werth, llawn bris. On a par, yn gyf-
Para- px, yn agos at, wrth ochr [artal J
Parable, par'a.bl n, dammeg, cyrî'elyb- 1
iaeth [conawlij
Parabola, pâ.rab'ö.là n, dosbarthran fi
Parabolic, par.a.bol'ik, Parabolical, par- |
a.bol'i.kal a, dammegol
Parachronism, pa.rak'run.izm n, cam- J
amseriad [enl
Parachute, par.â.shŵt' n, disgyn-awyr-l
Paraclete, par'a.klit n, eiriolwr, dyddan-j
ydd ; yr Ysbryd Glàn
Parade, pâ.räd' n, camas, rhodfa, rhodlc ( j
cammonfa, ymddangosfa, rhestrfa , !
ymddangosiad ; rhodres; rhwysg
Paradigm, par'â.dim n, cynllun; cyd-
ieuad [ net'. Bird of paradise, iàr vrynl i
Paradise," par'â.dis n, paradwys, gvrynfa
Paradisiacal, par.a.di.si'a.kal a, parad-l
wysaidd L^dyM
Paradox, par'a.doks n, anghyfdyb, am- 1
Paradoxical, par.a.dok'si.kal a, angbyf
dybus, anghysson
Paradrome, par'â.dröm n, oriel agored
Paragoge, par'á.gö.jî n, argymmeriad
Para-' m, par'a.gun n, peth rhagor
gampus; un digymhar; math o
gramythyren
Paragraph, par'â.graf n, dosbarthrai
gwahanran, ymadrodd ; dosbarthnod
gwahanai (*[)
Paraleipsis, par.â.l'íp'sis n, crybwylleb
Parallax, par'al.aks n, amgenedigaeth
Parallel, par'al.el a,cyfochrol,cyiochrog
gogyfartal: n, cyfochriad, eyfiinel
cyfredlin, cyfatebiad, cyfrediad, tebyg
iad. Parallels, dyblin (||)
Parallelism, par'al.el.izm n. cyfochredw
Paralogism, pa.ral'o.jizm. Par:
ral'ö.jî n, gauresymiad, twyllreswa
geuddadledd, gwrthreswm
Paralogize, pa.ral'o.ji'z vi, geuddadli.
twyllresymu [go
Paralysis, pâ.ral'î.sis n, parlys, haint
Paralytic, par.a.lit'ik a, claf o'r parlys j
Paralyze, par'a.li'z vt, clefychu â'r pa;i
lys, parlysu
Paramount, par'â.mûŵnt a. gorucht.
uchaf, penaf, o'r urdd uchaf
Paramour, par'â.mŵ'r n, cariadfab, go
dderchwr ; cariadferch, gorddercl
wraig, gordderchfun
Paranympb, par'â.nimf n, gwas prioda
Parapet, par'â.pet ti, canllawfur, rlia;
fur [iant gwra -
Paraphernalia,par.â.fûr.näìi.â?íj:),med'
232
ore; Kite, line, nö, mute; she, zh=z azure; thin, thìs; j=rdzh.
Paraphrase, par a.fraz n, arallair, all-
eiriad, amgenair; v, aralleirio, amgen-
PAR
eirio, alleirio [alleiriwr
Pẁraphrast, para.frast n, aralleiriwr,
Paraphrastical, par.a.fras'ti.kal a, ar-
alleiriol, alleiriol [iwr
Parasite, par'â.sît ra.gwenieithiwr, truth-
Parasitic, par.a.sit'ik, Parasitical, par-
â.sit'î.kal a, gwenieithgar, truthiol
Parasol, par.â.sol' n, heulrod
Parasynexis, par.a.si.nek'sis n, cwrdd
bach ; cynnulleidfa ddirgel
Parathet-is. pâ.rath'î.sis n, atddodiad
Parboil, pâr'bôíl vt, goferwi, lledferwi
Parcel, pár'sel n, swp, sypyn; cyfran;
twysgen : vt, rhanu, dyranu, amrauu
Parcener, pâr'sî.nûr n, cydetifedd
Parcenerv. pâr'sî.nur.î n, cydfeddianniad
i Parch, parish v, crasu, deifio, golosgi
Parched, pârtsht a, eras, crasboeth,
I crasedig, golosgedig, wedi ei losgi
Parchment, pârtsh'ment n, crasgroen,
ysgi-ifo;roen, memrwn
Pard, pârd n, llewpart
Pardon, pâr'dn n, maddeuant, pardwn:
vt, maddeu, pardynu. I beg your par-
[ don, maddeuweh i mi, esgusodweh fi
'.Pardonable, pâr'dn.â.bl a, maddeuadwy
'Pare, pê'r vt, didoni. piho, digroeni
'Paregoric, par.i.gor'ik a, lhnarol, llon-
1 yddol : n, meddyginiaeth esmwythaol
;Parenchymous, par.en'ki.mus a, ys-
| byngaidd, meddal [Parents, rhieni
: Parent, pG'r'ent n, tad neu fam, rkiant.
'.Parentage, pê'r'en.täj n, rhieniaeth, tad-
f ogaeth; gwelygordd, gwehelyth; bon-
\ edd, ach. cyfathrach
Parental, pâ.ren'tal a, rhien'iol ; tyner
Parenthesis, ]>à.ren'thî.sis {p parenthe-
> ses, pa.ren'thi.siz) n, cromfach, ym-
i sang, gwahansang ( ) ; ymadrodd
: rhwn.sr er mfachau
Parenticide, pá.ren'tî.s'íd n, rhianladd-
: iad, tadladdiad, mamladdiad; rhian-
leiddiad, tadleiddiad, mamleiddiad
Parer, pe r'ûr n, offeryn digroeni, pil-
: iedydd
ParerLry. par'ûr.jî n, peth disylwedd
Parget, pâr'jet n, cymmrwd, plastr
Parhelion, pâr.hî'lî.un n, rhith-haul
Parietal, pâ.r'i'î.tal a, ystlysfuriol. Pa-
rietal bone, asgwrn y siol
Parility, pâ.ril'î.tî n, tebygolrwydd
P«ring, pe'r'ing n, piliad, piliant; craw.
en. Parings, pilion, naddion, creifion
Parish, par'ish n, plwyf, plwy : a. plwyf-
ol, plwyfog
Parishioner, pâ.rish'un.íìr n, plwyfẁr,
nplwyfog (p plwyfolion,phvyfogion)
Parisian, pa.rizh'yan n, Parisiad
Parisyllabic, par.î.si.lab'i.c a, cydsillafol
Paritor, par'î.tûr n, rhingyll, gwysiwr
Parity, par'î.tî n, cymmeintiolaeth, cyfar-
talrwydd, cydraddolrwydd, cystadledd
Park, park n.parc, cae, hyddgae, ceufaes
Parley, pcâr'lî «,cyflaforedd: rt,cynnadlu
Parliament, pâr'lî.ment n, senedd, sen-
eddr. Parliament-house, senedd-dy.
Act of parliament, gweithred senedd-
ol. Member of parhament (M.P.).aelod
o'r senedd, seneddwr (A.S.) [eddol
Parliamentary, par.lî.men'tur.î a, sen-
Parnassian, pâr.nash'an a, awenyddol
Parlour, par lur n, parlawr, gwestgell
Parlous, pâr'lus a, llymgraff, cyfrwys
Parochial, pa.ro'ki.al a, plwyfol
Parochiality, pâ.rö.kî.al'î.tî n, pfrvyf-
oliaeth [trawswawdiad
Parody, par'ö.dî n, trosglwyddwers ;
Parol, par ol a, geiriol, ar dafod
Parole, pâ.ròT n, gair; addewid: a,
geiriol [gyfenw, argyfenwad
Paronomasia, par.ö.nö.mä'zhî.à n, ar-
Paronymous, pâ.ron'î.mus a, tebyg i enw
neu air arall [byehan
Paroquet, par.o.ket' n, math o barot
Parotid, pâ.rot'id a, poerol, glyfoerol
Parotis, pâ.rö'tis n, glyfoer-chwaren
Paroxysm, par'oks.izm n, cyrch, poeth-
gyrch [ol, tadladdol
Parricidal, par'î.si'.dal a, rhianladdiad-
Parricide, par'î.si'd n, tadladdiad, rhian-
laddiad ; tadleiddiad, rhianleiddiad
Parrot, par'ut n, yr aderyn parot
Parry, par'î v, gochelyd, troi heibio
Parse, pars vt, dosbarth-dreiglo geiriau
Parsimonius, pâr.sî.mö'nî.us a, anhael,
arbedus, llawgauad, cybyddol [rwydd
Parsimony, pâr'sî.mun.î n, crintach-
Parsley, pars'li n, perllys, persh. Hedge-
parsley, troed y cyw
Parsnep, pâr'snep, Parsnip, pâr'snip n,
panas, Uysiau Gwyddehg. Cow-par-
snip, efwr, efyrllys
Parson, pâr'sn n, offeriad, periglor
Parsonage, pâr'sun.äj n, perigloriaeth ;
periglordy, periglorfa
Part, part n, rhan, cyfi-an, darn, dryll,
peth; parth, parthed; tu, plaid, ochr:
v, rhanu, parthu; gwahanu; ymranu;
ymwahanu; ymadael. A man of parts,
"dyn doniog. Parts of speech, rhanau
ymadrodd. Parts, doniau. To part
with, ymadael a. gollwng ymaith
233
PAS path, fat, êre, met, mâ-rîne, pin, orb, on., curve, cut, tŵ=too, tvVk=took;
Partage, pâr'täj n, rhaniad, ymadawiad
Partake, par.tak' v, cyfranu ; cyfranogi
Partaker, par.tii'kur n, rhanwr, cyfranwr
Parterre, pâr.íê'r' n, blodeufa gardd,
blodeuardd
Partial, pâr'shal a, rhanol, hannerog;
pleidiol, untuog, tueddol
Partiality, pâr.shî.al'î.tî re, tueddgar-
wch, pleidgarvvch, tueddolrwydd
Partialize, par'shal.'iz vt, ocbri, pleidio,
tueddoli, gwyro bam [ran
Partially, pâr'shal.í ad. yn dueddgar; o
Partible", pâr'tî.bl, Partable, pâr'tâ.bl a,
rhanadwy [n, cyfranogwr
Participant, pâr.tis'î.pant a, cyfranog:
Participate, pâr.tis'î.pät vt, cyfranogi,
cael rhan [ranogiad
Participation, pâr.tis.î.pä'shun n, cyf-
Participator, pâr.tis'î.pä.tûr n, cyfran-
ydd [iadol, cyfraniadol
Participial, par .t î.sip'y a I a, rhan gymmer-
Participle, pâr'tí.sip.l w, rhangynimeriad,
cyfranai
Particle, par'ti.kl n, dryllyn, dernyn
mymryn, dos, tipyn, til, ith; banyn.
arsill. Broken particles, malurion
Particular, par.tik'u.lar a, neillduol.
penodol, kysbysol, enwedigol, priodol :
n, pwnc, pen, dosben, peth neillduol.
Particulars, manylion
Particularity, pâr.tih.û.lar'î.tî n, neill-
duoldeb, rhaledd, penodoldeb
Particularize, par.tik'iUur.i'z vt, pen
odi, dosbenu [iad: a, ymadawol
Parting, pâr'iing«,gwahaniad;ymadaw-
Partisan, par'ti.zan n, pleidiwr, pleid-
ddyn, cefnogwr; cadbleidydd; ifon
llywydd
Partition, pâr.tish'un «, rhaniad; pared,
canolfur : vt, gwahanranu, dosbartuu
Partlet, pârt'let n, gwddfdorch ; iâr
Partly, part.'lî ad, uiewn rhan, o ran
Partner, pârt'nûr n, cyfaill, cydymaith ;
cydwr, cyfranogwr, cyd-drinwr
Partnership, pârt'nûr.ship n, cyfranog-
aeth, cyd-driniaeth, cymdeithas
Partridge, pâr'trij n, coriar, petrusen,
clugiar [esgor
Parturient, pâr.tüY'î.ent a, ar esgor, yn
Party, pâr'tî n, plaid; un, rhyw un,
person. Party-coloured, amliwiog,
brithliw [fannau
Parulis, pâ.rŵ'lis n, llynoryn yn y gorch-
Parvenu, par'vi.nii n, newyddian
Parvitude, par'vi.tiid, Parvity, par'vi.ti
n, bychander, bychanedd
Pas, pâ n, cam ; blaenoriaeth
Paschal, pas'kal a, perthynol i'r Pasc
Pasquin, pas'kwin, Pasquinade, pas-
kwi.nad' n, ducban, gogangerdd
Pass, pas v, myned heibio, hwntu, pasio;
cerdded; gwaiio, treulio; hwyho ym
mlaen; brathu: n, cyflwr, sefylífa;
culffordd, bvvlch; taith-drwydded,
mudwarant ; brath. To bring to pass, |
dwyn i ben. To pass for, myned yn
lie. To pass over, gadad allan, jj
esgeuluso. To pass sentence, rhoddi
barn, dedfrydu. To pass away time,
dyfyru yr amser. To pass through,
trwyddedi. Passing-bell, cnul, cmll,
clul, marw-gloch
Passable, pas'â.blo, hylwj-br; derbyniol
Passado, pa.sâ'dö n, gwth, ysgwthiad
Passage, pas'äj n, tramwyfa, mynedfa,
flbrdd; trosglwydd-dai'th, taith; tros-
glwydd; mynediad; ymadrodd, gwers.
rhan o gj-fausoddiad
Passenger, pas'en.jur n, teithydd, tram-
wywr, trwyddedwr
Passeres. pas'ur.iz np, golfauod, adai:
cyíFelyb i adar y to
Passerine, pas'ur.in a, o ryw adar y to
Passibiliíy, pas.î.bil'î.tî n, dyoddefol-
Passible, pas i.bl a, dyoddefadwy [del
Passion, pash'un n, dyoddefaiut, goddef-
iant; gwỳu. nwyd; drygnwyd, poeth-
wyn, gwyllrineb; traserch, cariad
Passion-week, yr wytknos cyn y Pasc*]
Iliac passion, cnofa'r coluddion man
Passionate, pash'un.ät a, hyddig, nwyd-,4
wyllt, tanllyd ; traserchus, chwannof,-
Passive, pas'iv a, goddefol, goddefgar 1
Passiveness, pas'iv.nes n, goddefgarwcl ]
Passover, pas'o.vur n, y Pasc
Passport, pas'pôrt n, taithdnvydded J
Past, past a, wedi myned heibio, yn oil
pr, wedi. Half-past two o'clock,
hanner awr wedi dau o'r gloch
Paste, past n, toes; glud; syth: r,gludi§
Pasteboard, päst'bô'rd n, papyrfwrdc ft
gludlen
Pastern, pas'tûrn n, egwyd march, deilv
Pastil, pas'til n, gludbaent
Pastille, pas.til' n, glud peraroglus
Pastime, pas'tim n, chwareu, difyrwch
Pastor, pas'tûr n, bugail ; gweinidog j
Pastoral, pas'tö.ral «."bugeilaidd, bugeii.
iol: n, bugeilgerdd
Pastorate, pas'tö.rät n, swydd gweinido
Pastry, päs'trî n, cyffei'Lhfwyd, paste.
yddiaeth. Pastry-cook, cyfleithyd<
pasteiwr [porfadw
Pasturable, pas'tshü.râ.bl a, hybaw
234
ore; lute, line, nö, miite; she, zh=z azure; thin, this; j=dzh. PEA
Pasturage, pas'tshü.räj n, porfad
Pasture, pas'tslmr n, porta, porfel, am-
bawr: v, porfäu, porfelu, poriannu,
pori. Pasture-ground, tir porfa
Pasty, päs'tî n, pastai
Pat, pat vt, godaro. cnithio, palfio: n,
pallbd, eis, ysgafn-gis, cnith: ad, yn
dra-addas : a, llwyr berthynol
Pataca, pat'a.ka, Patacoon, pat.a.kwn'
n, bath Yspaenaidd, 4s. oc.
Batch, patsh n, clwt, clytyn ; ysmot: vt,
clytio, cyweirio; ysmotio
Pate, pat n, siol, pen, copa, iad. Bald-
pated, corynfoel
Patefaction, pat.Lfak'shun n, dynoeth-
iad, amlygiad, cyhoeddiad
Patella, pâ.tel'â n, padell y benlin
Paten, pat'en n, cymmunddysgl
Patent, pat'ent n, breintlythyr: a,
breintlythyrog ; agored, cyhoedd; pri-
odol [breintlythyr
Patentee, pat.en.tî' n, meddiannydd
Paternal, pâ.tûr'nal a, tadol, tadaidd,
tadwy [aeth
Paternity, pâ.tûr'nî.tî n, tadogaeth, tad-
Paternoster, pat.ûr.nos'tûr n, gweddi yr
Arglwydd, pader
Path, path (p path, pfiTHz) n, llwybr,
ffordd, rhodle. A beaten path, llwybr
sathredig
Pathetic, pa.thet'ik, Pathetical, pâ.thet'-
i.kal a, per-wresog ; t raserchus, serch-
gynhyrhol, eynhyrfiol, deffröus
Pathless, pâth'les a, dilwybr, diiFordd,
disathr, ansathredig
Pathology, pâ.thol'ô.jî n, clefyd-ddysg
Pathos, pä'thos n, poethder, teimlad,
gwres, angerddoldeb
Pathway, pâth'wä?i, troedífordd,arlwybr
Patible, pat'î.bl a, dygadwy, goddefadwy
Patience, pä'shens n, amynedd
Patient, pii'shent a, amyneddgar, goddef-
gar: n, dyn claf, claf, goddefydd
Patin, pat'in n, cymmunddysgl
Patois, pat'wô n, priodiaith y werin,
gweriniaith, llediaith [dad, patriarch
Patriarch, pä'trî.ârlc n, prifdad, uchel-
Patriarchal, pä.trí'.âr 'kal a, patriarchaidd
Patriarchate, pâ.trî.âr'kät, Patriarchy,
pa.tri.ar'ki n, patriarchaeth, uchel-
dadaeth, prifdadaeth
Patrician, pâ.trish'an re, boneddwr: a
dyledog, boneddig, boneddigaidd
Patrimonial, pat.rî.mö'nî.al a, treftadol
Patrimony, pat'rî.mun.î ?i, etifeddiaeth,
treftad," treftadaeth
Patriot, pä'trì.ut n, gwladgarwr
Patriotic, pä . trî . ot ' ik a,
Patriotism, pa'tri.ot.izm n, gwladgarwch
Patrol, pâ.tröl' n, cylchwylwyr, nos-
wylwyr: vi, cylchwylio, cylcholygu
Patron, pä'trun n, noddwr, cynneilydd,
cynneiliad, tadog, ymgeleddwr
Patronage, pä'trun.äj n, tadogaeth;
nawdd, ymgeledd
Patron al, pä'trün.al a, tadogol, noddol
Patroness, pä'trun.es n, noddwraig
Patronize, pa'trun.i'z vt, noddi, am-
geleddu, amddiffyn
Patronymic, pat.ro.nim'ik n, tadenw
Pattell'iform, pa.tel'i.iorm a, ar ddull
padell
Patten, pat'en n, gwadn colofn; ffollach.
Patten-maker,ìíbllachwr
Patter, pat'ur vi, pwyo, trwstguro
Pattern, pat'ûrn n, Hun, cynllun, cynnelw
Paucity, pô'sî.tî n, anamlder, anamledd
Paunch, pantsli n, poten; ceudod, bol,
perfedd: vt, cestio; diberfeddn
Pauper, pô'pûr n, tlotyn, rheidnsyn,
untlawd _ [tlodi
Pauperism, po'pur.izm n, rheidusedd,
Pause, pozra, seibiant; yinsafiad. safiad,
peidiad, paid, gorphwysiad, saib: vi y
gorphwys; ystyried
Pavan, pa'van n, math o daplas
Pave, pav vt, palmantu, llorio, llasarnu,
llechlorio [lawr, llawr ceryg
Pavement, pav'ment n, palmant, llech-
Pavier, pä'vî.ûr n, llasarnwr, lloriwr
Pavid, pav'id «, ofnus [babell
Pavilion, pa.vil'yun n, pabell, teyrn-
Pavo, pa'vo, Pavone, pa.von' n, paen,
pawan [ aid(i
Pavonine, pav'o.nin a, paenaidd, peun-
Paw, pô n, palf, pawen; crafanc: v,
palfu, pawenu, palfchwareu
Pawk, pole n, ceimweh bychan
Pawn, pôn n, gwystl, arwystl; un o
werin y wyddbwyll : vt, gwystlo, ar-
wystlo; pridio [t'asnachwr
Pawnbroker, pon'bro.kur n, gwystl-
Pawnee, pô.nî' n, gwystlwr
Pay, pä (pt &pp paid) v, talu; gwobr-
wyo : n, tâl, cyflog
Payable, pä'â.bl a, dyledus, taladwy
Paymaster, pä'mas.tûr n, taliedydd;
pentalwr ' [aeth
Payment, pä'ment n, tâl,taliad,taledig-
Pea, pi n, pysen. Peas-cod, Peas-shell,
coden pys. Peas-haulm, callod. Peas-
porridge, cawl pys.". Chick-peas, pys
y Hygod. Heath-peas, pys y coed
235
PEE path, fat, êre, met, mâ-rîne, pin, orb, on, curve, cut, t\v=too, t\Yk=took ;
Peace, pîs n, hedd, heddwch, tangnef'edd,
tanc, tangnef, taw: i, ust! gosteg!
Peace-maker, tangnefeddwr. Peace-
offering, heddoffrwm, beddabertk.
Peace-officer, heddswyddog. Clerk
of the peace, ysgrifenydd yr heddwch.
To swear the peace against, tyngu ofn
un. To hold one's peace, tewi. tewi
â son. Justice of the peace, hedd-
ynad [dystaw; tangnefeddus
Peaceable, pî'síi.bì a, heddychlawn;
Peaceableness, pî'sâ.bl.nes n, heddych-
lonedd [ lawn
Peaceful, pís'fẁl a, heddychol, heddych-
Peach, pitsh n, eirynen wlanog, afal
gwlanog. Peach-coloured, gwynrudd
Peachick, pi'tshik n, cyw pawan
Peacock, pi'kok n, ceiliog pawan, paen
Peahen, pî'hen n, iâr bawen, paenes
Peak, pit n, pig ; crib, blaenwedd, copa,
ban, bfil : vi, nychu, salweddu ; llechian
Peal, píl n, cycîolsain clych, darystain :
v, cydseinio ; darysteinio
Pean, pî'an n, mawlgan
Pear, pC-'r n, gelleigen, peran, rhwynen.
Pear-tree, gelleigwydden
Pearl, pûrl n, myrieriden, perl, gem;
math o argrafflythyren. Mother of
pearl, cragen llymarch. Seed-pearls,
perlau man
Pearly, píìr'lî a, myrieridaidd ; perlaidd
Pearmain, pé'r.män' n, math o afal per
Peasant, pez'ant n, gwladeiddiwr, tai-
ogyn; taioges
Peasantry, pez'ant.ri n, y gwladeidd-
wyr, y gwledigion, pobl y wlad, y
gwreng, y taiogiaid
Peat, pît n, mawn, cleiad, bating, bieting
Pebble, peb'l, Pebblestone, peb'l.stün n,
gröyn, caregan. Pebbles, gro, caregos
Pebbly, peb'li a, llawn caregos
Peccability, pek.a.bil'i.ti n, hybechedd
Peccable, pek'a.bl a, a alio bechu,
hybech [bychan
Peccadillo, pek.a.dil'o n, beiyn, pechod
Peccancy, pek'an.si ?i,pcchadurusrwydd,
drygnawsedd, drygioni
Peccant, pek'ant a, beius, pechadurus
Peccavi, pek.a'v'i vi, pechais: n, dull o
ofyn maddeuant
Peck, pek n, pec, pecaid, wyth chwart ;
cnoc: vt, pigo; cnocellu. To peci
at, beio ar, ymhel â, blino
Pecker, pek'ur ra, pigwr, cnocell
Pectinated, pek'ti.na'.ted a, cribddull
Pectoral, pek'tur.al a, dwyfronol: n,
addurn y ddwyfron, dwyfroneg
Peculate, pek'ii.lat v. twyllo'r wlad
Peculation, pek.ii.la'skun n, celciadl
lladrad, ysbeiliad trysor cyffredin
Peculator, pek'iUa.tur n, ysbeiliwr ariai
y eyhoedd
Peculiar, pi.kiiTLur a, priod, priodol I
neillduol, unig; arbenig: n, petl
neillduol ; plwyf gwahan-freiniol
Peculiarity, pi.kii.li.ar'i.ti n, neillduol I
rwydd ; peth neillduol [arian. ariano ;
Pecuniary, pi.kii'ni.uv.i a, perthynol I
Ped, ped n, panelyn, basgedan ; pyniorej
Pedagogue, ped'â.gog n, athraw planl
ysgolfei.->tr [orga:.
Pedal, ped'al a, troedol : n, troedbi
Pedant, pedant n, crachathraw, crach'
ysgolhaig, coegatbraw
Pedantic, pi.dan'tik a, coegddysgedig I
Pedantry, ped'an.tri n, coegd'
iaeth [werthi
Peddle, ped'l v, ofera, simera: manl;
Pederast, ped'ur.ast 7«, gwrywgydiwr I
Pederasty, ped'ur.as.tî n, gwrywgydiad»
Pederero, ped.î.ri'r'ö n. cytiegr bychan I
Pedestal, ped'es.tal n, bonsai ig
Pedestrial, pî.des'ti - î.al a, troedol
Pedestrian, pî.des'trî.an n, pedestrydcl
gwr traed; troedol
Pedestrious, pi.des'tri.us a, pedestraidÄ
Pedicle, pedi.kl n, coes neu baledryn»
deilen [dik'ii.lus a, lleuoA
Pedicular, pi.dik'ii.lur, Pediculous, p»
Pedigree, ped'î.grî n, ach, achwedtl
gwelygordd, bonedd [coronii
Pediment, ped'î.ment n, talog, talfil
Pedler, ped'lûr n, gwicäwr, gwicwm
taithfasnachydd [crachfasnac 1
Pedlery, ped'íur.î n, crachnwyddaoÄ
Pedling, ped'hng ?i, crachfasnachaetb»
a, crachfasnachol, gwicol; gwael
Pedobaptism, pi.do.bap'tizm n, bedvdA
babanod [plai
Pedobaptist, pî.dö.bap'tist n, bedyddiwB
Pedometer, pî.dom'î.tûr n, camfesurydjH
Peed, pîl n, pil, croen, rhisgl; Sẃtlm
bren, rhawiech : v. pilio. dirisglo
Peep, pip ii. cipolwg: vi, eipedrycl!
ysb'io. Peep of day. toriad y wawr I
Pe'er, pî'r n, pendefig, dyledog, arglwydc j
cyfurddor, cydradd :" v, cilymddang» I
Peerage, pî'r'äj, Peerdom. pi'r'dum :\
cyfurddoriaeth, dyledogaeth, pendefij
Peeress, pi'r'es n, pendeii_ r f> [aet
Peerless, pi Vies «, dig}Tnhar, digyifeljfl
Peevish, pi'vish a. gwenwj-nllyd, croejl
anfoddog, anniddig [anniddigrwyc||
Peevishness, pi'vish.nes n. drygnaw'
2-3G
ôre; läte, line, no, miite; she, zh=z azure; thin, thìs; j=dzh. PEN
Peg. peg n, hoel bren, pin pren ; ebillen
ebill: vt, pinio, ebillio
Pegasus, peg'â.sus n, march adeiniog,
ehedfarch yr Awen
Pelf, pelf 11, mwnws, mwnai; cyfoeth
Pelican, pel'i.kan n, aderyn o'r enw
Pelisse, pî.lîs' n, ysgin, pilys
Pell, pel 11, croen, croen bwystfil. Clerk
of the pells, swyddwr yn y trysorlys
Pellage, pel'äj n, treth ar grwyn
Pellet, pel'et n, pelen, pellen
Pellicle, pel'i.kl n, pilen, teneugroen
Pellitory, pelì.tur.î n, pelydr. Pelli-
tory of the wall, llysiau'r pared, can-
tafod, barthlys
Pellmell, pel.mel' ad, yn llwyr ddidrefn
blith draphlith, ben draphen
Pellucid, pe.lii'sid a, tryloew, claer
Pelt, pelt n. gin, croen bwystfil, irgroen;
tarawiad: vt, Uuchio, tafiu; baeddu
Peltmonger, pelt'mung.gûr n, gin-
Berth wr
Peltry, peî'trî n, irgrwyn, crwyn, ginion
Pelvis, pelvis n, gwaelod y bol
Pen, pen n, pin, ysgrifell; Hoc, ffald.
clwyd: vt, ysgrifenu: vt (2 }t & PP
\ pent), llocio, corlanu, fialdio, cau i
I meM'n, argau [ydiol
(Penal, pi'nal a, cospol, cospedigol, pen-
ÍPenalty, pen'aî.tî n, poen, cosp; cosp-
edigaeth; dinvy, camgwl; penyd
Penance, pen'ans n, penyd ; cyfarchwel
Pence, pens np. — Penny. Eighteen
| pence, deunaw. Seventeen pence,
i deunaw ond ceiniog, dwy geiniog ar
; bumtheg. Sixteen pence, pedair grot.
; Twenty pence, pum rot
Pencil, pen'sil n, pwyntel : v, darlunio
pndant, pen'dant n, dibynydd; clust-
dlws; banerig [iad
'endence, pen 'dens n, dibyniad ; tuedd-
tendency, pen'den.sî n, dibynrwydd;
i annherfyniad, oediad, gohiriad
1 endent, pen'dent a, dibynol, } r ng nghrog
'ending, pen'ding a, yn dibynu; yn
ddiderfynedig, heb ei derfynu; dan
ystyriaeth [nghrog
'endulous, pen'dii.lus a, dibynaidd, yng
"endulum, pen'dii.lum n, dibynai, pen-
dyl. dringlyn [dreiddrwydd
"enetrability, pen.î.trâ.bil'ì.tî n, hy-
'enetrable, pen'i.trâ.bl a, treiddiadwy,
hydraidd; dirnadwy, amgyftredadwy
enetrancy, pen'î.tran.sî n, treiddrwydd
.enetrant, pen'i.trant a, treiddiol, syn-
wyrgraff, craff [amgyffred, dirnad
euetrate, pen'ì.trät v, treid'dio, try wanu ;
Penetration, pen.î.trä'shun n, treiddiad,
athreiddiad ; craffder, amgyifred, dir-
nadaeth [craff, synwyrgraff
Penetrative, pen'i.tra.tiv a, treiddiol;
Penguin, pen'gwin n, aderyn tebyg i
vvydd ; math o ffrwyth
Peninsula, pî.nin'sü.lâ n, meisynys, gor-
ynys, goynys [farhâd
Penitence, pen'î.tens n, edifeirwch, edi-
Penitent, pen'i.tent a, edifar, edifarus,
edifeirol: n, edifeiriolwr, edifarhäwr.
Penitents, edifeiriolion, edifeiryddion,
edirfeirwyr
Penitential, pen.i.ten'shal a, edifeiriol
Penitentiary, pen.î.ten'shur.î n, pen-
ydiwr; penydfa, edifeirdy
Penknife, pen'i'f (penknives, pen'iVz) n,
pin-gyllell, cyllellan
Penman, pen'man (penmen, pen'men)
n, ysgrifenydd
Penmanship, pen'man.ship n, ysgrifen-
dda^-n; ysgrifenwaith
Pennant, pen'ant ii, penwn, banerig
Pennate, pen'ät a, adeiniog, asgellog
Penner, pen'ûr n, ysgrifenydd
Penniless, pen'i.les a, digeiniog, diarian
Pennon, pen'un n, banerig, penwn
Penny, pen'î (pence) n, ceiniog. Two-
pence, dwy geiniog. Two pennies,
dau ddarn ceiniog. A two-penny loaf,
torth ddwy geiniog
Pennyroyal, pen.î.rôî'al n, llysiau'r col-
udd, llysiau'r gwaed, brymlys
Pennyweight, pen'î.wät n, 24 o ronynau
Pennywise, pen'i.wi'z a, call am geiniog
Pennyworth, pen'î.wûrth n, ceiniogwerth,
gwerth ceiniog
Pensile, pen'sil a, dibynol; llethrog
Pension, pen'shun n, talwobr, segurdal
Pensionary, pen'shun.ur.î», unyn derbyn
talwobr; swyddog dmasaidd: a, yn
derbyn talwobr [cyflogddyn
Pensioner, pen'shun. ur n, gwobrwas;
Pensive, pen'siv a, athrist, prudd, trist,
galarus ; meddylgar, myfyrgar
Pensiveness, pen'siv.nes n, prudd-der,
tristwch ; myfyrgarwch
Pent, pent pt & pp. — Pen. Pent-house,
penty; rhagdo
Pentacapsular, pent.tâ.ltap'sü.lûr a,
pumcellog [offeryn pumtant
Pentachord, pen'ta.kord n, pumtant,
Pentagon, pen'tâ.gun n, pumochr
Pentagonal, pen.tag'ö.nal a, pumochrog
Pentahedrous, pen.tâ.hî'drus a, pum-
ochrol [pumbanog
Pentameter, pen.tam'í.tûr n, mesur
237
PER path, fat, êre, met, mâ-rîne, pin, ôrb, on, curve, cut, tŵ=too, twk=tookI-
Pentangular, pen.tang'gû.lûr a, pum-
onglog [pum llyfr Moses
Pentateuch, pen'ta.tuk n, y Pumllyfr,
Pentecost, pen'ti.kost n, y Pentecost;
y Sulgwyn [ond un
Penultima, pî.nul'tî.mâ n, y sill olaf
Penumbra, pî.num'brâ n, gogysgod
Penurious, pî.nü'r'î.us a, cybyddlyd,
llawgauad, anhael, crintach
Penuriousness, pî.nü'r'î.us.nes n, crin-
tachrwydd. cybydd-dra
Penury, pen'ü'r.î n, llodi, angen, eisieu
Peony, pí'ö.nî n, blodau'r brenin,coronllys
People, pi'pl n, pobl, pobloedd, maon;
cenedl: v, poblogi. The common
people, gwerin, gwreng, gwerinos
Pepastick, pi.pas'tik n, meddyginiaeth i
gynnorthwyo treuliad bwyd
Pepper, pep'ûr n, poethlys, poethrawn,
pubyr. Wall-pepper, clauarllys
Peppercorn, pep'ur.korn n, pupren,
poethronyn [poethion
Peppermint, pep'ûr.mint 11, mintys
Peppery, pep'ur.i a, poeth, nawswyllt
Peptic, pep'tik a, treulbar
Per-, Pel- px, hollol, trwodd
Peracute, pur.a.kiit' a, tra llym
Peradventure, pur.ad.ven'tshur ad, ys-
gatfydd, ef allai, fe allai
Peragrate, pur.ä'grät vt, trawswibio
Peragration, pur.â.grä'shun n, traws-
grwydriad, trawswibiad
Perambulate, pur.am'bü.lät vt, am-
dramwy, amdeithio, cylchrodio
Perambulation, pur.am.bü.lä'shun n.
amdramwyad, cylchrcdiad
Perceivable, pur.si'va.bl, Perceptible,
pûr.sep'tî.bl a, dirnadwy, canfodadwy,
gweladwy, amgyfFredadwy, dealladwy
Perceive, pur.siv vt, dirnad, canfod,
gweled, amgyffred, deall
Percentage, pûr.sen'täj n, canttoll
Perceptibility, pûr.sep.tî.bil'î.tì n, can-
fodrwydd, dirnadaeth, dirnadwyaeth.
hyweledd ; hydeimledd
Perceptible, pûr.sep'tî.bl a, dirnadwy
Perception, pûr.sep'shun n, dirnadaeth,
symad, gwelediad, amgyffrediad
Perceptive, pur.sep'tiv a, dirnadol, gwel-
ediannol, syniol
Perch, purtsh n, gwialen, erwydden.
dilerbren, tudlath; ystengiad; traws-
lath, clwyd, trawsfrigyn; trosten,
gweilging;mathobysgodyn: v, disgyn
neueistedd ar drawsbren [ef allai
Perchance, pur.tehans' ad, ysgatfydd,
Percipient, pûr.sip'yent a, gweliad
craff, canfyddol
Percolate, pur'ko.lat v, hidlo, llwyr-hk
Percolation, pur.ko.la'shun n, hidlad ]
Percuss, pur.kus' vt, taro, gwrthdaro J
Percussion, pur.kusk'un n, tarawiil
gwrthdarawiad, ergydiad, targ
Perdition, pûr.dish'un re, colledigaeth ]
Perdue, púr'dü a, yn geledig, dan gel]
Perdulous, pûr'dü.lus a, colledig, gwrtl
odedig
Perdurable, pûr'dü.râ.bl a, hirbarhäcl
Perduration, pûr.dü.rä'shun re, hi
barhâd, bythbarhâd E crw Ä
Peregrinate, per'î.grî.nät vt, pererirl
Peregrination, per.î.grî.nä'shun re, perl
iniad, crwydriad
Peregrine, per'i.grin a, pellenig ; dyei
Perempt, pe.remt' vt, lladd, dyfeti
gwasgu [diddym
Peremption, pe.rem'shun n, dyfethil
Peremptorily, per'em.tur.i.li arf.pendfl
dios, dinag [meistrolal
Peremptory, per'em.tur.î a, pendsl
Perennial, pe.ren'yal a, trynwydJ
blwydd-barhaol ; bythol. gwastadoi
Perermity, pe.ren'î.tî re, bytholrwyddl
Perfect, pur.fekt a, perffaith, evil
cyfangwbl; pur, dit'ai: gorphe;!
gorphenedig: vt, perffeithio; gorptl
cwblhau , gwneuthur yn hyfil
addysgu yn berffahh
Perfection, pur.fek'shun re, perffeil
rwydd, cyflawnder [ffeitbl
Perfectionate. pur.fek'shun. lit vt, jl
Perfective, pur.fek'tiv a, perffeithiad'|
Perfectness, pur'fekt.nes re, perffeithcl
hyfedredd, medredd
Perfidiousness, pûr.fid'yus.nes, PerfB
pûr'f î.di, re, bradoldeb, bradwrusrw;»
bradweh, brad, twyll [trychwyl
Perflate, pûr 'flat vt, chwythu drj
Perforate, pûr'f ö.rät vt, tylîu, trydy»
amdyllu; trywanu [treidif
Perforation, pûr.fö.rä'shun re,trydylll
Perforator, pûr'fö.rä.tûr re, trydyhycl
Perforce, pûr.f 5'rs' ad, trwy drais
Perform, pùr.f ûrm' v, cyflawnu, gorpli
cwblhau ; gwneyd, gwneu'ihur ; ch I
reu. To perform one's promise, t
lawnu ei air, talu ei adduned
Performance, pûr.fôr'mans re, cyfla.f
iad, cwblhâd; gorchwyl, gwiJp
gweithred, gweithrediad
Performer, púr.fôr'mêr n, cyflawi U
gweithredydd ; chwareuydd [perai B
Perfume, pûr.füm' n, perarogl; <»
238
öre; läte, line, nö, miite; she, zh=z azure; thin, this; j=dzh. PER
'erfumer, pûr.f ü'mûr n, peravoglydd
■terfunctonness, pur'fungk.to'r.i.nes n,
diofalwch [esgenlus
'erfunctory, pûr'fungh.tô'r.î a, diofal,
perfuse, pur.fiiz' vt, taenu; ystaenio
Perfusion, pûr.f ii'zhun n, taenelliad
?«rhaps, pûr.haps' «c/,ysgatí*ydd,ef allai
*eri- px, amgylchogylch [galon
Vicardium, per.i.kfir'di.um n, pilen y
'ericranium, per.î.krä'nî.um n, pilen y
siol [byd
'ericulous, pe.rik'ii.lus a, pevyglus, en-
'erigee, per'î.jî n, daiarnesianfc, daiar-
nesafiant [haulnesafiant
'erihelion, per.î.hî'lî.un n, haulnesiant,
'eril, per'il n, perygl, enbydrwydd, pyd:
v, enbydu, peryglu, arberyglu
'erilous, per'il.us a, perygl us, enbydus,
pydus [cylch, cwmpas
'erimeter, pe.rim'î.tûr n, cylchedd,
'eriod, pî'r'î.ud n, eyfanwers ; divvedd-
nod, cyfannod (.); pennod; ysbaid,
cyfnod, chwyl; cylchnodiad
'eriodical, pi'r.i.od.i.kal a, cylchol,
cylchynol: n, cyhoeddiad cyfnodol.
Periodicals, cyfnodolion. Periodical
I disorder, cylch-glefyd, clefyd cyrch
"eripatetic, per.i.pa.tet'ik a, amgrwydr-
[ ol. Peripatetics, dilynwyr addysg
| Aristotle, dargrwydriaid
t'eriphery, pe.rif'er.î n, amgylchedd,
rhygylch, cylch, cwmpas, cant [roddi
eriphrase, per'i.fraz vt, cylchymad-
îriphrasis, pe.rif 'râ.sis n, gogylchiaith,
cylchddywediad, cylchymadrodd
eriphrastical, pera.fras'ti.kal a, cylch-
' ymadroddol, ameiriol
leripneumony, per.ip.nü'mun.î. n, en-
[ nynfa yn yr ysgyfaint, ysgyfeinwst
;erish, per'ish vi, marw, trengu, methu,
diflaim, darfod ; braenu, llygru, mallu
,erishable, per'ish. â.bl a, darfodadwy,
brau; mallachvy, aballadwy
rerishableness, per'ish. â.bl.nes 11, dar-
fodoldeb, breuolder
'erispheric, per.i.sfer'ik a, crwn
.îristaltie, per.i.stal'tik a, tröedig,
! nydd-dröedig
eristyle, per'i.stîl n, cylchres o golofnau
ìretoneum, per.î.tö.nî'um n, llieingig
jbol [guwch
ìriwig, per'î.wig n, ffugwallt, pen-
iriwinkle, per.i.wing'kl n, gwiehiad;
^ysgarllys bychan
:rjure, pûr'jûr vt, tyngu anudon, cam-
dyngu, anudoni. To perjure one's self,
To commit perjury, tyngu anudon
Perjury, pur'jur.i n, anudon, geu-lw,
camdyngiad [ymffrwyno
Perk, purk v, hoew-ymsythu, coeg-
Perkin, pur'kin n, math o osai
Permanence, pûr'mâ.nens, Permansion,
pûr.man'shun n, parhâd, safedd
Permanent, pûr'ma.nent a, parhiius,
sefydlog, safadwy [hydraidd
Permeable, pûr'mî.â.hl a, treiddiadwy,
Permeant, pûr'mî.ant a, treiddiol
Permeate, pûr'mî.ät vt, trwyo, treiddio
Permiscible, pûr.mis'î.bl a, cymmysg-
adwy [caniataol, goddefol
Permissible, pûr.mis'î.bl a, goddefadwy,
Permission, pûr.mish'un n, caniatâd,
trwydded, cenad, rhyddid
Permissive, pur.mis'iv a, caniataol
Permistion, pûr.mis'tshun, Permixion,
pur.miks'tshun n, cymmysgiad
Permit, pûr.mit' vt, caniatäu, goddef,
gadael, gadaw, cenadu
Permit, pûr'mit n, trwydded-lythyr
Permittance, pûr.mií'ans=Permission
Permutation, pûr.mü.tä'shun n, cyfnew-
idiaeth, trynewidiaeth
Pernicious, pur.nish'us a, niweidiol,
dinystriol, drwg [eidiolrwydd
Perniciousness, pûr.nish'us.nes n, niw-
Fernicity, pûr.nis'î.tì n, cyflymder, cyf-
lymdra, buandra
Pernio, pûr'nî.ö n, llosgeira, cibwst
Pernoctation, pur.nok.ta'shun n, arosiad
dros nos [diweddglo araeth
Peroration, per. ö.rä 'shun n, cynghlo,
Perpend, pûr.pend' vt, dwys ystyried
Perpendicular, pur.pen.dik'ii.lur a, un-
ionsyth, unionseth, darbenol
Perpension, pûr.pen'shun n, ystyriaeth
Perpetrate, pûr'pî.trät vt, gwneyd, cyf-
lawnu, drygweithredu [weithrediad
Perpetration, pûr.pî.trä'shun n, dryg-
Perpetual, pûr.pet'shü.al a, parhaol, di-
baid, gwastadol, tragwyddol, bythol
Perpetuate, pûr.pet's